Qazaqstan • 18 Qyrkúıek, 2019

Elbasynyń eldik joly

47 retkórsetildi

Qazaqstan Respýblıkasynyń qoldanystaǵy Konstıtýsııasy jıyrma tórt jyl boıy elimizde táýelsiz memleketti qalyptastyrýǵa jumys isteýmen qatar, Qazaqstandy demokratııalyq, quqyqtyq memleket deńgeıine kóterýge negiz boldy. Atalǵan Konstıtýsııa Elbasynyń tegeýrini men pármeniniń arqasynda ómirge joldama alǵan bolatyn. О́ıtkeni, sol kezeńde áli de bolsa keńes bıligin ańsaıtyndar barshylyq edi. Al Táýelsiz Qazaqstannyń 1993 jylǵy 28 qańtarda qabyldanǵan Konstıtýsııasy tek qana ótpeli kezeńniń konstıtýsııasy bolyp qana qoıǵan joq, sonymen qatar áli de bolsa sanasy serpile qoımaǵan qoǵam músheleriniń keńestik qalyptasqan daǵdylarynyń naqty bolmysyn kórsetken edi. Sondyqtan da ol Konstıtýsııanyń ǵumyry uzaq bolmady. Osy jaǵdaıdy saralaı bilgen Elbasy N.Á.Nazarbaev jańa Konstıtýsııanyń qajettiligin kóregendikpen ańǵaryp, jańa Konstıtýsııany qabyldaýda bastamashy boldy.

Tarıhı dástúrdiń jalǵasy

Tarıhqa kóz júgirtetin bolsaq, memlekettiń irgesin berik qylyp, aıbynyn asyrǵan jol-joralǵylardyń barlyǵy belgili tulǵalardyń atymen baılanysty bolyp keledi. Qazaqtyń arǵy-bergi tarıhynan da ondaı mysaldardy kóptep kezdestire alamyz. Kezindegi Qasym han dáýirindegi qabyldanǵan zań tarıhta «Qasym hannyń qasqa joly» degen atpen belgili, al Esim dáýirinde óńdelip, jańa sıpat pen mazmunǵa ıe bolǵan qazaqtyń Jarǵy zańy «Esim hannyń eski joly» dep atalady.

Esim han kezinde de memlekettik bılikti kúsheıtý qajettiligi týyndady. Esim bul maqsatqa jetý úshin memlekettiń tiregi bolyp tabylatyn eski jarǵyny jańartýdy qolǵa aldy. «Esim hannyń eski joly» ejelden qalyptasqan dástúrli jol-joralǵylardyń mán-mazmunyn baz qalpynda saqtaǵandyqtan, ıaǵnı eski jol sarynyn ustaǵandyqtan solaı atalǵan-dy.

Qasym han tusynda Qazaq handyǵy tutastaı derbestikke ıe bolyp, aıbarly memleketterdiń sanatyna kóterildi. Qasym han tusynda qabyldanǵan zańnyń da atqarǵan róli erekshe bolyp tabylady. Sondyqtan da bolar halyq jadynda ol zańnyń «Qasym hannyń qasqa joly» dep saqtalýy.

Keıingi Táýke han kezinde qabyldanǵan zańdar júıesi de Qazaq memlekettiligin erekshe damyta tústi. Táýke han dáýiri keıbir derekterde «Altyn ǵasyr» atalýy sondyqtan da bolar. Bul kezeń qazaqy sanada «qoı ústinde boztorǵaı jumyrtqalaǵan kezeń» degen mamyrajaı zamandy elestetedi. Táýke hannyń «Jeti jarǵysy» sol kezeńde qazaq dalasynda keńinen damyǵan musylmandyq quqyq pen dástúrli quqyqtyń sıntezi ispettes. «Jeti jarǵynyń» ómirge kelýine Táýke han júrgizgen salıqaly saıasat erekshe yqpal etti. Halyq jady soǵan qurmet retinde «Jeti jarǵy» zańyn «Táýke hannyń Jeti jarǵysy» dep osy ýaqytqa deıin atap keledi. Qazaqtyń arǵy tarıhyna júginetin bolsaq, ǵundardyń elin alyp ımperııaǵa aınaldyrýǵa yqpal etken Móde tusynda qabyldanǵan zańdy da sanamyz «Módeniń zańy» dep túısinedi. Keıingi álemdi dúr silkindirgen Shyńǵyshan zamanynda qabyldanǵan «Uly jasaq» zańy da kóshpeli dástúrden tamyr úzbeı, «Shyńǵyshannyń uly jasaǵy» dep atalǵany belgili. «Uly jasaq» zańy taıpalyq bytyrańqylyqtan boı úze almaı júrgen mońǵol taıpalaryn biriktirip, álemdik uly kúshke aınaldyrýǵa yqpal etti. Odan árige bo­ılaıtyn bolsaq, ejelgi Qosózen ańǵarynda qabyldanǵan zańdardyń biri de sol kezeńniń uly patshasy Hamýrapııdiń atymen baılanysty ekendigi de bar­sha­myzǵa belgili. Tarıhı dástúrden sabaq ala otyra, qazirgi táýelsiz elimizdegi qoldanystaǵy Konstıtýsııanyń áleýeti men múmkindikterine boılap qaraı­­tyn bolsaq, Konstıtýsııany qabyl­daýdaǵy Elbasynyń qajyrly eńbe­giniń bar ekendigin moıyndaı otyra, biz qoldanystaǵy Konstıtýsııany Elba­synyń atymen baılanystyrýǵa min­dettimiz. Tarıhı aqıqatqa degen umtylys bizdi osy oıǵa jeteleıdi.

Halyq qoldaǵan Ata Zań

1995 jyldyń 22 mamyrynda «Qazaq­stan Respýblıkasy jańa Konstıtý­sııasynyń jobasy boıynsha Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti janyndaǵy Saraptamalyq- konsýltatıvti keńes týraly» qaýly qabyldandy. Bul qaýlyǵa sáıkes, saraptamalyq-konsýltatıvtik keńes quramyna qazaqstandyq belgili zańger ǵalymdar Ǵ.S.Saparǵalıev, M.K.Súleımenov, E.K.Nurpeıisov, V.A.Kım, Iý.V.Basın, A.K.Kotov jáne sol kezeńderde ártúrli memlekettik qyzmetterde júrgen N.A.Shaıkenov, B.A.Muhamedjanov, K.A.Kolpakov engen bolatyn. Joǵarydaǵy qurammen qatar, kelisim boıynsha sheteldik sarapshylar da, atap aıtqanda: Reseıden belgili ǵalym S.S.Alekseev, kezindegi Fransııanyń Memlekettik Keńesiniń keńesshisi Jak Attalı, Fransııanyń Konstıtýsııalyq Keńesiniń tóraǵasy Rollan Dıýma da qatystyryldy. Qazaqstandyq belgili zańgerlermen qatar, tájirıbesi mol fransııalyq mamandardyń mundaı úlken iske tartylýy Konstıtýsııamyzdyń álemdik deńgeıdegi negizgi zańdardan kem bolmaýyna jaǵdaı jasady. Sondyqtan da bolar, Konstıtýsııamyzdyń áleýeti óziniń múmkindigin áli sarqa qoıǵan joq. Osyndaıda qazaq «Keńesip pishken ton kelte bolmas» dep qaıyry mol iske tileý tilep jatýshy edi. Konstıtýsııanyń elekten ótip, ómirsheń bolýynda Elbasynyń osy bir mamandarmen kelisip, kóregendik saıasat tanytýy negiz boldy.

Irgeli prınsıpter úılesimi

Qoldanystaǵy Konstıtýsııada kórinis tapqan Elbasy usynǵan jańashyl­dyq­tardyń barlyǵy tarıh kórsetip otyrǵandaı táýelsiz elimizdi múldem jańa deńgeıdegi qoǵam qalyptastyrýǵa jol ashqan bolatyn. 1995 jylǵy Kons­tıtýsııada kórinis tapqan halyqaralyq tájirıbege sáıkes keletin pastýlattyq normalardyń barlyǵy Elbasynyń kóregendiginiń arqasynda ómirge endi desek, artyq aıtqandyq bolmas. Oǵan Elbasynyń «Qazaqstan joly» atty eńbegindegi myna joldar dálel bolady: «Meniń bul usynysym – Respýblıka qyzmetiniń irgeli prınsıpterin Kons­tıtýsııanyń birinshi babynda bekitip berý qajettiligi týraly boldy. Bul usynys meni memlekettik saıasattyń eń negizgi basymdyqtary Negizgi Zańda anyqtalýy tıis degen pikirge ákelgen, ózimniń kóp jyldyq oı-tolǵanystarymnyń jemisi edi. Menimen birge jumys istegen zańgerler basynda buǵan qarsy boldy, olar bul prınsıpter zańdyq qaǵıdalarǵa jatpaıdy, al Deklarasııadan ózgeshe tikeleı is-qımyldyń zańdyq qujaty bolyp tabylatyn Konstıtýsııada ondaılar bolmaýy kerek dep eseptedi.

Soǵan qaramastan, qyzý talastardan keıin men jobaǵa osy prınsıpterdi qalaıda engizdirttim. Oǵan jatatyndar: qoǵamdyq kelisim jáne saıası turaqtylyq, búkil halyqtyń ıgiligi úshin ekonomıkalyq damý, qazaqstandyq patrıotızm, memleket ómiriniń asa mańyzdy máselelerin demokratııalyq ádistermen, onyń ishinde Respýblıkalyq referendýmda nemese Parlamentte daýys berý arqyly sheshý. 1993 jylǵy Konstıtýsııada mundaı prınsıpter tipten de bolmaǵan edi, sondyqtan ol kóp jaǵdaıda memlekettiń saıasatyn kezdeısoqtyq pen boljaýsyzdyqqa uryndyratyn. Irgeli prınsıpter – bul biz qandaı da bolmasyn reformalardy iske asyrsaq ta eń basynda tańdap alǵan joldan aýytqyttyrmaıtyn baǵdarlar bolyp tabylady».

Shyn máninde, respýblıkanyń bola­shaq­taǵy negizgi júrer jolynyń qaǵı­da­lyq bastamalary anyq bolýy qajet, sonda ǵana ol memleket óziniń aldyna qoıǵan baǵytynan aýytqymaı táýelsiz­dikti tý etip, memlekettilik degen teńiz­den múdirmeı ótedi. Damy­ǵan elder­diń konstıtýsııalaryna zer salyp qaraıtyn bolsaq, Fransýz Res­pýblıkasynyń 1958 jyly qabyldanǵan Konstıtýsııasynyń preambýlasynda respýblıka qaǵıdalary oryn alǵan bolatyn. Italııa Respýblıkasynyń 1947 jylǵy Konstıtýsııasynyń 2-babynda da respýblıkanyń damý baǵytyn kórsetetin qaǵıdalar kórinis tapqan. Ondaı mysaldardy kóptegen damyǵan elderdiń negizgi zańdarynan kóre alamyz.

Qazaqstan Respýblıkasynyń qoldanystaǵy Konstıtýsııasy joǵaryda aıtyp ótkendeı, Elbasynyń tikeleı basshylyǵymen jáne uıytqy bolýymen ómirge kelgen negizgi zań. Belgili dárejede Konstıtýsııa óziniń tarıhı mıssııasyn oryndady dep aıtýǵa bolady. Konstıtýsııamyz táýelsizdikti damytýmen qatar, elimizde tolyqqandy quqyqtyq, áleýmettik, demokratııalyq, zaıyrly qoǵamdy shynaıy ornyqtyrýda quqyqtyq júıemizdiń negizgi dińgegi bolyp tur.

Ulttyq ıdeıa – «Máńgilik el»

Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń «Qazaqstan-2050»: Strategııasy qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Joldaýynda «Máńgilik el» ulttyq ıdeıasyn alǵash ret ortaǵa salǵan edi. Sodan beri birshama ýaqyt ótse de el ishinde «Máńgilik el» ulttyq ıdeıasyn ýaǵyzdaý isi jalǵasyp keledi. Munyń ózi halyqtyń bir tý astyna birigip, judyryqtaı jumylǵan ult bolýǵa degen arman-nıetiniń bıik ekendigin kórsetedi. Sonymen qatar, Konstıtýsııamyzdyń 20 jyldyǵyna baılanysty ótken jıynda Elbasy osy – «Máńgilik eldiń» negizgi tiregi bolyp tabylatyn taǵy da bir tyń oıdy ortaǵa salǵan bolatyn, ol – «Uly dala eli» degen ustanym. «Máńgilik el» ulttyq ıdeıasy – ata-babamyz sonaý ǵasyrlardan beri ańsap kele jatqan máńgi murattardyń biri. Elimiz táýelsizdik alyp, endi qarqyndy damýǵa bet burǵan tusta «Máńgilik el» ıdeıasyn bizdiń oıymyzsha konstıtýsııalyq deńgeıde bekitý artyq bolmas edi. Árıne, bizdiń Konstıtýsııamyzda ıdeologııalyq ár alýandylyq moıyndalady, al shyn máninde «Máńgilik el» ulttyq ıdeıasy belgili bir ıdeologııalyq aǵymnyń negizine quralǵan ustanymdar emes, bul búkil qazaqstandyqtardyń damyǵan memleketti qurýǵa degen umtylysynyń kórinisi bolyp tabylady. Eger tarıhqa kóz júgirtetin bolsaq, jasampaz da, qýatty memleketti qalyptastyramyn degen elderdiń barlyǵy úlken bir memlekettik ustanymnyń aıasynda toǵysyp, tize biriktirip, eńbek etetin­digin kóremiz. Sondyqtan da bizge de S.Toraıǵyrov jyrlaıtyn «Alash týy astynda, Kún sóngenshe sónbeıtin» el bolsyn degen nıetpen «Máńgilik el» ulttyq ıdeıasyn konstıtýsııalyq deńgeıdegi baǵdarǵa aınaldyratyn ýa­qyt jetkendeı. Táýelsiz memlekettiń tuǵyryn bıiktetken, konstıtýsııalyq qaǵıdattaryn qalyptastyrǵan, ult­tyq ıdeologııasyn ornyqtyrǵan Elba­sy Nursultan Nazarbaev ekendigi anyq. Endeshe búgingi qoldanystaǵy Kons­tıtýsııany «Elbasynyń eldik joly» dep atasaq bolady.

Baqytjan QÝANDYQOV,
QazUAÝ-diń «Quqyq» kafedrasynyń meńgerýshisi, PhD doktory, zań ǵylymdarynyń kandıdaty,
Dýman QUSAIYNOV,
ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-diń «Memleket jáne quqyq teorııasy men tarıhy, konstıtýsııalyq jáne ákimshilik quqyq kafedrasynyń» dosenti, zań ǵylymdarynyń kandıdaty

Banner
Sońǵy jańalyqtar

Taǵylymdy tulǵa

Rýhanııat • Búgin, 09:36

Ǵylym qanatyndaǵy ǵumyr

Rýhanııat • Búgin, 09:34

Moıynqumǵa ushaq qatynaıdy

Aımaqtar • Búgin, 09:29

«Para berme» chellendji bastaý aldy

Aımaqtar • Búgin, 09:27

Kásipodaq úzdikteri marapattaldy

Aımaqtar • Búgin, 09:26

Bı-aǵa salǵan án eken...

Rýhanııat • Búgin, 09:17

Qaıta oralǵan «Don Karlos»

Rýhanııat • Búgin, 09:15

Jeti óner qonǵan jampozym

Rýhanııat • Búgin, 09:12

Taǵdyry tańdalǵan patshaıym

Rýhanııat • Búgin, 09:09

Naǵyz qazaq

Rýhanııat • Búgin, 09:05

«Brakoner» biraz basbuzardy quryqtady

Aımaqtar • Búgin, 09:00

Reseıden de úırenýge bolady

Saıasat • Búgin, 08:52

Zań jobasyn talqylady

Qoǵam • Búgin, 08:46

IýNESKO-nyń syılyǵyn jeńip aldy

Qazaqstan • Búgin, 08:45

«Eńbek» eleýsiz qaldy

Qoǵam • Búgin, 08:43

Robot-tehnıka úıirmeleri qajet pe?

Qazaqstan • Búgin, 08:26

Qurylysshylar nege ereýilge shyqty?

Qazaqstan • Búgin, 08:24

«Januıa» ortalyǵy jumysyn bastady

Qoǵam • Búgin, 08:22

Kedergisiz ómir syılaıdy

Qoǵam • Búgin, 08:22

Reformalar oza shabýdy kótermeıdi

Qoǵam • Búgin, 08:19

Azamattyq jaýapkershilik qajet

Qoǵam • Búgin, 08:16

Ashyq qoǵam aıshyqtary

Búgin, 08:14

Tazalyqtan aldyna jan salmaıtyn jurt

Qoǵam • Búgin, 08:08

Jaldamaly jumysshylar jalaqysy artty

Ekonomıka • Búgin, 08:05

Sheteldik taýarlar qymbattady

Ekonomıka • Búgin, 08:03

Ekonomıkalyq ósimniń kóleńke tusy

Ekonomıka • Búgin, 08:00

Baspana baǵasy nege kóterildi?

Qoǵam • Búgin, 07:58

Yntymaqtastyqtyń jańa kezeńi

Qazaqstan • Búgin, 07:52

Eń qysqa áńgime. Qanat Ábilqaıyr

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Arman Álmenbet

Eń qysqa áńgime • Keshe

Uqsas jańalyqtar