Kıiktiniń óz basynda ótken ǵasyrdyń jetpisinshi jyldarynyń orta shenine deıin áıgili ák kenishi jumys istedi. Bul kenish Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde de, odan keıin de Balqash mys balqytý zaýytyn metallýrgııalyq úderisterge óte qajet qospa esebindegi ák tasymen qamtamasyz etip otyrdy.
Jalpy, Kıiktiniń qoıyn-qonyshy kenge toly. Mysaly, qazirgi tańda osy aýyldan ońtústik-shyǵysqa qaraı atshaptyrym jerde temirdiń mol qory bar «Bapy» kenishi men ken-baıytý fabrıkasy jumys istep tur.
Al osydan úsh jyl buryn munda «Qazsınk» taý-ken kompanııa-holdınginiń úlestes kompanııasy – «OralElektrServıs» JShS taǵy bir kenish ashyp, jumysyn bastady. Naqtyraq aıtqanda, kompanııa totyqqan kendi tájirıbelik-óndiristik maqsatta óndirip, kendi baıytý tehnologııasyn anyqtaý úshin Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy baıytý fabrıkasyna tasymaldaýdy iske asyrdy. Tájirıbelik-óndiristik kendi óndirý prosesi baıytýy óte qıyn ken mıneraldaryn anyqtaýda qoldanylady.
* * *
Uzynjal kenishi ashylady degen áńgime taraǵanda sol ken ornyna eń jaqyn eldi meken – Kıikti aýyly turǵyndarynan maza ketkeni ras edi. El ishinde «Uzynjaldan qorǵasyn shyǵady eken, al qorǵasyn bar jerde radıasııa degen qatar júretin kórinedi», degen qaýeset jeldeı esip, gýlep ketti. Buǵan zeınet jasyna jetip, qaladaǵy balalarynyń qasyna kóship barýdy uıǵarǵan eki-úsh aǵaıynnyń tap sol kezde qonys aýdarýy da otqa maı quıǵandaı áser etkeni bar-tyn.
Mine, jaǵdaı osylaı ýshyǵa bastaǵan kezde Kıikti aýylyna Qaraǵandy oblystyq máslıhatynyń sol kezdegi hatshysy Rysqalı Ábdikerov, oblystyq máslıhattyń depýtaty Nazyr Qosýbaev, Shet aýdanynyń ákimi Marat Jandáýletovpen birge Uzynjal kenishiniń basshylary kelip, jergilikti halyqpen kezdesý ótkizgen bolatyn. Osy jıyn barysynda eki arada týyndaǵan máseleler kóterilip, oǵan tııanaqty jaýap berilýi suraldy. Atap aıtqanda, Kıikti turǵyndary kenishtiń qorshaǵan ortaǵa qanshalyqty zııansyz ekenin bilgisi kelip, osy máselege erekshe nazar aýdardy. Oblystan kelgen delegasııa kenishten radıasııa taraýy negizsiz áńgime ekenin resmı derekterge súıene otyryp dáleldedi. Eldi kenishten kelip-keter qaýip-qaterdiń joqtyǵyna sendirgen.
Naqty aıtqanda, oblystyq máslıhattyń depýtaty, Uzynjal jobasynyń bas menedjeri Dýman Ábdiramanov «Qazaqstan Respýblıkasynyń Paıdaly qazbalar qory jónindegi memlekettik komıssııasynyń qorytyndysy boıynsha, Uzynjal ken ornynda zııandy qospalar men radıaktıvti mıneraldar joq», dep resmı túrde málimdedi.
Budan keıin kóńilderi ornyna túsken aýyl halqy Kıiktidegi uzaq jyldardan beri sheshilmeı kele jatqan máselelerdi qozǵap, «Uzynjal kenishi ashyla qalǵan kúnde odan aýyl qandaı paıda kóredi», degen áńgimege oıysqan.
Kıikti halqy kótergen eki úlken máseleniń biri – aýylda mektep salý bolsa, ekinshisi jol máselesi edi. Máselen, buryn aýdan ortalyǵy bolǵan Aqadyr kentinen greıder jol Kıiktiden 20 shaqyrym jerdegi Aqshaǵyl razezine deıin kelip, Moıynty stansasyna qaraı burylyp ketetin. Iаǵnı, osy 20 shaqyrym qara jol Qaraǵandyǵa qaraı kólikpen shyqqan aǵaıyndy qystaǵy omby qarda, kúz ben kóktemdegi laısańda ábden zyqysyn shyǵaryp, qajytyp kelgen bolatyn.
Mine, sol kezdesýde Aqadyr-Moıynty tas jolyna shyǵatyn greıder jol salyp berýdi Uzynjal kenishiniń basshylary óz moıyndaryna alǵan edi. «Ýáde – qudaı sózi» degen, arada jyl ótkende atalǵan ýchaskege jol salyndy. «Tas joldyń bir jylǵa dep berilgen kepildik merzimi bar. Budan bólek, jumys istegen úsh jyl boıy joldyń kem-ketigin ózimiz jóndep, kútimge alamyz degen mindettememiz de bar», degen sózinde turǵan basshy Dýman Ábdiramanov.
***
Uzynjal kenishi «Ortalyq», «Soltústik-Shyǵys», «Ońtústik-Batys» jáne «Ońtústik» dep shartty túrde atalatyn tórt ýchaskeden turady. Geologııalyq barlaý men zertteýdiń qorytyndysy bul jerde qorǵasynnyń mol qory baryn anyqtaǵan. Kenish basshylarynyń aıtýynsha, qorǵasynnyń negizgi qory «Soltústik-Shyǵys» ýchaskesinde eken, sondaı-aq «Ońtústik-Batys» ýchaskesinde de jetkilikti deńgeıde qor bar kórinedi. Al «Ortalyq» ýchaskesindegi totyqqan qorǵasynnyń ken qory 4,5 mln tonnadaı bolady dep boljanǵan.
Mundaǵy ken qory tereńde jatyr degendi aıtady mamandar. Mysaly, byltyr arnaıy baǵdarlama boıynsha Uzynjalda 500, 700 metr tereńdikke deıin burǵylaý jumystary júrgizilip, zerttelgen. Iаǵnı, bul qorǵasynnyń mol qory osynshama tereńdikte jatyr degen sóz.
«Jalpy, – deıdi joba jetekshisi Dýman Ábdiramanov, – bir tonna kennen 85 kılo shamasynda qorǵasyn shyqsa, bul – óndiristik turǵyda tıimdi bolyp sanalady. Al Uzynjal kenishindegi bir tonna kendegi qorǵasynnyń úlesi shamamen alǵanda 60 kılo bolady. Biraq sol kendi baıytýdyń kózin tabý kerek».
* * *
Jalpy, Uzynjal kenishiniń ashylǵany Kıikti aýyly úshin sharapaty mol sharýa boldy.
«Biz bıznestiń áleýmettik jaýapkershiligine aıryqsha mán beremiz, – deıdi kompanııa basshysy Dýman Ábdiramanov. – Mysaly, jyl saıyn óńirdi áleýmettik damytý jobasy aıasynda arnaıy esepshotqa 19 mln teńge aýdaryp otyrdyq. Onyń syrtynda Shet aýdany ákimdigi tarapynan bolyp turatyn ótinishterdi de aıaqsyz qaldyrmaýǵa tyrystyq. Byltyr 9 mıllıon teńgeniń kómegin kórsettik. Áıelder qaýymynyń merekesi kúni aýdan boıynsha 38 ardaqty anaǵa syı-tartý jasadyq».
Byltyr kenish basshylary jergilikti úsh balany kombınat esebinen oqytýǵa sheshim qabyldaǵan bolatyn. Sonymen qatar oqýyn támamdaǵan jas maman «Qazsınk» kompanııasynyń kez kelgen bólimine jumysqa alynatyn bolady.
Jergilikti turǵyndardy jumysqa tartý isinde de oń ózgerister bolǵanyn aıta ketken jón. Mysaly, Shet aýdany boıynsha 38 adam kenishke jumysqa alyndy. Al Kıiktiden 8 adam jumysqa turdy.
Munyń syrtynda kenish ákimshiligi áleýmettik turǵyda az qamtylǵan eki otbasynyń árqaısysyna mereke kúnderine oraı 50 myń teńgeniń azyq-túlik kómegin kórsetip otyrdy. Budan bólek, Kıiktide Naýryz merekesin toılaǵanda arnaıy kıiz úı tigip, túrli sporttyq saıystardyń jeńimpazdary men júldegerlerine turmystyq qymbat tehnıkalar tartý etip, aýyl halqynyń rızashylyǵyna bólendi. Kıiktiden tórt shaqyrymdaı jerdegi temir jol tuıyǵy salynyp bitkende, kenish basshylary aýyl halqynyń basyn qosyp, dám bergeni de jergilikti jurtqa kórsetilgen yqylasty syı-qurmet edi. Sondaı-aq kompanııa balalar merekesine arnap aýyldaǵy ortalyq kóshelerdiń birinen oıyn alańyn salyp berdi.
Temir jol tuıyǵy demekshi, Kıiktiniń basynan sanaǵanda uzyndyǵy 3,2 shaqyrym bolatyn jańa temir jol qurylysymen qosa tas jol da salyndy. Tuıyqtyń óz basynda 60-qa jýyq adam eńbek etti. Olar sol jerde úsh mezgil tamaǵyn iship, turmystyq qajettilikteriniń bári bar jaıly vagondarda turdy. Al Uzynjal kenishinde 250-deı adam eki aýysym boıynsha vahtalyq tásilmen jumys istedi. Olar da turmystyq qajettilikterdiń bárimen qamtamasyz etildi. Alatyn eńbekaqylary da qomaqty boldy.
***
Kompanııa basshylyǵynyń aıtýynsha, úsh jyl ishinde Uzynjal kenishin ıgerýge 3 mln AQSh dollary kóleminde ınvestısııa salynǵan eken.
«Uzynjal kenin biz «Qazsınktiń» quramyndaǵy «Altaı» taý-ken baıytý keshenindegi zerthanaǵa temir jol arqyly jóneltip otyrdyq. Byltyrdan beri kenishten 170 tonna totyqqan qorǵasyn kenin jiberdik. Ondaǵy zerthananyń múmkindigi ken quramynan 34 metaldy anyqtaýǵa jetedi», deıdi Dýman Ábdiramanov.
Zerthana demekshi, búginge deıin Uzynjaldan ken óndiristik zertteýler maqsatynda alyndy, óıtkeni keńes dáýirinde laboratorııalyq kólemde júrgizgen zertteýlerde baıytý tehnologııasy tabylmaǵan bolatyn. Osyny eskere otyryp, kompanııa basshylary óndiristik aýqymda zertteý júrgizý arqyly kendi baıytý tehnologııasyn tabýǵa bolady dep sheshim qabyldady.
Búginde zertteýlerdi júrgizýge qajetti kólemde ken qoryn alyp, Uzynjal kenishi óz jumysyn ýaqytsha toqtatty. Olar araǵa ýaqyt salyp, baıytý tehnologııasyn zerttep, kenish jumysynyń jandanatynyna kúmán keltirmeıdi. Nege deseńiz, Uzynjalda qorǵasyn men kúmistiń mol qory bar. Budan bólek, bul jerde kendi tasymaldaýǵa qajetti ınfraqurylymnyń bári salynǵan.
«Qazirgi ýaqytta, – deıdi Dýman Ábdiramanov, – kendi aıyrý tehnologııasyn tabýmen óndiristik kólemde aınalysyp jatyrmyz. Bolashaqta bul isten oń nátıje shyǵar bolsa, onda Uzynjalda 500 adamǵa deıin jumys isteıtin ken baıytý fabrıkasyn salýǵa bolady. Munyń ózi óńirdiń ósip-órkendeýine ıgi yqpalyn tıgizer edi».
Qazirgi tańda Uzynjal kenishi men temir jol tuıyǵynda ken jal-jal bolyp úıilip jatyr. Kúzetshiler turatyn bir vagon qaldyrylǵan. Áýelde Uzynjaldan «radıasııa» dep úreılengen aýyl halqy endi kenish qaıyra ashylsa eken degen tilek aıtady. «Jaqsydan – sharapat» degen, irgede irgeli óndiris oshaǵy irkilmeı jumys istep tursa, aýyl, aýdannyń nesibesi óz aldyna, onyń óńir ekonomıkasynyń ilgerileýine de tıgizer yqpaly mol bolar edi.
Qaraǵandy oblysy,
Shet aýdany
