Ekonomıka • 20 Qyrkúıek, 2019

Tórtinshi deńgeıdegi bıýdjet: kósh túzele me?

69 retkórsetildi

Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń Qazaqstan halqyna joldaǵan Joldaýynda «Qýatty óńirler – qýatty el» deı kelip, jergilikti bılik organdary jumysynyń tıimdiligin arttyrýdy, bıýdjetaralyq qatynastar júıesin reformalaýdy tapsyrdy.

 

Kóz – qorqaq, qol – batyr

«Aýdandyq, qalalyq, aýyl­dyq deńgeıdegi bılik jergilikti mańyzy bar máselelerdi sheshý barysynda ekonomıkalyq turǵydan meılinshe derbes bolýy tıis» dep kórsetti. Bul oraıda tórtinshi deńgeıdegi bıýdjetti qalyptastyrý, jergilikti ózin ózi basqarý isin nyǵaıtý burnaǵy jyldardan beri jalǵasyp keledi. Byltyr oblys­ta keminde 2000 turǵyny bar 45 aýyldyq okrýg tórtinshi deń­geı­degi bıýdjetke kóshken edi. Olar endi aýyldaǵy qarjy talap ete­tin áleýmettik máselelerdiń she­shimi úshin aýdandyq bıýdjetke qarap, aýyz ashyp otyrmaı, múmkindiginshe óz qotyryn ózi qası­tyn boldy. «Kóz – qorqaq, qol – batyr» degen osy. Bıýdjet­ke qarjy ti­keleı túsken aýyl­dyq okrýgterde alǵa tal­­pyný, salyq jınaýdy shıratý, ma­syl­dyq pıǵyldan arylý,  talap­tar­dy túsiný sekildi  jańa lep baı­qa­lady.

Otaýyn oqshaýlaǵan aýyldyq okrýgter arasynda qadamy alǵa basqandar Qarasý aýdanynda deý­ge bolady. Isti ıgerý úshin aldymen jaqsyny úırený kerek degen us­tanymmen «Tórtinshi deń­geı­de­gi bıýdjet: aýyldyq ok­rýgterdi oń­taı­landyrýdan bas­tap, birinshi bas­shylardyń jaýap­ker­shiligine deıin» degen taqy­ryptaǵy dóńgelek ústel oty­rysy Qarasý aýdanynda ótti. Munda aýdan halqy­nyń 30 paıyzy bolatyn, ıaǵnı 8 myńnan asa tur­ǵyny bar «Qarasý», «Oktıabr» jáne «Je­leznodorojnoe» aýyldyq okrýg­­teri búginde derbes bıýdjetpen jumys isteıdi.

Bir aýdan­daǵy osy úsh aýyl­dyq okrýg­tiń eki jylǵa jýyq ýaqytta­ǵy jumys tá­ji­rı­besi oblysta­ǵy tórtinshi deńgeıdegi bıýdjet­ke kóshken álgi 45 aýyldyq ok­rýg­terge de tán jáne olardyń ara­syn­d­aǵy eń ozyǵy, úlgilisi de der edik. Qarasý aýdanyndaǵy osy úsh aýyldyq okrýgte barlyǵy 44,7 mln teńge salyq túsken. О́n­di­risi joq, tek qana aýyl sha­rýa­shylyǵymen, turǵyndary qo­ra­daǵy malymen kún kóretin atalǵan aýyldar úshin bul jaman tabys emes. Aldaǵy jyly oblys­ta taǵy da 195 aýyldyq okrýg tórtinshi deńgeıli bıýdjetke kóshiriledi. Jergilikti bıýdjetti toltyryp, óziniń derbestigin júzege asyrý ońaı sharýa emes. Qarasý aýdanynyń ákimi Vıktor Ionenko ózderindegi tájirıbeni ortaǵa saldy.

– Aýyldyq okrýgter ákim­deri júrgiz­gen jumystarǵa qa­ra­mastan tórtinshi satydaǵy bıýd­jettiń tolýyna kedergi bolar birqatar problema bar. Eń aldymen, bıýdjettiń úılesimsizdigi der edim. Jergilikti bıýdjetke túsetin qarjy negizinen sa­lyq­­tan turady. Al birqatar sa­­lyq merzimi jyldyń ekin­shi jar­tysyna qaldyrylǵan. My­saly, jeke tulǵalardan alynatyn kólik salyǵy jyldyń 31 jeltoqsanyna deıin sozylady. Jeke tulǵalardyń múlik jáne jer salyǵynyń merzimi 1 qazanǵa deıin belgilengen. Sonyń saldarynan jyl bastal­ǵanda salyq ázirge túse qoımaıdy da, alǵashqy toqsanda bıýdjet qorjyny bos bolady. Sondyqtan jergilikti bıýdjet joǵary deń­geıdegi bıýdjetke qol jaıady, sýbvensııaǵa súıenedi, – dedi Vıktor Nıkolaevıch.

Aýyldardaǵy kommýnaldyq múlik­terge baılanysty jumys­tardyń júıe­sizdigi tórtinshi deń­­geıdegi bıýdjetke qarsy tu­rar ekinshi ózekti másele bolyp otyr. Onyń mánisi – ıesiz qal­ǵan múlikterge monıtorıng júr­gizilip, ony ádilet organdaryna esepke qoımaıdy, sondyqtan baǵasy da anyqtalmaıdy. Jerge memlekettik akt, tehnıkalyq tólqujat daıyndalmaıdy, mú­lik­ter halyqqa qyzmet kórsetý ortalyqtarynda tirkelmeıdi, kommýnaldyq menshik nysan­darynyń ári qaraı paıdalanylýy da belgisiz qalady. Osyn­­daı júıe­sizdikten keıin olar­dyń qujattary aýksıon, tender ótkizýge daıyndalmaıdy. О́ıtkeni bul – uzaq ýaqytty talap etetin jumys. Aýyldyq okrýgter bıýdjetiniń tolysýyna úshinshi kedergi – maman kadrlardyń tapshylyǵy, laýazymdy basshylar mindetteriniń durys bólinbeýi bolyp otyr. Eki jylǵa taıaǵan ýaqyt tájirıbesi tórtinshi deńgeıdegi bıýdjettiń qalyptasýyna naq osy maman tapshylyǵynyń basty kedergi ekenin de kórsetip berdi. О́tken jyldan beri Qarasý aýdanyndaǵy atalǵan úsh aýyldyq okrýgte kadr­lar jıi aýysqan, qazir 2 ákim, 5 býhgalter, 2 maman jetispeıdi. Mamannyń sapasy óz aldyna bólek áńgime. Mysaly, osy úsh aýyldyq okrýgtegi 19 býhgal­ter­diń úsheýinde ǵana jo­ǵa­ry bilim bar. Al qazir sıfr­landyrýǵa baı­lanysty býhgal­terlik jumys kúrdeli baǵdar­lamalarmen jumys isteýdi talap etetini belgili. Ob­lys­taǵy 45 aýyldyq okrýgte ma­manyn kútken 27 bos oryn tur.

Qarasý aýdanyndaǵy úsh aýyl­dyq okrýgtegi qıyndyqtar oblystaǵy ózge okrýgterge tán. Tórtinshi deńgeıli bıýdjetke kóship jatqan keıbir aýyldyq okrýgterdi materıaldyq jabdyq­taýdyń tómendigi de belge tebedi. Aýyldaǵy mamandar jumysy kidirissiz júrýi úshin aýyldyq okrýg apparatyn kompıýterler­men jáne jyldamdyǵy 512 Kbıt/s kem emes ınternetpen qam­tamasyz etý qajet. Tipti, Áýlıe­kól, Qamysty aýdandaryna jáne Arqalyq qalasyna qaraı­tyn 4 aýyl áli kúnge deıin ınternettiń ne ekenin bilmeıdi. О́r­kenıettiń bul jetistigin jet­kilikti paıdalanbaı, aýyldarda sıfrlandyrý da ázirge sóz júzinde qalady.

– Qandaı qıyndyqtary bol­syn, aýyldardyń tórtinshi deń­geıdegi bıýdjetke kóshýi da­mýy­myzdyń shynaıy tetigi ekenin sezemin. Buryn aýdanǵa qarap aýzymyzdy ashyp otyratyn edik. Aýylda qandaı másele ózekti ekenin sol aýylda turyp jat­qan aýyl­dastardan ar­tyq kim biledi? Qarjy da so­ǵan jumsalýy tıis. Mysaly, kók­temde aýyldy qys boıy úıilgen qoqystan tazalap alý – kezek kúttirmeıtin jumys. Oǵan edáýir qarjy kerek. Endi aýdandyq bıýdjetten kelgen 200-300 myń teńgege qarap kózimiz talyp otyrmaıdy, ózimizdegi qarjyǵa qoqysty da shyǵaramyz, kó­gal­dandyramyz. Aýylda aýyz sý joq. Aldaǵy ýaqytta ózi­miz­diń bıýdjet qor­jynyndaǵy qarjyǵa aýyz sý ákelýdi bastasaq, aýda­n oǵan kómegin bermeı otyra al­­maıdy. Qarjynyń ózimiz­de qa­lýy aýyldastardyń belsen­di­ligin arttyrady, bul aýyldyń da­mýyna bastaıdy dep bilemin, – deıdi Jitiqara aýdanyndaǵy «Prı­gorodnyı» aýyldyq okrý­giniń qyzmetkeri Natalıa Zolo­toreva.

Aýyldaǵylardyń tilegimen qatar, túsinigi osylaı bolsa ıgi.

Ońtaılandyrmaı is ońalmaıdy

Tórtinshi deńgeıli bıýdjet degende, áńgime salyq jı­naýǵa tireledi. Áńgimeniń toq­eteri osy. Salyq jınalsa, qarjy bolady, qarjy bolsa aýyldaǵy áleýmettik máselelerdi aýyldaǵylar qal-qaderinshe ózderi sheshedi. Qara­paıym qa­zaqy túsinikke salǵanda da, aýyl­dyq okrýgte tútin sany kóp bol­sa, salyq ta kóp jınalady. Alaıda talap bir bolǵanymen, oblystyń ár shalǵaıyndaǵy aýyldyq okrýgterdiń jaǵdaıy ártúrli. Shalǵaıdaǵy Naýryzym aýdanynda bar-joǵy 10 myńnan asa turǵyn bar. Ishki kóshi-qon, adamdardyń qonys aýdarýy toqtaǵan joq. Aýyl­dan kósh­kender men qo­nys aýdaryp kel­gen­derdiń aıyrmasy jer men kókteı bolyp tur.

– Naýyrzym dese degendeı, taıaq tastam jerde qoryǵymyz bar, egini kóp aýdan­dardaı emes, jaıylymy mol. Biraq adamdardyń qalaǵa kóshýi toq­tar emes, aýyl­dyq okrýgterdegi salyq jınaýdy bul qıyndatady, – deıdi Qa­rameńdi aýyldyq okrýginiń ákimi Serik Baıgeldınov. Al oblys orta­lyǵyna jaqyn aýyldyq okrýgter bıýdjetiniń ál-aýqaty jaman bolmaıtyn túri bar.

– Aýyldyq okrýgte 1750 adam turady, taǵy bir aýyl jaqynda bizdiń okrýgke qosylady. Bizdiń okrýg bıýdjetine salyq jınaýda eshqandaı qıyndyq, kedergi joq, tek jumys isteseń boldy, – deıdi Qostanaı aýdanyndaǵy Aleksandrov aýyldyq okrýginiń ákimi Abaı Seıdahmetov. Eki ákimniń áńgimesinen baıqa­ǵany­myzdaı, jergilikti bıýdjet qor­jynynyń tolýy  aýyldyń úlken-kishiligine, turǵyndar qatarynyń qalyń-juqalyǵyna baılanysty. Sondyqtan, aýyldyq okrýgterdi eldi mekenderdi irilendirý jolymen ońtaılandyrý ákimshilikke ketetin qarjyny únemdeýmen birge derbes jergilikti bıýdjet engizýde de tıimdiligin kórse­tetin bolady. Oblysta bar­lyǵy 239 ákimshilik-aýmaqtyq bir­lik bar, sonyń 148-i aýyldyq okrý­gter, 91-i óz betinshe turǵan aýyldar, onyń syrtynda 5 kent bar. Barlyǵynan 54 aýyldyq okrýgpen derbes aýyl­dar oń­taılandyrylady.Derbes turǵan aýyldar, ásirese Arqalyq qalasy mańaıynda, Qamysty, Jitiqara aýdandarynda kóp kezdesedi. Olardyń arasynda turǵyndary 500 adamǵa jetpeıtin aýyldar sany 38, al aýyldyq okrýgterdiń 12-sinde osy sýret qaıtalanady. Al­tyn­sarın aýdanyndaǵy Prı­ozernyı aýyldyq okrýgine qa­raıtyn eki aýylda 347 adam, Aman­geldi aýdanyndaǵy Qabyrǵa aýyldyq okrýgine qarasty eki aýyl­da 264 adam turady. Sonda 300 adam turatyn aýyldyq okrýgte qandaı bıýdjet bolmaq? Oblysta turǵyndary azaıyp ketken aýyldar men bir ǵana eldi mekennen turatyn aýyldyq okrýgterdiń jalpy sany 125-ke jetedi. Uzyn­kól, Sarykól, Qarabalyq, Denısov aýdandaryndaǵy adam­darynyń sany 50-ge de jet­peıtin 27 aýyldyń erteńi taǵy bulyńǵyr. Bul jóninen Qostanaı Qazaqstannyń soltústigindegi ózge óńir­lerge qaraǵanda kósh­tiń aldyn bermeı tur. Mysa­ly, Qaraǵandy oblysynda tur­ǵyn­darynyń azdyǵynan ańtary­lyp otyrǵan 75, Aqmolada – 58, Sol­tústik Qazaqstanda 20 aýyl bar.

Turǵyndarǵa aýyldyq okrýg­terdi ońtaılandyrýdyń tıim­diligin túsin­dirý jumystary ob­­lystyń Qarasý, Uzyn­kól, Be­ıimbet Maılın, Áýlıekól, Meń­­diǵara, Qamysty aýdandarynda bas­ta­lyp ta ketti. Aýyl­dyq okrýgter qys­qarǵan aýyl­darda balabaqsha, mektep, FAP, klýb sekildi áleýmettik nysan­­dardyń barlyǵy da burynǵysha ju­mys isteı beredi. Eger aýyl arasy qashyq bolsa, tıimdiligine, qajettiligine qaraı birikken aýyl­dyq okrýgtiń bir qyz­metkeri ákimshiligi qys­qarǵan aýylda qalady. Alaıda kóptegen jerde adamdar aýyldyq okrýg apparaty ketse, ózderi aıdalada, memleket nazarynan tys qala­tyndaı sezinedi, dúrlige bastaıdy.

– Qarynsaldy men Tasty aýyl­­­da­­­­ry­nyń aralyǵy 75 sha­qyrym bo­lady, jol nashar. Jań­byrdan keıin eki aýyl­dyń arasyna qatynaý múmkin emes. Son­dyq­tan turǵyndar bir okrýgke qosyl­ǵysy kelmeıdi, «9 jyl elektr jaryǵynsyz kún kór­genbiz, endi elimiz­diń ekonomı­kasy damyǵanda bizdiń okrýg­ti qysqartýy kóńilden shyq­­paıdy» degen ýáj aıtady aýyl turǵyndary, – deıdi Aman­geldi aýdanyndaǵy Qaryn­saldy aýyldyq okrýginiń ákimi Saltanat Embergenova. Onyń sózin osy aýdandaǵy Amantoǵaı aýyldyq okrýginiń ákimi Ju­ma­nııaz Ilııasov ta qoldaıdy.

– Torǵaı men Tobyl óńiriniń ekono­mıkalyq, geografııalyq erekshe­likte­rin eskergen du­rys. Torǵaı óńiri ońtaı­landy­rýdyń barlyq satysynan ótken. Bizdiń aýdanda 7 aýyldyq okrýg jabyldy. Mysaly, Aman­toǵaıǵa qosylǵan úsh aýyl­dyq okrýgtegi aýyldardyń tur­­­ǵyn­­dary Aqmola oblysyna úde­re kóship ketken. Endi biraz aman­geldilik jastar týǵan aýyl­­daryna qaıtyp jat­qanda, taǵy da ońtaılandyrý bolsa, olar­dyń rýhy qaıta basylyp qalady-aý, – deıdi Jumanııaz Rahymbekuly.

Oblys ákiminiń orynbasary Erlan Spanov óńirlerdiń ereksheligi men usy­nystar es­kerilmeı qalmaı­tynyn aıtady. Alaıda oblystyń, jalpy eldiń qaı óńiri de aýyldardy ońtaılandyrýdyń túpki maqsatyn túsinýi tıis. Qazir bar­lyq adamnyń kózi ashyq, aqparat kún saıyn jetip otyr, eshqandaı istiń jumbaǵy joq. Aýyldy damytý úshin memleket tarapynan qomaqty qarjy bólinedi, jol da, áleýmettik nysandar da jóndeledi. Ońtaı­landyrýdan aýyldyń jaǵdaıy ońalmasa, búlinbeıdi. Basqarý apparatynan únemdelgen qarjy áleýmettik jaǵdaıdy túzeýge jumsalatynyn ár aýyldas túsin­se quba-qup.

Al memleket qarjysy únem­delgende ǵana onyń tıimdi­ligi artady.

 

QOSTANAI

 

Banner
Sońǵy jańalyqtar

Bı-aǵa salǵan án eken...

Rýhanııat • Búgin, 09:17

Qaıta oralǵan «Don Karlos»

Rýhanııat • Búgin, 09:15

Jeti óner qonǵan jampozym

Rýhanııat • Búgin, 09:12

Taǵdyry tańdalǵan patshaıym

Rýhanııat • Búgin, 09:09

Naǵyz qazaq

Rýhanııat • Búgin, 09:05

«Brakoner» biraz basbuzardy quryqtady

Aımaqtar • Búgin, 09:00

Reseıden de úırenýge bolady

Saıasat • Búgin, 08:52

Zań jobasyn talqylady

Qoǵam • Búgin, 08:46

IýNESKO-nyń syılyǵyn jeńip aldy

Qazaqstan • Búgin, 08:45

«Eńbek» eleýsiz qaldy

Qoǵam • Búgin, 08:43

Robot-tehnıka úıirmeleri qajet pe?

Qazaqstan • Búgin, 08:26

Qurylysshylar nege ereýilge shyqty?

Qazaqstan • Búgin, 08:24

«Januıa» ortalyǵy jumysyn bastady

Qoǵam • Búgin, 08:22

Kedergisiz ómir syılaıdy

Qoǵam • Búgin, 08:22

Reformalar oza shabýdy kótermeıdi

Qoǵam • Búgin, 08:19

Azamattyq jaýapkershilik qajet

Qoǵam • Búgin, 08:16

Ashyq qoǵam aıshyqtary

Búgin, 08:14

Tazalyqtan aldyna jan salmaıtyn jurt

Qoǵam • Búgin, 08:08

Jaldamaly jumysshylar jalaqysy artty

Ekonomıka • Búgin, 08:05

Sheteldik taýarlar qymbattady

Ekonomıka • Búgin, 08:03

Ekonomıkalyq ósimniń kóleńke tusy

Ekonomıka • Búgin, 08:00

Baspana baǵasy nege kóterildi?

Qoǵam • Búgin, 07:58

Yntymaqtastyqtyń jańa kezeńi

Qazaqstan • Búgin, 07:52

Eń qysqa áńgime. Qanat Ábilqaıyr

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Arman Álmenbet

Eń qysqa áńgime • Keshe

Kúlki kerýeni № 2

Rýhanııat • Keshe

Qylqalamnyń ushynda – Qaraǵandy

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar