Rýhanııat • 17 Qyrkúıek, 2019

Qazaqtyń altyn qazynasy

55 retkórsetildi

Ultymyzdyń shynaıy tarıhyn jazý úshin úlken teorııalyq-metodologııalyq daıyn­dyq­pen qatar, baı tarıhı derekter qory bolýy shart. Alaıda tarıhı derekterge, qujat­tarǵa qol jetkizý úlken másele ekendigi belgi­li. Bizdiń Otan tarıhyna, ásirese erte jáne ortaǵasyrlyq tarıhymyzǵa qatysty kóp­te­gen derekter shetel muraǵattary men kitap qorlarynda saqtaýly. Qazirgi kúni Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» jáne «Uly dalanyń jeti qyry» baǵdarlamalyq maqa­lalary aıasynda ulttyq tarıhymyzdy, máde­nıetimizdi túgendeýge, onyń kókjıegin keńeı­týge rýhanı bolmysymyzdy bútindeýge baǵyt­talǵan irgeli sharalar atqarylyp jatyr. Mysaly, Qazaq eliniń ortaǵasyrlyq tarı­hy boıynsha kóp jazba derekter qytaı, parsy, arab, shaǵataı tilderinde jazylǵan. Bul qoljazbalar negizinen Mysyr, Úndistan, Iran, Tájikstan, Armenııa, О́zbekstan, Qy­taı, Reseı elderinde saqtalǵan.

Dalalyq aýyzsha tarıhnama, jazba mu­ralary ǵasyrlar boıy halyqtyń arma­nyn, úmiti men senimin keler urpa­qqa mıras etip, babalar tarıhyn keıingilerge jetkizgen. Talaı-talaı talaý men tonaýdan, taptap-taqyr­laý­dan tylsym bir ǵajaıyppen amal qalǵan, sóıtip osy dáýirge jetken orasan mol jazba dúnıemiz bar. Bular týǵan halqymyzdyń qaısarlyǵy men ómirsheńdiginiń syryn uqtyrar sıqyr­ly kiltpen barabar.

Tarıhı jazbalarda taptyrmaıtyn qundy derekter mol. Olar tek Qazaq eli týra­ly ǵana emes, baǵzy zamandardaǵy, son­daı-aq osy dáýirdegi barlyq ha­lyqtar men el-jurttar tarıhy, má­de­nıeti jaıly syr shertedi. Munyń má­nisi aıqyn da. О́ıtkeni san yqylym jurttardyń ómir joly men taǵdyry Uly daladaǵy qazaq degen ha­lyqpen toǵysyp-toqaılasqan ǵoı. Jatjurt­tyq basqynshylar biz­diń jazba dúnıe­le­rimizdiń osha­ǵyna qan­shama ret shabýyl
jasa­ǵan, qan­shama qoljazba qoıma­syn qıratqan, qanshama baldy barmaq kóshir­meshilerdi, jazbagerlerdi qy­ryp jibergen deseńizshi, biraq biz­diń dana halqymyz óz ómirin qurban ete otyryp parsy, arab, shaǵataı ti­lin­degi jazbalardy aman saqtap qal­­­dy. San ǵasyrlar sapyrylysyn­da bul asyl muralar qoldan-qolǵa ótip jat jurttardyń murajaı-mý­zeı­lerinen, kitaphanalarynan oryn aldy, qazir bul qazynalar sol eldiń baılyǵyna baılyq qosýda. О́kinishtisi sol, qazaq halqynyń ejelgi jazba mura­­larynyń asyl nusqa­la­ry búgingi tańda óz qolymyzda joqqa tán, olar shalǵaıdaǵy bóten eldiń mura­ǵat­­ta­ryn­da saqtaýly.

«Qolda barda altynnyń qadiri joq», kezinde óz úıimizde, óz tórimizde kóz­­diń qarashyǵyndaı saqtaýǵa tıis asyl dúnıelerimiz shetelderge taý asyp, muhıt keship, qalaı jetkeni qazir bizge beımálim. Eń bastysy, «My­­naý bir dúnıeler qazaq atty ha­lyq­­­qa tán eken, bizge munyń qajeti qansha?» dep kóshege laqtyryp tas­tamaı, ata-babasynan qalǵan eń qym­bat múlkindeı saqtap qalǵan jurt­tarǵa alǵystan basqa aıtarymyz joq. Másele, orta ǵasyrdyń eń qun­dy muralary – «Oǵyznama» (XII – XV ǵ.ǵ.) dastany Parıjde, Horez­mıdiń «Mahabbatnama» (XV ǵ.) das­tany – Londonda, «Ál kıtab al geomını» Kaırde tur. Bul tizimdi odan ári jalǵastyra berýge bo­lady. Máskeýdiń ózinde 3 myń­nan asa, Sankt-Peterbýrgte 2 myńnan asa, Tatarstanda 2 myńnan asa, Bashqurtstanda 1 myńnan asa, Ashha­badta 2 myńǵa jýyq san alýan, san myńdaǵan qazaq tarıhyna tıesili kitaptar men qoljazbalar bar eken. Qazaqtardyń atamekeni bolǵan Astra­han, Sarytaý, Omby, Orynbor qala­laryndaǵy arhıv, kitaphana qor­­larynda qoljazbalardyń kóp­ti­gi sonshalyq, olarǵa arnaıy arheo­grafııalyq izdeý-suryptaý jumys­ta­ryn júrgizgen jón. «Mádenı mura» baǵdar­lamasy aıasynda kóptegen qun­dy mura­larymyz elge jetkizilgeni belgili. Bizdiń pikir­im­izshe, elge áke­lingen dúnıe­den, áke­lin­begen qazy­na­myz orasan mol.

Qazaq halqynyń aýyzsha tarıhnamasy men shejireshildigi máselesi táýelsizdik alǵaly beri únemi kóterilip keledi. Qazaqstandyq ǵalymdar óz zert­teýlerinde Shyǵystyń jazba eskertkish­teriniń úzindilerin meı­lin­she kóbirek paıdalanyp, olardy ǵylymı aınalymǵa engize otyryp, derektaný ǵylymynyń qalyptasýyna barynsha úles qosýlary tıis. Shyǵys jazbalaryn durys baǵalamasaq, qazaq, túrki halqy tarıhynyń túbine tereń .úńile almaımyz. Eger olardy durys oqı bilsek san alýan túrki halyqtaryn qalyptastyrǵan myń, júz, qyryq, núkis, qııat, barlas t.b. rýlardyń tegin saralaı túsemiz. Olardy anyqtaı tússek qazaq degen halyqtyń Uly dala­daǵy oz ornyn aıqyndaı alamyz. Túrki qaǵanaty men Qazaq ordasynyń tarı­hı tulǵalary Qybyraı, Asparýh, Qapal, Ketbuǵa, Naǵanaı, Aqnazar han, Táýekel han, Esim han t.b. sandaǵan arys­tarymyzdy tanyp bilemiz.

Sankt-Peterbýrgtegi Ermıtajdan ne bolmasa Máskeýdegi Shyǵys halyq­tary mádenıetiniń mýzeıinen, Arme­nııa­daǵy Matenadaran qoljazbalar qorynan qazaq tarıhyna qatysty ǵa­jaıyp jádiger, muralarymyzdy kez­des­­tirýge bolady. Túrkııadaǵy mýzeı­diń birinde Úlken orda rýynyń biri Sir­gelilerge qatysty qundy mura saq­tal­ǵan eken. Al bulardy «Rýhanı jańǵyrý» baǵ­darlamasy aıasynda elge qaıtarý máse­lesin de jolǵa qoıǵanymyz jón.

Al bizdiń elimizdiń, ultymyzdyń tarıhyna, mádenıetine qatysty orasan mol qazynany kezinde Túrkistan ólkesiniń astanasy bolǵan Tashkent shaharyndaǵy muraǵattar men kitap­ha­nalardan, mýzeılerden, arhıv qor­la­rynan tabýǵa bolady. Munda túrki halyqtaryna ortaq san myńdaǵan qol­jazbalar qorynda qanshama asyl muralarymyz bar. Basqalaryn aıt­pa­ǵanda Túrkistan general-gýbernatory A.P.Kaýfmannyń tikeleı basshylyǵymen daıyndalǵan 594-tomnan turatyn «Týrkestanskıı sbornık» pen «Týrkestanskıı Albom»-ǵa (10-tom) taǵzym etip, rıza bolmasqa sharańyz joq. Biz 1999 jyly alǵash ret osy eńbekterdiń birshamasyn qarap shy­ǵýǵa qol jetkizdik. Sol jyly О́zbek­stannyń ortalyq muraǵatynda zertteý jumystaryn júrgizý barysynda adam qoly tımegen arab, parsy, shaǵataı tilderinde jazylǵan tom-tom eńbekterdiń shań basyp, izdeý­­shi­sin kútip jatqanyna kýá bol­dyq. Qanshama dúnıeler qupııa degen belgi salynyp qulyptaýly jatyr. О́zbekstan Respýblıkasynyń Pre­zı­dent arhıvinde Alash arystaryna qatysty qanshama muralardyń jatqanynan beıhabarmyz. Túrkistan qaı­ratkerleri Turar Rysqulov, Sul­tan­bek Qojanov, Muhametjan Ty­nysh­baev, Sanjar Aspandııarov syndy dara tulǵalardyń shynaıy ómiri­ne qatysty qujattardyń sonda qupııa saqtalyp, qolǵa jetpeı kele jatqanyn ańdaýǵa bolady. Búginde olarǵa qol jetkizý muń bop tur. Osy­naý asyl murany tolyqtaı zerdeleýge naryqty zamannyń júgin arqalaǵan qazirgi dáýir ǵalymdary da bara ber­meı­di.

Ábý Raıhan Bırýnı atyndaǵy Ǵylymdar akademııasynyń qoljaz­ba­lar qorynda san myńdaǵan jaýhar saqtaýly. Qoljazbalardyń deni arab, parsy, shaǵataı tilderinde. Ási­rese ortaǵasyrlyq shyǵystyń jazba derekteri men shyǵarmalary son­sha­lyq­ty mol.

Qazaq handyǵy dáýirinen málimet beretin mynadaı jazba eskertkishter qoljaz­balar qoryn tolyqtyryp otyr:

  1. Abdallah Balhı, «Zýbdad al-asar» («Jylnama qaımaqtary»);
  2. Molla Shádi, «Fath-name» («Jeńis týraly kitap»);
  3. Masýd beı Ýsman Kýhıstanı, «Tarıh-ı Abýl-haır-hanı» ;
  4. «Taýarıh-ı gýzıdaıı Nýsrat - name» (avtory belgisiz);
  5. Kamal ad-dın Bınaı, «Shaıbanı name»;
  6. Zaın ad-Dın Vasıfı, «Badam al-vakaı»;
  7. Hafız Tanysh Býharı, «Abdýllanama»;
  8. Mýhammed Iýsýf al-Mýnshı, «Tarıhı Mýhımhanı»;
  9. Abdýrahman Talı, «Tarıh-ı Abýlfaızhana»;
  10. Mahmýd Hakım Iаıfonı, «Tarıh - ı Solotın Fargana».

Bul shyǵarmalarda túrki, onyń ishinde qazaq halqynyń tarıhy, etnografııasy, geografııasy, rýlary men tarıhı tulǵalaryna baılanys­ty san alýan biz biletin, bilmeıtin qundy málimetter jetkilikti. Búgingi kúnge deıin olardy orys, sheteldik ǵalymdardyń aýdarmalary arqyly ǵana úzip-julyp paıdalanyp kelemiz. Nege tikeleı, tolyq qazaq tiline aýdarýdy qolǵa almaımyz?

Sóz joq, tonaýǵa túsken tól mura­la­rymyzdyń belgilerine qaraǵanda belgisizderi áldeqaıda kóp ekenine kúmán bolmasa kerek. Basqasy basqa, Más­keý men Sankt-Peterbýrgten ketip, Qazaq eli men Ortalyq Azııada arheo­logııalyq qazba jumystaryn júrgizgen A.N.Bernshtam, S.P.Tolstov sııaqty arheolog ǵalymdar tap­qan qyr­ýar oljanyń bir bóliginiń Qazaqstanǵa buıyrmaǵanyna ne aıtýǵa bolady.

Al birinshi Petr zamanynan be­ri q­araı qazaq dalasyndaǵy baǵ­zy qor­ǵan­dardyń, odany beridegi beıit-qorymdardyń qanshalyqty bas­syz­dyqpen jáne qandaı mólsherde tonalǵanyn Ermıtajda, Máskeý, Omby mýzeılerinde syqap turǵan altyn qazy­nalarǵa qarap-aq mól­sher­leýge bolady. Bir ǵana mysal 1871 jyly Túrkistan general-gýbernatorlyǵynyń sheshi­mi­men patsha ofıseri, shyǵystanýshy A.A.Kýn Peterbýrgke on bes jáshik arheologııalyq qundy zattardy attan­dyr­ǵan. Taǵy bir dáıek, Kenesary hannyń myltyǵy Omby mýzeıinde saqtaýly. Mundaı jádigerler tize bersek tolyp jatyr. Olardy qaıtarý úshin Úkimet tarapynan janashyrlyq, belsendi is-qımyl kerek.

Túr­kistan ólkesin zerttegen pat­shalyq Reseıdiń saıasatyn jú­ze­ge asyrýshy V.A.Kallaýar, A.P.Dob­ro­myslov, N.Mallıskıı, V.Nalıv­kın, N.Veselovskıı, P.G.Galýzo, A.Geıns, N.Hanykov, M.P. Horosh­kın, A.Kastane t.b. qazaq, ózbek, qyrǵyz, túrikmen, tájik ha­lyq­taryna qatysty kóptegen baǵaly materıaldar qaldyrýmen qatar, asyl qazynamyz – qoljazbalar men eski kitaptardy, kóne etnografııalyq, arhe­ologııalyq muralardy óz elde­ri­ne úzdiksiz jóneltip otyrǵan. Qan­sha­ma qazyna shetel asty. Eger árisi Ortalyq Azııa órkenıetiniń, bergisi qazaq halqynyń tonaýǵa túsken tarıhı-mádenı mura­la­ryn joqtar bolsaq, munyń ózi ýaqyt aıasynda myńdaǵan jyldy qam­tı­tyn, jumyr jerdi sharpıtyn uly joqtaýǵa ulasar edi. Bul rette tól topyraǵymyzda dúnıege kel­gen tarıh jáne mádenıet eskertkish­terin, sonyń ishinde jazba mádenıetimizge qatysty muralardy aldymen anyqtaýdyń, sonan soń múmkindiginshe túpnusqasyn nemese kóshirme úlgisin qaıtarýdyń máni aıryqsha. Ásirese Túrkistan ólkesiniń tarıhyna baılanysty mura­lar ushan-teńiz. Bul tolyqqandy zert­teý­di qajet etedi. Al olardy taýyp, zerdelep, aınalymǵa engizý búgingi zııa­lylar moınyna artylar júk.

Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» jáne «Uly dalanyń jeti qyry» baǵ­darlamalyq maqalalary ult qun­dy­lyq­ta­ryn áıgileýdi, zertteýdi der kezinde kóterip otyr.

Bul uly Otanymyzdyń mereı-márte­besin kóterý jolynda búgin­gi­ler­diń ǵana emes, bolashaq urpaqtyń da kıeli mindetteriniń biri. Munyń bári eldiń mádenı mártebesin kóte­re­tin umtylys qana emes, eń bas­tysy halqymyzdyń eldik muratyn qalyptastyratyn, rýhanı tek-tamy­rymyz ben óremizdi bútin­deıtin týymyz dep sanasaq qate­les­peımiz.

 

Muhıthan MIRAZOV,

«Qazaqtaný» ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń dırektory,

Sádibek TО́LTEBAEV,

pedagogıka-psıhologııa ǵylymdarynyń kandıdaty

 

Shymkent

 

Banner
Sońǵy jańalyqtar

Izgilik elshisi

Aımaqtar • Búgin, 17:38

Soltústik oblystarda boran bolýy múmkin

Qazaqstan • Búgin, 16:18

Kún energııasy Oralǵa jetti

Aımaqtar • Búgin, 15:46

«Aqyny aq Ertistiń – Qımadıden...»

Rýhanııat • Búgin, 12:46

Fýtbol: Makedonııamen teń oınadyq

Fýtbol • Búgin, 12:24

Kúlki kerýeni № 3

Rýhanııat • Búgin, 11:38

Eń qysqa áńgime. Jandos Júsipbek

Eń qysqa áńgime • Búgin, 11:32

Eń qysqa áńgime. О́mirjan Ábdihalyquly

Eń qysqa áńgime • Búgin, 11:29

Eń qysqa áńgime. Baýyrjan Babajanuly

Eń qysqa áńgime • Búgin, 11:24

Dala úni Almatyda bastalady

Rýhanııat • Búgin, 10:19

Tekti sózdiń tóresi Almatydan bastalady

Aımaqtar • Búgin, 10:11

Taǵylymdy tulǵa

Rýhanııat • Búgin, 09:36

Ǵylym qanatyndaǵy ǵumyr

Rýhanııat • Búgin, 09:34

Moıynqumǵa ushaq qatynaıdy

Aımaqtar • Búgin, 09:29

«Para berme» chellendji bastaý aldy

Aımaqtar • Búgin, 09:27

Kásipodaq úzdikteri marapattaldy

Aımaqtar • Búgin, 09:26

Bı-aǵa salǵan án eken...

Rýhanııat • Búgin, 09:17

Qaıta oralǵan «Don Karlos»

Rýhanııat • Búgin, 09:15

Jeti óner qonǵan jampozym

Rýhanııat • Búgin, 09:12

Taǵdyry tańdalǵan patshaıym

Rýhanııat • Búgin, 09:09

Naǵyz qazaq

Rýhanııat • Búgin, 09:05

«Brakoner» biraz basbuzardy quryqtady

Aımaqtar • Búgin, 09:00

Reseıden de úırenýge bolady

Saıasat • Búgin, 08:52

Zań jobasyn talqylady

Qoǵam • Búgin, 08:46

IýNESKO-nyń syılyǵyn jeńip aldy

Qazaqstan • Búgin, 08:45

Uqsas jańalyqtar