Kóz – qorqaq, qol – batyr
«Aýdandyq, qalalyq, aýyldyq deńgeıdegi bılik jergilikti mańyzy bar máselelerdi sheshý barysynda ekonomıkalyq turǵydan meılinshe derbes bolýy tıis» dep kórsetti. Bul oraıda tórtinshi deńgeıdegi bıýdjetti qalyptastyrý, jergilikti ózin ózi basqarý isin nyǵaıtý burnaǵy jyldardan beri jalǵasyp keledi. Byltyr oblysta keminde 2000 turǵyny bar 45 aýyldyq okrýg tórtinshi deńgeıdegi bıýdjetke kóshken edi. Olar endi aýyldaǵy qarjy talap etetin áleýmettik máselelerdiń sheshimi úshin aýdandyq bıýdjetke qarap, aýyz ashyp otyrmaı, múmkindiginshe óz qotyryn ózi qasıtyn boldy. «Kóz – qorqaq, qol – batyr» degen osy. Bıýdjetke qarjy tikeleı túsken aýyldyq okrýgterde alǵa talpyný, salyq jınaýdy shıratý, masyldyq pıǵyldan arylý, talaptardy túsiný sekildi jańa lep baıqalady.
Otaýyn oqshaýlaǵan aýyldyq okrýgter arasynda qadamy alǵa basqandar Qarasý aýdanynda deýge bolady. Isti ıgerý úshin aldymen jaqsyny úırený kerek degen ustanymmen «Tórtinshi deńgeıdegi bıýdjet: aýyldyq okrýgterdi ońtaılandyrýdan bastap, birinshi basshylardyń jaýapkershiligine deıin» degen taqyryptaǵy dóńgelek ústel otyrysy Qarasý aýdanynda ótti. Munda aýdan halqynyń 30 paıyzy bolatyn, ıaǵnı 8 myńnan asa turǵyny bar «Qarasý», «Oktıabr» jáne «Jeleznodorojnoe» aýyldyq okrýgteri búginde derbes bıýdjetpen jumys isteıdi.
Bir aýdandaǵy osy úsh aýyldyq okrýgtiń eki jylǵa jýyq ýaqyttaǵy jumys tájirıbesi oblystaǵy tórtinshi deńgeıdegi bıýdjetke kóshken álgi 45 aýyldyq okrýgterge de tán jáne olardyń arasyndaǵy eń ozyǵy, úlgilisi de der edik. Qarasý aýdanyndaǵy osy úsh aýyldyq okrýgte barlyǵy 44,7 mln teńge salyq túsken. О́ndirisi joq, tek qana aýyl sharýashylyǵymen, turǵyndary qoradaǵy malymen kún kóretin atalǵan aýyldar úshin bul jaman tabys emes. Aldaǵy jyly oblysta taǵy da 195 aýyldyq okrýg tórtinshi deńgeıli bıýdjetke kóshiriledi. Jergilikti bıýdjetti toltyryp, óziniń derbestigin júzege asyrý ońaı sharýa emes. Qarasý aýdanynyń ákimi Vıktor Ionenko ózderindegi tájirıbeni ortaǵa saldy.
– Aýyldyq okrýgter ákimderi júrgizgen jumystarǵa qaramastan tórtinshi satydaǵy bıýdjettiń tolýyna kedergi bolar birqatar problema bar. Eń aldymen, bıýdjettiń úılesimsizdigi der edim. Jergilikti bıýdjetke túsetin qarjy negizinen salyqtan turady. Al birqatar salyq merzimi jyldyń ekinshi jartysyna qaldyrylǵan. Mysaly, jeke tulǵalardan alynatyn kólik salyǵy jyldyń 31 jeltoqsanyna deıin sozylady. Jeke tulǵalardyń múlik jáne jer salyǵynyń merzimi 1 qazanǵa deıin belgilengen. Sonyń saldarynan jyl bastalǵanda salyq ázirge túse qoımaıdy da, alǵashqy toqsanda bıýdjet qorjyny bos bolady. Sondyqtan jergilikti bıýdjet joǵary deńgeıdegi bıýdjetke qol jaıady, sýbvensııaǵa súıenedi, – dedi Vıktor Nıkolaevıch.
Aýyldardaǵy kommýnaldyq múlikterge baılanysty jumystardyń júıesizdigi tórtinshi deńgeıdegi bıýdjetke qarsy turar ekinshi ózekti másele bolyp otyr. Onyń mánisi – ıesiz qalǵan múlikterge monıtorıng júrgizilip, ony ádilet organdaryna esepke qoımaıdy, sondyqtan baǵasy da anyqtalmaıdy. Jerge memlekettik akt, tehnıkalyq tólqujat daıyndalmaıdy, múlikter halyqqa qyzmet kórsetý ortalyqtarynda tirkelmeıdi, kommýnaldyq menshik nysandarynyń ári qaraı paıdalanylýy da belgisiz qalady. Osyndaı júıesizdikten keıin olardyń qujattary aýksıon, tender ótkizýge daıyndalmaıdy. О́ıtkeni bul – uzaq ýaqytty talap etetin jumys. Aýyldyq okrýgter bıýdjetiniń tolysýyna úshinshi kedergi – maman kadrlardyń tapshylyǵy, laýazymdy basshylar mindetteriniń durys bólinbeýi bolyp otyr. Eki jylǵa taıaǵan ýaqyt tájirıbesi tórtinshi deńgeıdegi bıýdjettiń qalyptasýyna naq osy maman tapshylyǵynyń basty kedergi ekenin de kórsetip berdi. О́tken jyldan beri Qarasý aýdanyndaǵy atalǵan úsh aýyldyq okrýgte kadrlar jıi aýysqan, qazir 2 ákim, 5 býhgalter, 2 maman jetispeıdi. Mamannyń sapasy óz aldyna bólek áńgime. Mysaly, osy úsh aýyldyq okrýgtegi 19 býhgalterdiń úsheýinde ǵana joǵary bilim bar. Al qazir sıfrlandyrýǵa baılanysty býhgalterlik jumys kúrdeli baǵdarlamalarmen jumys isteýdi talap etetini belgili. Oblystaǵy 45 aýyldyq okrýgte mamanyn kútken 27 bos oryn tur.
Qarasý aýdanyndaǵy úsh aýyldyq okrýgtegi qıyndyqtar oblystaǵy ózge okrýgterge tán. Tórtinshi deńgeıli bıýdjetke kóship jatqan keıbir aýyldyq okrýgterdi materıaldyq jabdyqtaýdyń tómendigi de belge tebedi. Aýyldaǵy mamandar jumysy kidirissiz júrýi úshin aýyldyq okrýg apparatyn kompıýterlermen jáne jyldamdyǵy 512 Kbıt/s kem emes ınternetpen qamtamasyz etý qajet. Tipti, Áýlıekól, Qamysty aýdandaryna jáne Arqalyq qalasyna qaraıtyn 4 aýyl áli kúnge deıin ınternettiń ne ekenin bilmeıdi. О́rkenıettiń bul jetistigin jetkilikti paıdalanbaı, aýyldarda sıfrlandyrý da ázirge sóz júzinde qalady.
– Qandaı qıyndyqtary bolsyn, aýyldardyń tórtinshi deńgeıdegi bıýdjetke kóshýi damýymyzdyń shynaıy tetigi ekenin sezemin. Buryn aýdanǵa qarap aýzymyzdy ashyp otyratyn edik. Aýylda qandaı másele ózekti ekenin sol aýylda turyp jatqan aýyldastardan artyq kim biledi? Qarjy da soǵan jumsalýy tıis. Mysaly, kóktemde aýyldy qys boıy úıilgen qoqystan tazalap alý – kezek kúttirmeıtin jumys. Oǵan edáýir qarjy kerek. Endi aýdandyq bıýdjetten kelgen 200-300 myń teńgege qarap kózimiz talyp otyrmaıdy, ózimizdegi qarjyǵa qoqysty da shyǵaramyz, kógaldandyramyz. Aýylda aýyz sý joq. Aldaǵy ýaqytta ózimizdiń bıýdjet qorjynyndaǵy qarjyǵa aýyz sý ákelýdi bastasaq, aýdan oǵan kómegin bermeı otyra almaıdy. Qarjynyń ózimizde qalýy aýyldastardyń belsendiligin arttyrady, bul aýyldyń damýyna bastaıdy dep bilemin, – deıdi Jitiqara aýdanyndaǵy «Prıgorodnyı» aýyldyq okrýginiń qyzmetkeri Natalıa Zolotoreva.
Aýyldaǵylardyń tilegimen qatar, túsinigi osylaı bolsa ıgi.
Ońtaılandyrmaı is ońalmaıdy
Tórtinshi deńgeıli bıýdjet degende, áńgime salyq jınaýǵa tireledi. Áńgimeniń toqeteri osy. Salyq jınalsa, qarjy bolady, qarjy bolsa aýyldaǵy áleýmettik máselelerdi aýyldaǵylar qal-qaderinshe ózderi sheshedi. Qarapaıym qazaqy túsinikke salǵanda da, aýyldyq okrýgte tútin sany kóp bolsa, salyq ta kóp jınalady. Alaıda talap bir bolǵanymen, oblystyń ár shalǵaıyndaǵy aýyldyq okrýgterdiń jaǵdaıy ártúrli. Shalǵaıdaǵy Naýryzym aýdanynda bar-joǵy 10 myńnan asa turǵyn bar. Ishki kóshi-qon, adamdardyń qonys aýdarýy toqtaǵan joq. Aýyldan kóshkender men qonys aýdaryp kelgenderdiń aıyrmasy jer men kókteı bolyp tur.
– Naýyrzym dese degendeı, taıaq tastam jerde qoryǵymyz bar, egini kóp aýdandardaı emes, jaıylymy mol. Biraq adamdardyń qalaǵa kóshýi toqtar emes, aýyldyq okrýgterdegi salyq jınaýdy bul qıyndatady, – deıdi Qarameńdi aýyldyq okrýginiń ákimi Serik Baıgeldınov. Al oblys ortalyǵyna jaqyn aýyldyq okrýgter bıýdjetiniń ál-aýqaty jaman bolmaıtyn túri bar.
– Aýyldyq okrýgte 1750 adam turady, taǵy bir aýyl jaqynda bizdiń okrýgke qosylady. Bizdiń okrýg bıýdjetine salyq jınaýda eshqandaı qıyndyq, kedergi joq, tek jumys isteseń boldy, – deıdi Qostanaı aýdanyndaǵy Aleksandrov aýyldyq okrýginiń ákimi Abaı Seıdahmetov. Eki ákimniń áńgimesinen baıqaǵanymyzdaı, jergilikti bıýdjet qorjynynyń tolýy aýyldyń úlken-kishiligine, turǵyndar qatarynyń qalyń-juqalyǵyna baılanysty. Sondyqtan, aýyldyq okrýgterdi eldi mekenderdi irilendirý jolymen ońtaılandyrý ákimshilikke ketetin qarjyny únemdeýmen birge derbes jergilikti bıýdjet engizýde de tıimdiligin kórsetetin bolady. Oblysta barlyǵy 239 ákimshilik-aýmaqtyq birlik bar, sonyń 148-i aýyldyq okrýgter, 91-i óz betinshe turǵan aýyldar, onyń syrtynda 5 kent bar. Barlyǵynan 54 aýyldyq okrýgpen derbes aýyldar ońtaılandyrylady.Derbes turǵan aýyldar, ásirese Arqalyq qalasy mańaıynda, Qamysty, Jitiqara aýdandarynda kóp kezdesedi. Olardyń arasynda turǵyndary 500 adamǵa jetpeıtin aýyldar sany 38, al aýyldyq okrýgterdiń 12-sinde osy sýret qaıtalanady. Altynsarın aýdanyndaǵy Prıozernyı aýyldyq okrýgine qaraıtyn eki aýylda 347 adam, Amangeldi aýdanyndaǵy Qabyrǵa aýyldyq okrýgine qarasty eki aýylda 264 adam turady. Sonda 300 adam turatyn aýyldyq okrýgte qandaı bıýdjet bolmaq? Oblysta turǵyndary azaıyp ketken aýyldar men bir ǵana eldi mekennen turatyn aýyldyq okrýgterdiń jalpy sany 125-ke jetedi. Uzynkól, Sarykól, Qarabalyq, Denısov aýdandaryndaǵy adamdarynyń sany 50-ge de jetpeıtin 27 aýyldyń erteńi taǵy bulyńǵyr. Bul jóninen Qostanaı Qazaqstannyń soltústigindegi ózge óńirlerge qaraǵanda kóshtiń aldyn bermeı tur. Mysaly, Qaraǵandy oblysynda turǵyndarynyń azdyǵynan ańtarylyp otyrǵan 75, Aqmolada – 58, Soltústik Qazaqstanda 20 aýyl bar.
Turǵyndarǵa aýyldyq okrýgterdi ońtaılandyrýdyń tıimdiligin túsindirý jumystary oblystyń Qarasý, Uzynkól, Beıimbet Maılın, Áýlıekól, Meńdiǵara, Qamysty aýdandarynda bastalyp ta ketti. Aýyldyq okrýgter qysqarǵan aýyldarda balabaqsha, mektep, FAP, klýb sekildi áleýmettik nysandardyń barlyǵy da burynǵysha jumys isteı beredi. Eger aýyl arasy qashyq bolsa, tıimdiligine, qajettiligine qaraı birikken aýyldyq okrýgtiń bir qyzmetkeri ákimshiligi qysqarǵan aýylda qalady. Alaıda kóptegen jerde adamdar aýyldyq okrýg apparaty ketse, ózderi aıdalada, memleket nazarynan tys qalatyndaı sezinedi, dúrlige bastaıdy.
– Qarynsaldy men Tasty aýyldarynyń aralyǵy 75 shaqyrym bolady, jol nashar. Jańbyrdan keıin eki aýyldyń arasyna qatynaý múmkin emes. Sondyqtan turǵyndar bir okrýgke qosylǵysy kelmeıdi, «9 jyl elektr jaryǵynsyz kún kórgenbiz, endi elimizdiń ekonomıkasy damyǵanda bizdiń okrýgti qysqartýy kóńilden shyqpaıdy» degen ýáj aıtady aýyl turǵyndary, – deıdi Amangeldi aýdanyndaǵy Qarynsaldy aýyldyq okrýginiń ákimi Saltanat Embergenova. Onyń sózin osy aýdandaǵy Amantoǵaı aýyldyq okrýginiń ákimi Jumanııaz Ilııasov ta qoldaıdy.
– Torǵaı men Tobyl óńiriniń ekonomıkalyq, geografııalyq erekshelikterin eskergen durys. Torǵaı óńiri ońtaılandyrýdyń barlyq satysynan ótken. Bizdiń aýdanda 7 aýyldyq okrýg jabyldy. Mysaly, Amantoǵaıǵa qosylǵan úsh aýyldyq okrýgtegi aýyldardyń turǵyndary Aqmola oblysyna údere kóship ketken. Endi biraz amangeldilik jastar týǵan aýyldaryna qaıtyp jatqanda, taǵy da ońtaılandyrý bolsa, olardyń rýhy qaıta basylyp qalady-aý, – deıdi Jumanııaz Rahymbekuly.
Oblys ákiminiń orynbasary Erlan Spanov óńirlerdiń ereksheligi men usynystar eskerilmeı qalmaıtynyn aıtady. Alaıda oblystyń, jalpy eldiń qaı óńiri de aýyldardy ońtaılandyrýdyń túpki maqsatyn túsinýi tıis. Qazir barlyq adamnyń kózi ashyq, aqparat kún saıyn jetip otyr, eshqandaı istiń jumbaǵy joq. Aýyldy damytý úshin memleket tarapynan qomaqty qarjy bólinedi, jol da, áleýmettik nysandar da jóndeledi. Ońtaılandyrýdan aýyldyń jaǵdaıy ońalmasa, búlinbeıdi. Basqarý apparatynan únemdelgen qarjy áleýmettik jaǵdaıdy túzeýge jumsalatynyn ár aýyldas túsinse quba-qup.
Al memleket qarjysy únemdelgende ǵana onyń tıimdiligi artady.
QOSTANAI
