Búginde ańshylyq kóp jaǵdaıda tek jeke bastyń nápsiqumarlyǵynan týyndaıtyn, bolmasa erikkenniń ermegi sanalatyn kásip túrine aınalǵan. Jambyl oblysynda bıyldyń ózinde tabıǵattyń tiri baılyqtaryn zańsyz aýlaý derekteri jıi tirkelýde. Sonymen qatar óńirde sırek kezdesetin ósimdikterdi qyrqý da beleń alǵan. Biraq munyń bári eshqandaı da qajettilikten emes, bas paıdasyn ǵana oılaǵan nıetten týyndaǵan is ekenin ekiniń biri biledi.
Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıtetiniń Jambyl oblystyq orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi aýmaqtyq ınspeksııasynyń málimetinshe, búginde oblys aýmaǵynda 49 ańshylyq alqap ornalasqan bolsa, onyń aýmaǵy 2374,6 myń gektardy quraıdy. Qazirgi kezde aýmaǵy 2250,9 myń gektardy quraıtyn 44 ańshylyq alqap 27 tabıǵat paıdalanýshyǵa bekitilip berilgen. Al 123,7 myń gektar bolatyn 5 ańshylyq alqap bekitilip berilmegen, ıaǵnı rezervtik qorda. Bekitilip berilgen ańshylyq alqapta 107 qoryqshy, 88 avtokólik bar jáne onda 54 kordon men 20-dan asa qonaqúı ornalasqan. Sonymen qatar búginde qoryqshylardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin ınspektorlarǵa 20 qarý-jaraq berilgen. Alaıda búgingi tańda óńirde zańsyz ań aýlaýshy qaskóılerdiń qıturqy áreketi tyıylmaı tur. Zańdy belden basqandardyń qatary kóbeıip barady. Atalǵan ınspeksııanyń janýarlar dúnıesi jáne ańshylyq sharýashylyq bóliminiń basshysy Nurǵalı Nııazqulovtyń aıtýynsha, jyl basynan beri aımaqta 25 brakoner anyqtalǵan. «Ańdy atady da, kólikterimen qashyp ketedi. Tipti ses kórsetetinderi de kezdesedi. Myltyqpen qorqytatyn jaǵdaılar da oryn alady. О́ıtkeni bizdiń quqyqtarymyz naqty qaralmaǵan. Ańshylyq alqapta memlekettik qarýdy paıdalaný, brakonerlerdi kez kelgen ýaqytta toqtatý máselesi quqyq qorǵaý organdary sekildi sáıkestendirilse, durys bolar edi», deıdi ol. Rasynda da qazir qaskóılermen kúres qoryqshylar úshin asa qaýipti. Aıdalada aıbaltasyn arqalap júretin qaskóıler kez kelgen ýaqytta olarǵa qaýip týdyrýy múmkin. Inspektorlardyń quqyqtarynyń naqty qaralmaǵanyn bilgen zańsyz ań aýlaýshylar degenin isteı beredi.
Jalpy, Jambyl oblysynda ań-qustyń 17 túrin aýlaýǵa ruqsat bar eken. Tabıǵattyń tiri baılyqtarynyń joıylyp ketpeýi úshin aımaqta keshendi sharalar jospary da bekitilgen. Biraq mamandar áli de ońaı oljaǵa kenelgisi keletinderdiń azaımaı otyrǵanyn, qaskóılermen kúres júrgizýde birqatar túıindi máselelerdiń bar ekenin aıtady. Endi qoryqshylar brakonerlerge qatysty zańnyń qatańdatylýyn kútýde. Al Jambyl ınspeksııasy bóliminiń bas mamany Ǵalymjan Ryspanovtyń aıtýynsha, jyl basynan beri janýarlar dúnıesin qorǵaý boıynsha atalǵan bólim 81 ákimshilik quqyqbuzýshylyqty anyqtaǵan. «Onyń ishinde eskertý berilgenderi de, aıyppul salynǵandary da bar. Sondaı-aq 30 ákimshilik-quqyqbuzýshylyq is sotqa jiberildi. Sonymen qatar balyq aýlaý kezinde aý quraldaryn paıdalaný jaǵdaıyna tyıym salynady. Al dýadaq, bezgeldek sııaqty qustardy jáne arqar, qaraquıryq sekildi ańdardy aýlaýǵa tyıym salynǵan. Tyıym salynbaǵan ań-qustardy aýlaý úshin joldama kerek. Bul rette oblystyń árbir aýdanynda ınspeksııa mamandary qaskóılermen kúres jumysyn júrgizip keledi», deıdi ınspeksııanyń bas mamany.
Sonymen qatar Ǵ.Ryspanov brakonerlermen kúres kezinde san túrli qıyndyqtardyń kezdesetinin aıtady. Búgingi tańda atalǵan bólimde 6 ınspektor jumys isteıdi eken. Mamandar úshin 6 kólik bar. Jýyrda taǵy da bólimge 2 «ÝAZ» kóligi berilipti. Alaıda, qaskóılermen kúres qaýipti áreket bolǵandyqtan, mamandardyń da «bes qarýynyń saı» bolǵany durys. Deı turǵanmen, atalǵan bólimniń mamandary birinshi kezekte janar-jaǵarmaıdyń az kólemde bólinetinin aıtty. Sonymen qatar ınspektorlardyń qaýipsizdigi úshin oq ótpeıtin keýdeshe men beınebaqylaý da qarastyrylmapty. Máselen, bir brakoner ustalsa, ony dáleldeý úshin dereý beınebaqylaýǵa túsirý kerek eken. Uıaly telefonǵa basyp alýǵa taǵy bolmaıdy. Mine, osy máselelerdiń bári de ınspektorlardyń qaskóılermen kúresýge kesirin tıgizip otyr. Sondyqtan da mamandardyń osy máseleler oń sheshimin tapsa eken degen tilegi bar. Onsyz da elimizde qaskóılermen kúres kezinde ınspektorlardyń qaza tapqany az ókinish emes. Ańshylyqty erikkenniń ermegi, bolmasa demalystyń tóresi sanap júrgen qaskóılerge de qarsy turarlyq kúsh-qýat bolýy kerek-aq.
Alashtyń aıaýly perzenti Sáken Seıfýllın «Kózderi móldiregen aqbókendi, adamnyń balasynan kem kórmedim», dep tabıǵattyń sulýlyǵyn tamsana jyrlaıdy. «Bókendi atyp mergen óltirgende, jazasyz jan óldi dep oılaı ma eken?» dep tebirenedi. Biraq aqynnyń ózi adamzat balasyna teńegen aqbókendi aıalaı almaı otyrǵanymyz da ókinishti. Negizinen aqbókender qys mezgiliniń qaharly kúnderinde Arqa aýmaǵynan, ıaǵnı Jańaarqa, Jezqazǵan aımaqtarynan Jambyl óńiriniń Ulanbel jerine deıin aýyp keledi. Ol jaqtyń qysy qatty bolǵandyqtan, jyly jaqtan pana izdeıdi. Biraq tabıǵattyń tiri baılyǵyn jeke maqsatyna paıdalanǵysy keletinder bul qundylyqqa qulaq aspaıtyn sekildi. Bir jaqsysy, Jambyl oblysynda aqbóken atý 2017 jyldan keıin tirkelmepti. Jalpy alǵanda, tabıǵatty qorǵaý árbir adamnyń asyl mindeti bolýy kerek. Alaıda oblys aýmaǵynda zańsyz balyq, ań aýlaýmen qatar, sırek kezdesetin ósimdikterdi otaý, quryp ketý qaýpi bar janýarlardy aýlaý, tal-daraqtardy zańsyz kesý áli de bolsa tyıylmaı keledi. Jambyl oblysy boıynsha jergilikti polısııa qyzmeti bastyǵynyń orynbasary, polısııa polkovnıgi Murat Baıserkenovtiń aıtýynsha, bıylǵy jyldyń 8 aıynyń qorytyndysy boıynsha 500-den asa ákimshilik-quqyqbuzýshylyq tirkelgen. Sonymen qatar jergilikti polısııa qyzmetiniń tarapynan brakonerlermen tıisti jumystar júrgizilip keledi.
«Ittiń ıesi bolsa, bóriniń táńirisi bar». Jer betinde ómir súrip júrgen tirshilik ıeleriniń bári de en baılyq. Al ómirdegi qarapaıym qaǵıdaǵa súıensek, ań-qustardy zańsyz aýlaý, ósimdikter men taldardy otap, qyrqý, bir sózben aıtqanda, tabıǵatqa zalal keltirý adamgershiliktiń isi emes. Sol sııaqty, jazyǵy joq janýarlardy atý, aýlaý sııaqty áreketter de obal men kúnáni oılatpaı qoımaıdy. Tarıhtan Shyńǵys hannyń úlken uly Joshynyń qulan atyp, aqyry mert bolǵan hıkaıasy, halyq aýyz ádebıetiniń áıgili injý-marjany «Qozy Kórpesh – Baıan sulý» jyryndaǵy Sarybaıdyń ań aýlaýǵa shyǵyp qaıta oralmaǵany belgili. Tarıhı shyǵarmalardaǵy shyndyqty búgingi kúnniń ózi kórsetip otyr. El aýzynda «Ohota» atalyp ketken ań aýlaý kezeńinde talaı adamnyń opat bolǵany da shyndyq. «Bireý tońyp sekiredi, bireý toıyp sekiredi», degendeı, tabıǵat baılyǵyn búldirý de qajettilikten týǵan nárse emes. Al zańsyz ań aýlaýdy mergendik emes, menmendik dese de bolǵandaı. Bul turǵyda qoryqshylardyń barlyq quqyǵy qorǵalsa, olardyń qolynda tıisti quziretter bolsa, bálkim qaskóıler de tabıǵat baılyǵynyń ústinde taırańdap júrmeı, abaılap júrer me edi. Olardyń qyzmeti de quqyq qorǵaý organdary sekildi sáıkestendirilse, bálkim kúres qarqyny budan da arta túser me edi...
Jambyl oblysy
