Aımaqtar • 18 Qyrkúıek, 2019

Uzynjaldyń uzyn da qysqa joly

160 retkórsetildi

Shet aýdanyndaǵy alaqandaı ǵana Kıikti aýylynyń áýel basta ataǵy kenimen emes, ánimen shyqqan. Olaı deýge sebep, bul topyraq – qazaqtyń áıgili kompozıtory Sydyq Muhamedjanovtyń kindik qany tamǵan jer. Árige salsańyz, osy ólke Arqada shertpe kúıdiń mektebin qalyptastyrǵan ataqty Qyzdarbekke, ol bastaǵan nebir dáýlesker kúıshilerge meken bolǵan. Mogıkandardyń sońǵy tuıaǵy Begimsal kúıshi osy aýylda tútin tútetti.

Kıiktiniń óz basynda ótken ǵasyrdyń jetpisinshi jyldarynyń orta shenine deıin áıgili ák kenishi jumys istedi. Bul kenish Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde de, odan keıin de Balqash mys balqytý zaýytyn metallýrgııalyq úde­risterge óte qajet qospa esebindegi ák ta­symen qamtamasyz etip otyrdy.

Jalpy, Kıiktiniń qoıyn-qonyshy kenge toly. Mysaly, qazirgi tańda osy aýyldan ońtústik-shyǵysqa qaraı atshaptyrym jerde temirdiń mol qory bar «Bapy» kenishi men ken-baıytý fabrıkasy jumys istep tur.

Al osydan úsh jyl buryn munda «Qazsınk» taý-ken kompanııa-hol­dın­giniń úlestes kompanııasy – «Oral­ElektrServıs» JShS taǵy bir­ kenish ashyp, jumysyn bastady. Naqtyraq aıtqanda, kompanııa totyqqan kendi tá­jirıbelik-óndiristik maqsatta óndirip, kendi baıytý tehnologııasyn anyqtaý úshin Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy baıytý fabrıkasyna tasymaldaýdy iske asyrdy. Tájirıbelik-óndiristik kendi óndirý prosesi baıytýy óte qıyn ken mıneraldaryn anyqtaýda qoldanylady.

* * *
Uzynjal kenishi ashylady degen áńgime taraǵanda sol ken ornyna eń jaqyn eldi meken – Kıikti aýyly tur­ǵyndarynan maza ketkeni ras edi. El ishin­de «Uzynjaldan qorǵasyn shyǵady eken, al qorǵasyn bar jerde radıasııa degen qatar júretin kórinedi», degen qaýeset jeldeı esip, gýlep ketti. Bu­ǵan zeınet jasyna jetip, qaladaǵy bala­larynyń qasyna kóship barýdy uıǵarǵan eki-úsh aǵaıynnyń tap sol kezde qonys aýda­rýy da otqa maı quıǵandaı áser etkeni bar-tyn.

Mine, jaǵdaı osylaı ýshyǵa basta­ǵan kezde Kıikti aýylyna Qaraǵandy oblys­tyq máslıhatynyń sol kezdegi hat­­shysy Rysqalı Ábdikerov, ob­lystyq máslıhattyń depýtaty Nazyr Qo­sý­baev, Shet aýdanynyń ákimi Ma­rat Jan­dáýletovpen birge Uzynjal keni­shiniń basshylary kelip, jergilikti halyqpen kezdesý ótkizgen bolatyn. Osy jıyn barysynda eki arada týyndaǵan máseleler kóterilip, oǵan tııanaqty jaýap berilýi suraldy. Atap aıtqanda, Kıikti turǵyndary kenishtiń qorshaǵan ortaǵa qanshalyqty zııansyz ekenin bil­­gisi kelip, osy máselege erekshe nazar aýdardy. Oblystan kelgen delega­sııa kenishten radıasııa taraýy negizsiz áńgime ekenin resmı derekterge súıene otyryp dáleldedi. Eldi kenishten ke­lip-keter qaýip-qaterdiń joqtyǵyna sendirgen.

Naqty aıtqanda, oblystyq máslıhat­tyń depýtaty, Uzynjal jobasynyń bas menedjeri Dýman Ábdiramanov «Qazaqstan Respýblıkasynyń Paıdaly qaz­balar qory jónindegi memlekettik komıssııasynyń qorytyndysy bo­ıynsha, Uzynjal ken ornynda zııandy qospalar men radıaktıvti mıneraldar joq», dep resmı túrde málimdedi.
Budan keıin kóńilderi ornyna túsken aýyl halqy Kıiktidegi uzaq jyldardan beri sheshilmeı kele jatqan máselelerdi qozǵap, «Uzynjal kenishi ashyla qalǵan kúnde odan aýyl qandaı paıda kóredi», degen áńgimege oıysqan.

Kıikti halqy kótergen eki úlken máse­leniń biri – aýylda mektep salý bolsa, ekin­shisi jol máselesi edi. Máselen, bu­ryn aýdan ortalyǵy bolǵan Aqadyr ken­tinen greıder jol Kıiktiden 20 sha­qyrym jerdegi Aqshaǵyl razezine deıin kelip, Moıynty stansasyna qaraı bu­rylyp ketetin. Iаǵnı, osy 20 shaqyrym qara jol Qaraǵandyǵa qaraı kólikpen shyqqan aǵaıyndy qystaǵy omby qarda, kúz ben kóktemdegi laısańda ábden zyqysyn shyǵaryp, qajytyp kelgen bolatyn.

Mine, sol kezdesýde Aqadyr-Moıyn­ty tas jolyna shyǵatyn greıder jol salyp berýdi Uzynjal kenishiniń basshylary óz moıyndaryna alǵan edi. «Ýáde – qudaı sózi» degen, arada jyl ótkende atalǵan ýchaskege jol salyndy. «Tas jol­dyń bir jylǵa dep berilgen kepildik merzimi bar. Budan bólek, jumys istegen úsh jyl boıy joldyń kem-ketigin ózi­miz jóndep, kútimge alamyz degen min­dettememiz de bar», degen sózinde turǵan basshy Dýman Ábdiramanov.

***
Uzynjal kenishi «Ortalyq», «Soltústik-Shyǵys», «Ońtústik-Batys» jáne «Ońtústik» dep shartty túrde atalatyn tórt ýchaskeden turady. Geologııalyq barlaý men zertteýdiń qorytyndysy bul­ jerde qorǵasynnyń mol qory baryn anyqtaǵan. Kenish basshylarynyń aı­týynsha, qorǵasynnyń negizgi qory «Soltústik-Shyǵys» ýchaskesinde eken, sondaı-aq «Ońtústik-Batys» ýchaskesinde de jetkilikti deńgeıde qor bar kórinedi. Al «Ortalyq» ýchaskesindegi totyqqan qor­ǵasynnyń ken qory 4,5 mln tonnadaı bolady dep boljanǵan.

Mundaǵy ken qory tereńde jatyr degendi aıtady mamandar. Mysaly, byl­tyr arnaıy baǵdarlama boıynsha Uzyn­jalda 500, 700 metr tereńdikke deıin burǵylaý jumystary júrgizilip, zerttelgen. Iаǵnı, bul qorǵasynnyń mol qory osynshama tereńdikte jatyr degen sóz.

«Jalpy, – deıdi joba jetekshisi Dý­man Ábdiramanov, – bir tonna kennen 85 kılo shamasynda qorǵasyn shyqsa, bul – óndiristik turǵyda tıimdi bolyp sanalady. Al Uzynjal kenishindegi bir tonna kendegi qorǵasynnyń úlesi shamamen alǵanda 60 kılo bolady. Biraq sol kendi baıytýdyń kózin tabý kerek».

* * *
Jalpy, Uzynjal kenishiniń ashylǵa­ny Kıikti aýyly úshin sharapaty mol sharýa boldy.

«Biz bıznestiń áleýmettik jaýapker­shi­­li­­gine aıryqsha mán beremiz, – deı­di kompanııa basshysy Dýman Ábdira­manov. – Mysaly, jyl saıyn óńirdi áleý­mettik damytý jobasy aıasynda arnaıy esepshotqa 19 mln teńge aýdaryp otyr­dyq. Onyń syrtynda Shet aýdany ákimdigi tarapynan bolyp turatyn óti­nishterdi de aıaqsyz qaldyrmaýǵa tyrys­tyq. Byltyr 9 mıllıon teńgeniń kómegin kór­settik. Áıelder qaýymynyń merekesi kúni aýdan boıynsha 38 ardaqty anaǵa syı-tartý jasadyq».

Byltyr kenish basshylary jergilikti úsh balany kombınat esebinen oqytýǵa sheshim qabyldaǵan bolatyn. Sonymen qatar oqýyn támamdaǵan jas maman «Qazsınk» kompanııasynyń kez kelgen bólimine jumysqa alynatyn bolady.

Jergilikti turǵyndardy jumysqa tartý isinde de oń ózgerister bolǵanyn aıta ketken jón. Mysaly, Shet aýdany boıynsha 38 adam kenishke jumysqa alyndy. Al Kıiktiden 8 adam jumysqa turdy.

Munyń syrtynda kenish ákimshiligi áleý­mettik turǵyda az qamtylǵan eki otba­synyń árqaısysyna mereke kún­de­rine oraı 50 myń teńgeniń azyq-túlik kómegin kórsetip otyrdy. Bu­dan bólek, Kıiktide Naýryz merekesin toı­­­­laǵanda arnaıy kıiz úı tigip, túrli sport­tyq saıystardyń jeńimpazdary men júldegerlerine turmystyq qymbat teh­nıkalar tartý etip, aýyl halqynyń rızashylyǵyna bólendi. Kıiktiden tórt shaqyrymdaı jerdegi temir jol tuıyǵy salynyp bitkende, kenish basshylary aýyl halqynyń basyn qosyp, dám bergeni de jergilikti jurtqa kórsetilgen yqylasty syı-qurmet edi. Sondaı-aq kompanııa balalar merekesine arnap aýyldaǵy ortalyq kóshelerdiń birinen oıyn alańyn salyp berdi.

Temir jol tuıyǵy demekshi, Kıikti­niń basynan sanaǵanda uzyndyǵy 3,2 shaqyrym bolatyn jańa temir jol qury­lysymen qosa tas jol da salyn­dy. Tuıyqtyń óz basynda 60-qa jýyq adam eńbek etti. Olar sol jerde úsh mez­gil tamaǵyn iship, turmystyq qajet­tilik­­teriniń bári bar jaıly vagondar­da tur­dy. Al Uzynjal kenishinde 250-deı adam eki aýysym boıynsha vah­ta­lyq tásil­men jumys istedi. Olar da tur­­mys­tyq qajet­tilikterdiń bári­men qam­tamasyz etildi. Alatyn eńbek­aqy­lary da qomaqty boldy.

***
Kompanııa basshylyǵynyń aıtýynsha, úsh jyl ishinde Uzynjal kenishin ıgerýge 3 mln AQSh dollary kóleminde ınves­tısııa salynǵan eken.

«Uzynjal kenin biz «Qazsınktiń» quramyndaǵy «Altaı» taý-ken baıytý keshenindegi zerthanaǵa temir jol ar­qyly jóneltip otyrdyq. Byltyrdan beri kenishten 170 tonna totyqqan qor­ǵasyn kenin jiberdik. Ondaǵy zert­ha­nanyń múmkindigi ken quramynan 34 me­taldy anyqtaýǵa jetedi», deıdi Dýman Ábdiramanov.

Zerthana demekshi, búginge deıin Uzyn­jaldan ken óndiristik zert­teýler maqsatynda alyndy, óıtkeni keńes dáýirinde laboratorııalyq kólemde júr­gizgen zertteýlerde baıytý tehnologııasy tabylmaǵan bolatyn. Osyny eskere otyryp, kompanııa basshylary óndiristik aýqymda zertteý júrgizý ar­qyly kendi baıytý tehnologııasyn tabýǵa bolady dep sheshim qabyldady.

Búginde zertteýlerdi júrgizýge qa­jetti kólemde ken qoryn alyp, Uzynjal kenishi óz jumysyn ýaqytsha toqtatty. Olar araǵa ýaqyt salyp, baıytý tehnolo­gııasyn zerttep, kenish jumysynyń jan­danatynyna kúmán keltirmeıdi. Nege deseńiz, Uzynjalda qorǵasyn men kú­mis­tiń mol qory bar. Budan bólek, bul jer­de kendi tasymaldaýǵa qajetti ınfra­qurylymnyń bári salynǵan.

«Qazirgi ýaqytta, – deıdi Dýman Áb­diramanov, – kendi aıyrý tehnologııasyn tabýmen óndiristik kólemde aınalysyp jatyrmyz. Bolashaqta bul isten oń ná­tıje shyǵar bolsa, onda Uzynjalda 500 adamǵa deıin jumys isteıtin ken baıytý fabrıkasyn salýǵa bolady. Munyń ózi óńir­diń ósip-órkendeýine ıgi yqpalyn tı­gizer edi».
Qazirgi tańda Uzynjal kenishi men temir jol tuıyǵynda ken jal-jal bolyp úıilip jatyr. Kúzetshiler turatyn bir vagon qaldyrylǵan. Áýelde Uzynjaldan «radıasııa» dep úreılengen aýyl halqy endi kenish qaıyra ashylsa eken degen tilek aıtady. «Jaqsydan – sharapat» degen, irgede irgeli óndiris oshaǵy irkilmeı jumys istep tursa, aýyl, aýdannyń nesibesi óz aldyna, onyń óńir ekonomıkasynyń ilgerileýine de tıgizer yqpaly mol bolar edi.

Qaraǵandy oblysy,
Shet aýdany

Sońǵy jańalyqtar

Eń qysqa áńgime. Aldabergen Kempirbaı

Eń qysqa áńgime • Búgin, 13:00

Eń qysqa áńgime. Erkeǵalı Beısenov

Eń qysqa áńgime • Búgin, 12:42

Eń qysqa áńgime. Kógedaı Shámerhan

Eń qysqa áńgime • Búgin, 12:39

Eń qysqa áńgime. Jasulan Serik

Eń qysqa áńgime • Búgin, 12:37

Eń qysqa áńgime. Aqjol Qalshabek

Eń qysqa áńgime • Búgin, 12:28

Eń qysqa áńgime. Nurbek Nurjanuly

Eń qysqa áńgime • Búgin, 12:24

Elbasy Takeo Kavamýramen kezdesti

Prezıdent • Búgin, 11:34

Saǵynaıdyń beıiti tabyldy

Aımaqtar • Búgin, 10:52

Aqmolanyń astyǵyna suranys mol

Aımaqtar • Búgin, 10:22

Kúlki kerýeni № 7

Rýhanııat • Búgin, 10:20

Uly dalanyń tarıhy qaıta jańǵyrýda

Qazaqstan • Búgin, 10:09

Atalmaı nege qalsyn Musa aty?!

Rýhanııat • Búgin, 10:01

«Astana» Nıderlandqa attandy

Sport • Búgin, 08:53

Jaqsy dástúr jalǵasady

Rýhanııat • Búgin, 08:49

Alashtanýshy ǵalymnyń belesi

Rýhanııat • Búgin, 08:47

Igilikti eńbek ıesi

Qoǵam • Búgin, 08:46

Namazaly Omashuly: El shejiresi

Rýhanııat • Búgin, 08:42

Taraz shaharyndaǵy tamasha tún

Aımaqtar • Búgin, 08:39

Tuńǵysh Til forýmy ótedi

Qoǵam • Búgin, 08:36

Patrıarhtyń oryndalǵan paryzy

Rýhanııat • Búgin, 08:33

Kedergisiz keleshek

Qoǵam • Búgin, 08:31

Endi mekenjaı anyqtamasyn suramaıdy

Qoǵam • Búgin, 08:29

Joshy hanǵa eskertkish ornatylady

Rýhanııat • Búgin, 08:24

Eýrony satyp alýshylar kóbeıdi

Ekonomıka • Búgin, 08:20

AQR: 14 bankti «saýyqtyrý» kerek pe?

Ekonomıka • Búgin, 08:15

Eń qysqa áńgime. Omarbek Nurdáýlet

Eń qysqa áńgime • Keshe

Kúlki kerýeni № 6

Rýhanııat • Keshe

Eń qysqa áńgime. Aıbek Erejep

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Islam Qabyluly    

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Ásel Asqarqyzy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Maǵjan Qalymbekuly

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Edil Anyqbaı

Eń qysqa áńgime • Keshe

Uqsas jańalyqtar