Ekologııa • 18 Qyrkúıek, 2019

Aporttyń dańqyn qaıtara alamyz ba?

47 retkórsetildi

Álemniń yqylasy Almatynyń almasyna aýyp tur. Biraq kedergi qoldan jasalyp otyrǵan syńaıly.

Bul týraly Almatyda «Al­­­maty – alma ortalyǵy: eko­no­­mıkalyq, eko­l­o­gııalyq já­ne mádenı keleshegi» at­ty ha­lyq­­­aralyq forýmda aıtyl­dy. Fo­rýmnyń plenarlyq ses­sııalarynyń ara­syn­da ger­ma­­nııalyq ekolog Peter Ches­­­selman myrzamen áńgi­me­­les­ken edik. Ol álem­dik qaýym­das­tyqtyń alma jemi­sin býdan­das­tyrýǵa kóńil bólýiniń sońy onyń formasyna ǵana áser et­kenin aıtty. Iаǵnı, qazirgi alma bıznesindegi trendtiń ól­she­mimen qaraǵanda, onyń dámi men ıisi ekinshi orynǵa ysyrylyp, saqtalý formasyna ǵana ba­symdyq berile bastaǵan.

«Men ekolog retinde Qa­zaq­­stan­da ósirilgen almaǵa, onyń dámine basym­dyq berer edim. Sebebi KSRO kezinde qyz­­met babymen Máskeýge, Al­­­matyǵa jıi keletin ákem ózi­men birge úıge aport almasyn ákeletin. Kásibı maman re­tinde Qazaqstannyń aportyn birde-bir almamen teńestire almaımyn. Qazaqstannyń Ala­­taýy Reseıdiń ormandy al­qaptarynda ósken alma­nyń Sı­vers dep atalatyn sur­py­nyń baǵyn ashqanyn, teńiz deń­geıinen 950-1200 metr bıiktik­te ǵana ol ózgeshe forma men dámge ıe bolǵanyn, keıin aport atanǵanynan habarymyz bar. Sońǵy jyldary almanyń bul túri óziniń bastapqy formasynan aıyrylyp qaldy. Sol sebepti ony býdandastyrmaı, taza saqtap qalsańyzdar ǵana dámi ózgeshe jemis túrimen erekshelene alasyzdar», deıdi Peter Chesselman.

P.Chesselmannyń só­zi­nen uq­­qanymyz, álemniń yqy­lasy Almatynyń almasyna aýyp tur. Al biz sol almany jo­­ǵal­typ alýdyń aldynda tur­­myz. Genetık ǵalymdardyń «Na­ture Communications» jýr­na­­lynda jarııalanǵan zert­teýleri de «Malus domes­tica» atty alma surpy biz­diń eli­mizden taraǵanyn dá­lel­deıdi. Almanyń otany – Al­matydaǵy jabaıy alma aǵashy. 1793 jyly oǵan alǵash sıpattama bergen Reseı botanıgi Iogann Sı­vers­tiń qurmetine «Sıvers almasy» (Malus siversii) degen ataý aldy.

Sońǵy jyldary qoǵamda «aport degradasııasy» degen áń­gimeler jıi aıtylyp júr. Álem­niń tańdaıy jeýge asyq ataq­ty aporttyń kóz aldymyzda maıdalanyp ketýine ekolo­gııanyń túk te qatysy joq kó­rinedi. Oǵan tek adam faktory ǵana kináli.

Qazaqstan jemis-jıdek sha­­rýashy­lyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń qyz­met­keri Bal­nur Qabylbekova aporttyń sortqa bólinbeıtinin, tek qana formasymen erek­she­lenetinin aıtty. 1990 jyldary Alma­ty­ qaltalylarynyń taý bókterin «jaýlap» alýy aport­tyń syrt­qy formasyna, kóleminiń usaq­talyp ke­týine tikeleı yqpal etti. Tipti sońǵy jıyrma jyl­dyqta onyń burqyraǵan hosh ıisi de joıyla bastaǵan.

«Aporttyń degradasııasyna adam faktory ǵana kináli. Ony qalypqa keltirý úshin Ala­taýdyń teńiz deń­geıinen 900-1200 metr joǵary turǵan bók­terinde aport ósetin bel­­deýdegi alqaptardy, jer te­lim­derin memleket ıeligine qaı­­taryp alý kerek. Biz bul má­­seleni aıtyp Prezıdent Ákim­shi­ligine, Úkimetke hat jazdyq. Ázir­ge nátıje joq», deıdi Bal­nur Qabylbekova.

Sońǵy birer jylda Qazaq­standa ósetin aport túri men dámine qaraı erekshelene bas­tapty. Osydan birneshe jyl buryn ınstıtýt ǵalymdary Shy­ǵys Qazaqstannyń Tarba­ǵataı taýlarynda ósip turǵan almanyń «Sıvers» surypynyń birneshe túbin alyp, ony aport almasymen býdandastyrdy. Instıtýt osy alqapty analyq baq retinde saqtap, ony kóshet retinde kóbeıtýge nıettenip otyr eken. «Bul áreketter aport­tyń qaıta qalypqa kelýine tek mýl­tıplıkatıvti ǵana áser etedi. Naǵyz aport joǵaryda aı­typ ótkendeı Alataýdyń bók­terindegi aport ósetin bel­deýdi memleket ıeligine qaı­ta­ryp alǵanda ǵana qalypqa ke­ledi. Oǵan ǵalymdardyń qu­zi­reti jetpeıdi», deıdi B.Qa­byl­bekova.

Asyldyń synyǵyndaı jur­naǵy ǵana qalǵan Almatynyń aportynyń «syrtqy qar­sy­las­tary» kóbeıip ketkenin ká­sipker Marǵulan Seısembaev ta aıtty. El ishinde «alma mag­naty» atanyp ketken kásip­ker birneshe jyldan beri Ala­taý­dyń eteginde alma ósirip ke­le­di. Kásipkerdiń aıtýynsha, naǵyz tabıǵı, kún sáýlesi men taýdyń salqyn aýasyn sińirip ósken almany ósirýdiń quny da qymbat. Jasandy jylyjaı men tabıǵı emes jaryq, jylý aporttyń tabıǵatymen múldem úılespeıdi eken. Osy jáne basqa faktorlardy tizip, aldymyzǵa jaıyp salǵan ká­sipker alma eksportynyń ále­ýetin tıisinshe paıdalana almaı otyrǵanymyzǵa qynjyldy. So­ǵan qaramastan alma bıznesi soń­ǵy jyldary kenjelep bolsa da damyp keledi eken. Biraq buǵan kásipkerler men memleket tarapynan bıznes kózi dep qaraý beleń alyp tur. Eń bas­tysy, adamdardyń áleýmettik jaǵdaıy, tólem qabiletiniń syn kótermeıtini aportymyzdyń ish­ki naryqtaǵy tynysyn ta­rylt­qany anyq.

Máselen, belgili kásipker 2018 jyly almanyń naryqtaǵy baǵasy 1 kıloǵa 240 teńge bol­ǵanyn aıtyp ótti. Bul – syrttan kelgen ımport alma quny. Al qazaqstandyq aporttyń el ishindegi baǵasy 300-350 teń­geniń aınalasynda turaq­ta­ǵan. 2018 jyly Reseıge 1 kılo almany 320 teńgeden eks­porttaǵan. Al reseılikter qa­zaqtar ósirgen almanyń kelisin 350-400 teńgeden satyp alýǵa daıyn otyr eken.

«Reseılikter baǵasyna qa­­ra­maı dámdi, ekologııalyq ja­­ǵynan taza alma eksport­taý­­dy suraıdy. Biz bul sura­­­nys­ty oryndaımyz. Al qa­zaq­stan­dyqtar arzan alma izdeıdi. О́nim­di arzan baǵada usynýǵa bizdiń shamamyz kelmeıdi. Al­ma­tynyń dúkenderi men ba­zar­laryndaǵy quny 250-300 teńgeden aspaıtyn almalar Qy­­taı men Polshadan kelip ja­tyr. Demek Qazaqstanda al­ma­­nyń baǵy halyqtyń ekono­mıkalyq jaǵdaıy jaqsarǵanda ǵana «janady». Sol kezde ǵana qazaqstandyqtar baǵasyna qa­ramaı ekologııalyq taza ónim­derdi satyp ala bastaıdy. Bul – ýaqyttyń enshisindegi má­se­le», dep sózin túıindedi M.Seı­sembaev.

Halyqaralyq forým bol­ǵan­dyqtan sheteldik alma eks­­­­por­terlerine de ósirgen ónim­­­­derin tanystyrýǵa, jar­na­­ma­laýǵa múmkindik berildi. Ita­lııadan kelgen alma ósirýshi Kart Vernt sońǵy on jylda Ita­lııa álemdegi eń iri al­ma eks­­­port­taýshylardyń qata­ry­na qosylǵanyn tilge tıek etti. Onyń paıymdaýynsha, mu­nyń eshqandaı qupııasy joq. Hı­mııalyq qospalardan bas tartyp, tek organıkalyq ty­ńaıt­qyshtarǵa basymdyq berilse bolǵany. «Almasymen maq­ta­na alatyn kez kelgen memleket óz ónimderin bizdiń jerde ós­ken almanyń dámimen salys­tyrady. Qazir Italııa ishki na­ryqty emes, syrt elderdi de qam­tamasyz etetin deńgeıge kó­terildi», dedi K.Vernt.
Odan ári Vernt myrza Ita­lııada jer tapshylyǵynan vertıkaldy jylyjaı damyp kele jatqanyn jetkizdi. Mundaı jy­­lyjaıda alma aǵashtaryn bıik úılerdiń shatyryna da egý­­ge jáne odan mol ónim alýǵa múm­kindik bar eken. «Bul rette bizge ǵylym kómekke keldi. Qazir uzyndyǵy 1,5 metrden as­­paıtyn almadan bir maýsym­da 80-100 kılo ónim alýǵa bo­lady. Mundaı tájirıbeni siz­dermen bólisýge daıynbyz», de­­di K.Vernt myrza.

Aıta ketý kerek, bul sharany Qazaqstannyń tabıǵatty saqtaý jónindegi eko-qozǵalysynyń belsendisi, qoǵam qaırat­keri Ajar Jandosova uıym­das­tyrdy. Forým «ALMA – Apple» qalalyq qoǵamdyq bastamasy aıasynda ótti. Jıyn Almatynyń alma qalasy retindegi burynǵy dańqyn dáriptep, qaıta jandandyrý maqsatynda jyl saıyn ótkizilip keledi.

ALMATY

Sońǵy jańalyqtar

Eń qysqa áńgime. Omarbek Nurdáýlet

Eń qysqa áńgime • Keshe

Kúlki kerýeni № 6

Rýhanııat • Keshe

Eń qysqa áńgime. Aıbek Erejep

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Islam Qabyluly    

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Ásel Asqarqyzy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Maǵjan Qalymbekuly

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Edil Anyqbaı

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Saılaý Tóleý

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Erbol Boranshy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Kúlaına Orazbekqyzy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Qurmanǵazy Jumaǵul

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Qurmanjan Qasymjanuly

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Nurlan Qabdaı

Eń qysqa áńgime • Keshe

Dáýir belesiniń avtory

Ádebıet • Keshe

Minez jumbaqtyǵy

Ádebıet • Keshe

Áýezovtiń jalǵasy

Ádebıet • Keshe

Ǵasyr epopeıasy

Rýhanııat • Keshe

Til tirligi – tilge muqtajdyqta

Rýhanııat • Keshe

Talastan shyqqan dıplomat

Rýhanııat • Keshe

О́risi keń, óreli

Rýhanııat • Keshe

Hat qorjyn (22.10.2019)

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar