Rýhanııat • 18 Qyrkúıek, 2019

Qorqyt ata kitaby

185 retkórsetildi

«Qorqyt ata kitaby» – túbi bir túrki halyqtarynyń ortaq ádebı jádiger­leriniń biri, adamzattyń asyl murasy retinde álemdik deń­geıde zerttelgen týyndy. Ne­gi­zi­nen batyrlyq jyrlardyń jı­­naǵy bolyp tabylatyn bul jaz­­ba muranyń Drezdende jáne Vatı­kanda saqtalǵan negizgi eki nus­qasy, sonymen qatar úshinshi – Drez­den nusqasynyń kóshirmesi sanalatyn Berlın nusqasy bar.

Birinshi nusqa Drezden korol­dik ki­tapha­nasynda H.Fleısher katalogy bo­ıynsha 86-nómirmen tirkelgen, arab árip­terimen ja­zyl­ǵan 153 paraqtyq qol­jaz­ba. Qoljazbanyń birinshi para­ǵyn­da shy­ǵarmanyń aty «Kıtab-y Dede Kor­­kýt ala lısan-ı taıfe-ı Oǵýzan» (Oǵyz taı­pa­synyń tilin­degi Qorqyt atam kitaby) dep kórsetilgen. Bul nusqa tómen­degideı 12 jyr­­dan turady: 1. Derse han uly Buqash han jyry; 2. Salor Qazannyń úıiniń sha­byl­ǵany týraly jyr; 3. Qam Bóriniń uly Bamsy Beı­rek týraly jyr; 4. Qazan bektiń uly Oraz bektiń tutqyn bolǵany týraly jyr; 5. Duqa Qoja uly Deli Domrul týraly jyr; 6. Qańly Qoja uly Qan Turaly týraly jyr; 7. Qazylyq Qoja uly Iegenek týraly jyr; 8. Bısattyń Tóbekózdi óltir­geni týraly jyr; 9. Begil uly Ámiren týraly jyr; 10. Úshún Qoja uly Sekrek týraly jyr; 11. Salor Qazannyń tutqyn bolyp, ony uly Orazdyń qutqaryp alǵany týraly jyr; 12. Ish Oǵyzdyń Syrt Oǵyzǵa jaý bolyp, Beırektiń ólgeni týraly jyr.

Drezden qoljazba nusqasynyń ár beti 13 joldan turady. Mátinde kóbine daýys­ty dybystardy bil­diretin belgi – harakat qoıyl­maǵan. Sonymen qatar jyrlar­dyń taqyryby da, jyrmen baıandalǵan tustary da jeke, bó­lek jazylmaǵan. Tek ár jyrdyń taqyrybyn ǵana irilep, qoıýlap jazǵan.

Drezden nusqasyn eń alǵash ǵylymǵa tanytqan H.F. fon Dıs. Ol Tóbekózge qa­tys­ty jyrdy nemis tilindegi aýdarmasy­men bir­ge jarııalap, Qorqyt ataǵa da biraz toqtalǵan. Dıs Tóbekóz ben Gomerdiń «Odıs­­seıasyndaǵy» Polıfemdi salystyryp, Qorqyt ata kitabyndaǵy jyrdyń kólem­direk ekenine nazar aýdaryp, muny grekter Shy­ǵystan alǵan degen pi­kir aıtady.

Ekinshi nusqa Vatıkan kitapha­nasynda túrikshe jazbalar arasynda 102-nómirge tirkelgen 107 paraq bul jınaq eki bólimnen turady. Jınaqtyń 2a-58a paraq­tary ara­syndaǵy «Hıkaıe-ı La­tıfe-ı Ýjýbe ve Mahjýbe-ı Za­rıfe» dep atalatyn birinshi bólimi parsy tilinen túrik tiline aýdarylǵan hıkaıalardan turady. Jınaqtyń 58v-108a paraqtary arasyndaǵy ekinshi bóliminde «Hıkaıet-ı Oǵyzname-ı Qazan beg ve ǵaı­­ry» (Qazan Bek jáne basqalarynyń oǵyznama hıkaıalary) degen atpen Qorqyt ata jyrlary berilgen. «Qorqyt ata kitabynyń» bul nusqasy 6 jyr­dan turady. Qoljazbanyń 106-107 paraqtary joq. Drezden nusqasy sekildi bul nusqanyń da ár beti 13 joldan turady. Til­dik erekshelikteri jaǵynan eski osman tiline jaqyn. Bul qol­jazba, Drezden nusqasymen salystyrǵanda kólemi shaǵyn bolǵanymen, bastan-aıaq harakat qoıylyp jazylǵan. Osy sebepti zertteýshiler Drezden nusqasyndaǵy túsiniksiz, kúmándi joldardy oqyp, aýdarýda osy nusqaǵa júginip otyrǵan.

Vatıkan nusqasyndaǵy jyrlar: 1. (Der­se) han uly Buqash han týraly hıkaıa; 2. Bam­sy Berik týraly hıkaıa; 3. Salor Qazannyń úıiniń shabylǵany týraly hıkaıa; 4. Qazan bektiń uly Oraz han­nyń tutqyn bol­ǵa­ny týraly hıkaıa; 5. Qazylyq qoja uly Iege­nek bek týraly hıkaıa; 6. Syrt Oǵyzdyń Ish Oǵyzǵa dushpan bolyp, Beriktiń opat bol­ǵany týraly hıkaıa.

Jyrlardyń taqyrybynan da kóri­nip turǵandaı, Vatıkan nusqasynda, negizinen Qazan bekke qatysty jyrlar alynǵan. Biraq Drezden nusqasymen salystyrǵanda, bul nusqada Qazan bekke qatysty jyrlardan «Salor Qazannyń tutqyn bolyp, ony uly Orazdyń qutqaryp alǵany týraly jyr» enbeı qalǵan.

Vatıkan nusqasyn ǵylymǵa eń alǵash tanytqan kisi – Ettore Rossı. Aldymen sha­ǵyn maqala (1950), al keıinnen Qorqyt ata týraly kólemdi zertteý jazyp, Vatıkan nus­qasymen birge jarııalaǵan (1952).

E.Rossı 364 bettik eńbeginiń birinshi («Ki­rispe») bóliminde «Qorqyt ata kita­by­na», onyń Drezden, Berlın jáne Vatıkan nusqalaryna, Qorqyt atanyń ańyzdyq tulǵasyna, jyraýlyq dástúrge, jyrda baıan­dalǵan geografııalyq aımaq­qa, jyr­daǵy ádet-ǵuryptarǵa, dinı nanym­darǵa jáne t.b. máselelerge keńirek toq­talǵan. Ekin­shi bólimde Vatıkan nus­qa­syndaǵy al­ty jyrdyń, sonymen qa­tar Vatıkan nus­qasynda joq Drezden nusqasyndaǵy alty jyrdyń aýdarmasyn bergen. Úshinshi bólim­de Vatıkan nusqasynyń faksımılesin, al tórtinshi bólimde Vatıkan nusqasynyń túrikshe-ıtalııansha sózdigi men t.b. maǵlu­mattardy bergen.

Kólemi jaǵynan shaǵyn, uzaq ýaqyt ǵa­lymdardyń nazarynan tys qalǵan Vatıkan nusqasy HH ǵasyrdyń sońyna qaraı qar­qyndy zerttele bastady.

Al úshinshi nusqa negizinen Drezden qol­­jazbasynyń kóshirmesi bolyp tabylady. Ol Berlın koroldik kitaphanasynyń Vılgelm Pertch daıyndap, jarııalaǵan katalogynda 203-nómirmen tirkelgen. 34 pa­­raqtan turady, ár bette 34 joldan ja­zylǵan. Zertteýshiler bul nusqany Drezden nusqasynan kóshirip, Berlın kitaphanasyna tapsyrǵan kisi G.F.Dıs bolýy tıis degen pikir aıtady.

Túrik zertteýshisi Kılıslı Ahmet Ry­fat­tyń 1916 jyly «Kıtab-y Dede Kor­­kýt ala lısan-ı taıfe-ı Oǵýzan» degen atpen arab álippesimen jarııalaǵan eńbegi osy Berlın nusqasy negizinde daıyndalǵan. Sondaı-aq Kılıslı Ry­fattyń bul eńbegi «Qorqyt ata kita­byna» qatysty Túrkııadaǵy eń alǵashqy eńbek.

«Qorqyt ata kitabyna» H.F.Dıs, E.Ros­­­sı, Kılıslı Ryfattan bastap kóp­te­­­gen irgeli zertteý jasaldy. G.F.Dıs­ten ke­ıin uzaq ýaqyt zerttelmeı qalǵan «Qor­qyt ata kitaby» týraly ma­ńyzdy ma­qa­la­lar men eńbekterdi V.Bartold jaz­dy. Sonymen qatar orys ǵalymdary Týman­skıı, V.M.Jırmýnskıı, A.N.Kononov, A.Iý.Iаkýbovskıı jazba eskertkishke qatys­ty mańyzdy zertteýler jasady. Bul oraıda H.G.Koroglynyń zertteýlerin de erekshe atap ótýge bolady.

Túrkııada Kılıslı Ryfattyń joǵary­da atalǵan arab áripterimen jaryq kór­gen eńbeginen keıin 1938 jyly Or­han Shaık Gókıaıdyń «Dedem Korkýt» atty kitaby ja­ryq kórdi. Bul eńbek «Qorqyt ata kita­­bynyń» Túrkııada latyn áripterimen ba­sylǵan alǵashqy basylymy bolyp taby­­lady. Orhan Shaık Gókıaı Berlın nus­qasy men Drezden nusqasyn salystyra otyryp daıyndaǵan osy zertteýinde ózine deıingi zertteýlerdi tolyq qamtýǵa tyrys­qan, son­daı-aq Reseı Arheologııalyq qoǵamy­nyń Shyǵys bóliminiń basylymdarynda jarııa­lanǵan Qorqyt ata kesenesiniń eki sýretin jarııalaǵan.

Mýharrem Ergın jazba eskertkishtiń Drezden nusqasy boıynsha daıyndaǵan eńbeginiń I kitabyn 1958 jyly, al II kitabyn 1963 jyly jarııalady. M.Ergın I kitapta Drezden nusqasyn Vatıkan nusqasymen salystyra otyryp transkrıpsııasyn ja­sa­dy, aıyrmashylyqtardy siltemede kór­setip otyrdy. Sonymen qatar I kitaptyń sońynda eki nusqanyń da faksımılesin ja­rııalady. II kitabynda grammatıkasyna qatysty zertteýleri men qoljazba máti­nin­degi sózderdiń tirkeme-kórsetkishin (ın­dek­sin) berdi. Bul eńbek «Qorqyt ata kita­bynyń» tekstologııasyna arnalǵan basty eńbekterdiń biri bolyp tabylady.

O.Sh.Gókıaı 1973 jyly «Dedem Korký­dýn kıtaby» (Qorqyt atamnyń kitaby) at­ty eńbegin jarııalady. O.Sh.Gókıaı myń betten asatyn bul eńbeginde Drezden nus­qasyn Vatıkan nusqasyna júgine otyryp túzetip oqyǵan, sondaı-aq atalmysh jaz­ba jádigerdiń zerttelý tarıhy, tarıhı oqı­ǵalarmen baılanysy, shyǵarmanyń emlesi, tildik erekshelikteri, ádebı saryndary, shyǵarmada baıandalatyn ádet-ǵuryptar, kıimder, taǵamdar jáne t.b. jóninde mol maǵlumattardy qamtyǵan.

«Qorqyt ata kitabyna» qatysty Ázer­baı­janda shyqqan Hamıt Araslynyń 1939 jyly jaryq kórgen mátin men sha­ǵyn sózdikten turatyn «Kıtaby Dede Kor­kýt» atty kitabyn, sondaı-aq osy jaz­ba jádiger boıynsha zertteýler júrgiz­gen M.G.Tahmasıb, Sh.A.Jámshıdov, Á. De­mır­chızade, F.Zeınalov jáne t.b. ǵalym­dar­dyń eńbekterin atap ótýge bolady.

Qazaq ǵalymdarynan Á.Marǵulan, Á.Qońyratbaev, H.Súıinshalıev, R.Berdibaev, Sh.Ybyraev óz zertteýlerinde «Qorqyt ata kitabyn» ádebı mura turǵysynan qaras­tyryp, súbeli oı-tujyrymdaryn bildirdi. Qorqyt ata murasyn men de eshqashan nazarymnan tys qaldyrǵan emespin.

«Qorqyt ata kitabyn» zertteý jumys­tary HHI ǵasyrda jańa beleske kóterilip, irgeli zertteýlermen tolyqty. Jazba já­digerdiń transkrıpsııasy, buryn durys oqylmaǵan, túsiniksiz tustaryna qatysty jańa zertteýler jaryq kórdi.

2001 jyly Semıh Tezjan men Hendrık Býshoten «Qorqyt ata kitabynyń» Drezden jáne Vatıkan nusqalarynyń transkrıpsııalaryn alǵash ret jeke jarııalady. Bul eńbekte Drezden men Vatıkan nusqalarynda anyqtalǵan qoljazba qateleri kórsetilip, olar sózderdiń translıterasııasy jáne eskertpeler túrinde berildi. Sonymen qatar S.Tezjan sol jyly jaryq kórgen «Qorqyt ata oǵyznamelerine qatysty eskertpeler» atty eńbeginde qoljazba mátinindegi kóp­tegen tildik máseleni sheshýge sep bolar­lyq pikirler bildirdi. Bular «Qorqyt ata ki­tabyn» zertteý máselesinde úlken kem­shiliktiń ornyn toltyrǵan, qoljazbany oqyp, durys transkrıpsııasyn jasaý baǵy­tyn­daǵy mańyzdy eńbekter boldy.

2005 jáne 2016 jyldary Sadettın О́z­chelık «Qorqyt ata kitabyna» qa­tys­­ty zertteý eńbekterin jarııalady. Bul eńbek­ter­de Drezden nusqasynyń faksı­mılesi, tran­­skrıpsııasy, sonymen qatar, qoljazbada qam­tylmaǵan, qate jazylǵan, túsiniksiz sóz­derge qatysty túzetýler jasalyp, túsi­niktemeler, mátindegi sózder men sóz tir­kes­teriniń sózdigi, ındeksi berildi. Ásirese, túpnusqa men transkrıpsııanyń qatar berilýi qoljazbany salystyra oqýǵa da yńǵaıly jaǵdaı týǵyzdy. Sondaı-aq bul ózinen burynǵy zertteý eńbekterindegi máselelerdi de eskere otyryp, qoljazba mátinin jańasha oqýy, tıisti túzetýlerdi jasaýy jaǵynan eleýli eńbek bolyp tabylady.

2006 jyly Osman Fıkrı Sertkaıanyń Drezden nusqasynyń «Kirispe» bóliminiń transkrıpsııasy men osy bólimge qatysty pikir-eskertpelerin qamtıtyn eńbegi jaryq kórdi.

Al Mýstafa Sınan Kachalın aldymen (2006 j.) Vatıkan nusqasynyń transkrıpsııasyn, túsiniktemelerin jáne sózdigin qam­tıtyn zertteý eńbegin, keıinnen (2017 j.) atalmysh nusqamen qatar Drezden nus­qasynyń da transkrıpsııasy men sózdi­gin, sondaı-aq V.Rýbenniń «Qorqyt ata kita­byn­daǵy» jyrlarǵa qatysty 1944 jyly Hel­sınkıde jaryq kórgen maqalasynyń túrik tilindegi aýdarmasyn jáne t.b. qosymsha maǵ­lumattardy qamtıtyn kólemdi zertteý eńbegin jarııalady. M.S.Kachalın bul zertteýlerinde Drezden nusqasymen salys­tyrǵanda Vatıkan nusqasynyń artyq­shy­lyqtary men basymdyqtary máselesine, qoljazbalardyń hatqa túsken kezeńderine qatysty nazar aýdararlyq mańyzdy pikir­lerin de bildirdi.

Keıingi kezeńderde jaryq kórgen bul eńbekterdiń barlyǵy «Qorqyt ata kitaby­nyń» qoljazba nusqalaryn durys transkrıpsııalaý, túzetip oqý, mátinderdi túsiný úshin mańyzdy qadamdar boldy.

Qoljazbanyń paleografııalyq erek­shelikteri, muqabasynda jazylǵan keıbir málimetterdi nazarǵa alǵanda «Qorqyt ata kitabynyń» jalpy hatqa túsken kezeńi shamamen HV-HIV ǵǵ. dep boljanady. Degenmen, jyrdyń tili HIII-HIV ǵasyrdyń tildik erekshelikterin de saqtap qalǵan. Sonymen qatar jyrlarda oǵyzdar musylman retinde baıandalǵanmen, olardyń turmys-tirshiligin baıandaıtyn tustarda ıslam dinine jat nárselerdiń sýrettelýi (oǵyz bekteriniń sharap ishýi, Deli Domruldyń Ázireıilmen aıqasy, t.b.), sondaı-aq mońǵol tilinen engen sózderdiń edáýir mólsherde kezdesýi, oq dárili qarýlar týraly esh baıandalmaı, sadaq, naıza, jebe, gúrzi, súńgi sekildi kóne qarý túrleriniń ǵana kezdesýi bul jyrlardyń erterekte týyp, qalyptasqanyn kórsetedi. Sonymen qatar jyrlarda Qazylyq (Qazy­ǵurt) taýy, Kókshetaý, Arqa bel, Alataý, Qarataý, Qarashyq, Túrkistan sekildi Syr boıy men qazaq jerindegi jer-sý ataýlaryn saqtalyp qalýy, olardyń jyrlarda jıi atalýy osy pikirdi qýattaı túsedi.

Negizinde bul jyrlar bir kezderi oǵyz-qypshaq jurty qatar kóship-qonyp júrgen ata qonys – Syr boıynda týyp, ǵasyrlar boıy jyrlanyp, keıin oǵyzdarmen birge kóship, jańa sıýjetter, jańa oqıǵalar qosylyp, tolyǵyp, túrlenip, Anadolyda hatqa túsken bolýy tıis. Jyrdyń baıandalý sıpatynyń ózi kóne jyraýlyq dástúrdi aıqyn kórsetedi. Árbir eleýli oqıǵadan keıin Qorqyt ata kelip sóz sóıleıdi, jyr jyrlaıdy, bata beredi. Al Deli Domrul, Tóbekózge qatysty jyrlar tipti erterekte shyqqan tárizdi.

«Qorqyt ata kitabynyń» Drezden nus­qasy, joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, oǵyz batyrlarynyń qaharmandyqtaryn dárip­teıtin on eki jyrdan turady. Bul jyrlar­da oǵyz erenderimen qatar, oǵyzdardyń tur­mys-tirshiligi, ádet-ǵuryptary, dinı se­nim­deri jáne t.b. týraly mol maǵlumattar beriledi.

Saqtalyp jetken jalpy jyr sany on eki bolǵanymen, jyrlarda batyrlyq qasıet­teri, erekshelikteri aıryqsha sıpattalyp ótetin «ashýy kelgende, qara tas­­ty kúl-tal­qan qylǵan, qara murtyn jelkesinde jeti jerden túıgen, erenderdiń ajdahasy» Qazan bektiń baýyry Qara Góne; «Derbenttegi temir qaqpany teýip ashqan, alpys tutam ala naıza ushynda dushpanyn baqyrtqan» Qııan Saljuq uly Deli Dundar; «temir sadaqty Qypshaq Málikke qan qus­tyrǵan, astyndaǵy aty altyn alqaly» Qara Góne uly Qara Budaq; «alpys myń kápirge qan qustyrǵan, aqboz atynyń jalynda qar turǵyzǵan» Ǵapilet Qoja uly Sher Shámseddın; «alpys isek terisinen ton tikse tobyǵyn jappaıtyn, alty isek terisinen qulaqshyn tikse qulaǵyn jappaıtyn, qol-aıaǵy tirekteı» Qazan bektiń naǵashy aǵasy, at jaqty Arýz Qoja; «Paıǵambardyń júzin kórgen, Oǵyzǵa kelip, sahaba bolǵan, ashýy kelgende murtynan qan shyqqan, qandy murt» Búgdiz Emen; «Aıǵyr Kózder sýynda at júz­dirgen, elý jeti qamaldyń kiltin alǵan, Sopy Sandal Málikke qan qustyrǵan» Eılik Qoja uly Alyp Evren (О́ren); «Úsh kún jaý kórmese qan jylaıtyn» Toǵsyn uly Rústem; «Jerdiń bir shetinen ekinshi shetine jetem degen» Soǵan Sary; «eki qamal munarasyna atqan qaıyń oǵy (jebesi) qaıta kelmeıtin» Jaýyrynshy uly El Almysh sekildi oǵyz erleri týraly da áýelde jeke jyrlardyń bolýy ábden yqtımal. О́kinishke qaraı, olar týraly jyrlar saqtalmaǵan.

Osy sekildi máselelerdi nazarǵa alǵanda, bir kezderi Syr boıynda qatar kóship-qonǵan oǵyz-qypshaq taıpalarynda ortaq jyrlanǵan osy bir jazba eskertkishtiń Ana­doly jerine tek jurnaǵy jetip, hatqa túsken tárizdi.

Jalpy Qazaqstanda «Qorqyt ata kita­by» ádebı mura retinde zerttelgenimen, kúni búginge deıin bul jazba eskertkish qazaq tiline túpnusqadan aýdarylmaı keldi. 1986 jyly folklorshy-ǵalym, professor Á.Qońyratbaev pen M.Baıdildaev «Qorqyt ata kitabyn» orys tilinen aýdaryp jarııalady (1986). Keıinnen B.Ysqaqov, Sh.Ybyraev túrik tilinen aýdardy (1994, 1999). Árıne, bul ádebı aýdarmalar jyrlardyń mazmuny, sıýjeti, ıdeıasy jáne t.b. máseleler turǵysy­nan kóptegen zertteýge arqaý bolǵan eleý­li eńbekter bolǵanymen, tildik turǵyda túp­nusqanyń bastapqy qalpyn saqtaı almaǵan.

Ásirese, Á.Qońyratbaev pen M.Baıdil­daevtiń orys tilinen aýdaryp jarııalaǵan nusqasynda qazaq tilinde saqtalyp qalǵan kóptegen túrkilik element túpnusqadan aýyt­qyp, orys tilindegi aýdarmanyń yqpa­ly­­men jazba eskertkishtiń tili men qazir­gi qazaq tiline ortaq bastapqy pishinin saq­tamaı, burmalanyp aýdarylǵan. Tipti keı joldary erkin aýdarylǵan. Sondaı-aq jer ataýlarynda da orys tilindegi aýdarmanyń yqpalymen burmalaýshylyqtar oryn alǵan. Máselen, túpnusqadaǵy Qazylyq taýy Kav­kaz dep aýdarylǵan.

Al B.Ysqaqov pen Sh.Ybyraevtyń tú­rik tilinen aýdarmasy túpnusqaǵa jaqyn aýdar­ma bolǵanymen, jyrdyń keı tustary yqshamdalyp, aýdarylmaı qalyp ketken, al keıbir tustary basqasha maǵynada aýda­rylǵan. Mysaly, kirispe bólimde (D.3a) Qorqyt atanyń Osman áýletine qatysty aıtqan sózderi, qoljazbanyń D.32b betiniń 11-joly men D.33a betiniń 6-joly arasynda at jaqty Arýz Qoja men qandy murt Búgdiz Emendi sýrettegen segiz-toǵyz jol aýda­ryl­maı qalǵan. Sonymen qatar jyrdyń ár­túrli bólimderinde túpnusqadan aýytqyp, maǵynasy basqasha aýdarylǵan tustar da kezdesedi.

Qysqasy, «Qorqyt ata kitabynyń» qa­zaq tilindegi aýdarmalary kitaptyń orys jáne túrik tilderindegi aýdarmalaryn negiz­ge ala otyryp jasalǵan ádebı aýdar­malar bolǵandyqtan, túpnusqadan aýytqý­shylyqtar men burmalaýshylyqtarǵa jol berilgen. Dese de, keıbir kemshilikterine qaramastan, bul aýdarmalardyń uzaq ýaqyt úlken qajettiliktiń ornyn toltyrǵan mańyzdy eńbekter bolǵanyn atap ótken jón.

Jalpy alǵanda, jazba eskertkishtiń ádebı aýdarmasy onyń mazmunyn, sıýjetin, ıdeıasyn jetkizgenimen, baı tildik materıalyn túpnusqadaǵydaı naqty ashyp bere almaıdy. Sondyqtan qandaı da bir jazba jádigerdiń transkrıpsııasy tildiń qalyptasyp, damý kezeńderin, tarıhı grammatıkasyn, tildik qoryn t.b. zertteý turǵysynan erekshe mańyzdy. «Qorqyt ata kitabynyń» osy kún­ge deıin qazaqshalanǵan nusqalary, joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, erkin aýdarma sıpatynda boldy. Al erkin aýdarmalar tildik zertteýlerge negiz bola almaıdy. Qazaq­standa «Qorqyt ata kitabynyń» kúni búginge deıin transkrıpsııasynyń jasalyp, basylmaýy ‒ tilimizdiń tarıhı tereńderinde tunyp jatqan mol tildik derekter men baı materıaldyń áli de ıgerilmeı jatqanyn kórsetedi. Mysaly, «Qorqyt ata kitabynda» jalpy alǵanda segiz myńǵa jýyq sóz ben sóz tirkesi kezdesedi. Bul – tutas bir halyqtyń turmys-tirshiligin, ádet-ǵurpyn, salt-sana­syn, nanym-senimin, bastan ótkergen tarıhyn kórsetetin mol tildik materıal degen sóz. Sondaı-aq jazba jádigerde saqtalǵan qypshaq tiliniń elementteri, jer-sý ataýlary, ádet-ǵuryp, salt-dástúr jóninde málimet beretin sózder men tirkester jyrdyń paıda bolǵan geografııasyn anyqtaýda da mańyzdy ról atqarady. Sondyqtan, «Qorqyt ata kitabyn» túpnusqa faksımılesinen oqyp, transkrıpsııasyn jasaý; aldyńǵy transkrıpsııalarda basqasha oqylǵan kúmándi sózderdi qaıta oqyp, jańasha túsinikteme berý; jyrdaǵy qypshaqtyq elementterge basa nazar aýdaryp, ana tilimizge aýdarý, ıaǵnı qazaq tilinde jańashalaý, kitaptyń sózdigin qurastyrý tarıhı-salystyrmaly til zertteýleri úshin ǵana emes, sonymen qatar etnolıngvıstıkalyq, etnografııalyq t.b. zertteýler úshin de mańyzdy ról atqarady.

О́z basym Túrik qaǵanaty zamanynan jetken kóne jádigerlerimizdi sonaý 1960-jyldardan beri zertteýmen kelemin. Sol izde­nisterim men zertteýlerimniń je­misi retinde biraz eńbekter jaryq kór­di. 1967 jyly B.Kenjebaev jáne H.Súıin­sha­lıevpen birlese daıyndaǵan «Ertedegi ádebıet nusqalarynda» kóne túrki jazba eskertkishterine qatysty bólimdi jazyp, Orhon jazba eskertkishteriniń transkrıp­sııasy men aýdarmasyn berdim. 1969 jyly «Kóne túrki ádebıet nusqalary jáne olar­dyń qazaq ádebıetine qatysy» atty kandı­dattyq dıssertasııamdy qorǵadym. 1985 jyly qazaq ádebıetiniń túptegi tu­nyq bastaýlarynan qazirgi ádebıetke deıin­gi kezeńderin qamtyǵan zertteýlerim ‒ «Asyl arnalar» basyldy. 2005 jyly Q.Sart­qoja­ulymen birlese daıyndaǵan, baıyrǵy túrki eskertkishteriniń jańa transkrıpsııasy, aýdarmasy men túsiniktemeleri qamtylǵan «Orhon eskertkishteriniń tolyq atlasy», 2013 jyly meniń jetekshiligimmen «Batys túrik qaǵanaty» atty kólemdi eńbekter jaryq kórdi. 2018 jyly Halyqaralyq Túrki Akademııasy meniń «Uly dala ádebıeti» at­ty úlken monografııamdy jaryqqa shy­ǵar­dy. Bul eńbekter talaı tildik zertteýlerge negiz bolyp, ǵylymı aınalymǵa tústi. Osy tájirıbelerime súıene otyryp, sońǵy tórt-bes jylda «Qorqyt ata kitabynyń» Drezden nusqasyn tuńǵysh ret qoljazbanyń faksımılesinen transkrıpsııalap, qazaq tiline (PhD doktory G.Shadıevamen birge) jańashalap shyqtym.

Qoljazba nusqany oqyp, transkrıpsııasyn jasaý barysynda Orhan Shaık Gókıaı, Mýharrem Ergın, Sadettın О́zchelık, Mýs­tafa Kachalın, Semıh Tezjan men Hen­drık Býshotenniń eńbekteri eskerildi. Keı tustarda sol eńbekterge júgindik. Negi­zi­nen óz tájirıbemizge súıendik. Bul eskert­kishti oqýda, jańashalaýda kóbine Orhon es­kertkishterin qazaqshalaýdaǵy tájirıbemdi kóp paıdalandym.

Jalpy Drezden nusqasynda qoljazba qateleri aıtarlyqtaı barshylyq. Qol­jaz­bada bir sóz keı tustarda ekige bólinip, al keıde eki sóz birigip jazylǵan, sondaı-aq keıbir sózder, sonyń ishinde jalqy esimder de ár jerde ártúrli jazylǵan, árip qateleri de jıi kezdesedi. Bulardy qoljazbanyń transkrıpsııasynda, sondaı-aq siltemelerde kórsetip otyrýǵa tyrystyq.

Qoljazbada osyndaı qatelikterdiń oryn alýy, birizdi bolmaýy bul nusqanyń da­ıyn qoljazba nusqadan emes, jyr jyrlap otyrǵan bir nemese birneshe jyrshynyń aýzynan jazylyp alynǵan bolýy tıis degen oıǵa jeteleıdi. Árıne, bul máselelerdi anyqtap, aıqyndaý keleshektiń isi.

Bizde kóne jádigerlerdi joǵary oqý oryn­darynyń shákirtterine túpnusqadan oqytyp taldatý, tildik zertteýlerde keńinen paıdalaný, ǵylymı aınalymǵa endirý máselesi kenjelep keledi. Kóne jádigerlerdi oqytý máselesi olardy tanystyrýmen, mazmuny, ıdeıasy, erekshelikteri týraly jalpy maǵlumattar berýmen shekteledi. «Qorqyt ata kitabynyń» túpnusqadan tuń­ǵysh ret aýdarylǵan bul nusqasy sol olqy­lyqtardyń ornyn toltyrar degen úmittemin.

Osylaısha, alǵashqy jyrlary bizdiń boljaýymyzsha sonaý VIII ǵasyrlarda týyp, ǵasyrdan-ǵasyrǵa aýyzsha jyrlanyp, zamanyna saı ózgerip, tolyqtyrylyp, túrik jurtymen birge kóship, Anadoly je­rinde hatqa túsken «Qorqyt ata kitaby» eli­mizde tuńǵysh ret túpnusqadan oqyldy. Qorqyt ata jyrlary stıli, kórkemdigi turǵysynan ártúrli. Soǵan qaraǵanda bul jyrlar kezinde birneshe jyraýdyń aýzynan jazylyp alynǵan tárizdi. Kitaptaǵy qypshaq tiliniń erekshelikteri de tolyq saqtaldy. Endigi jerde «Qorqyt ata kita­bynyń» transkrıpsııasy men qazaq tilin­de jańashalanǵan nusqasynyń ǵylymı aına­lymǵa túsetinine jáne jańasha taldaý jumys­tarynyń júrgiziletinine, sóıtip qazaq tiliniń tarıhı damý satylaryn aıqyndaý, tarıhı grammatıkasyn, tildik qoryn zertteýge, jyrdy ádebı turǵydan tanýda yqpal etetinine kúmán joq.

Bul eńbek keleshekte ortaǵasyrlyq ózge de qundy jádigerlerimizdiń transkrıpsııalaryn jasap, qazaq tiline saı jańashalaýǵa túrtki bolady degen úmittemin.

Myrzataı Joldasbekov

Sońǵy jańalyqtar

«Eńbekshi qazaq» basqarmasy

100 • Búgin, 07:09

Azamattyq ustanymym qalyptasty

100 • Búgin, 07:05

Taralym hám qaralym

100 • Búgin, 06:55

«Egemen» esten shyqpaıdy

100 • Búgin, 06:47

Qandastarǵa qamqorlyq jasaǵan

100 • Búgin, 06:42

Tarhan tekti redaktor

100 • Búgin, 06:40

Júz jyl

100 • Búgin, 06:27

Jaqsy dástúr jalǵasa beredi

100 • Búgin, 06:22

Ushqyr oılar ushqyndary

100 • Búgin, 06:11

Úlken joldyń úzikteri

100 • Búgin, 05:58

Investısııa – damý dańǵyly

Aımaqtar • Búgin, 05:49

Yntymaqtastyq máseleleri qaraldy

Qoǵam • Búgin, 05:43

Ǵasyrlyq shejire ǵıbraty

100 • Búgin, 05:39

Tapa tal tústegi qaraqshylyq

Aımaqtar • Keshe

Dombyradan tegin dáris berip júr

Rýhanııat • Keshe

Arymas abyroı

Rýhanııat • Keshe

Kóneden kelgen kónek

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar