Qoǵam • 20 Qyrkúıek, 2019

«Mádenı qabat» joıylǵan joq

18 retkórsetildi

«Egemen Qazaqstan» gazetiniń 9 tamyzdaǵy sanynda jaryq kórgen «Otyrar qaıta oırandala bastady ma?» atty maqalanyń taqyrybyn kórip, tóbemnen jaı túskendeı áserde boldym. Meniń oıyma arheologtardyń 50 jyl boıy qazba júrgizip tapqan juma meshit, saraılar, qaqpa, monsha, qumyrashylar oramy men turǵyn úıler oramy sııaqty nysandardy bireýler oırandap jatyr ma degen oı keldi. Alaıda maqalany oqı bastaǵannan keıin sabama túse bastadym. Másele kireberistegi qaqpa men tóbege aparatyn jerde eken. Bul jerde elge tanymal eki aǵamyz, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Qulbek Ergóbek pen tarıh ǵylymdarynyń doktory Muhtar Qoja birlese jazǵan maqalalarynyń taqyryby aıqaılaǵan aty zatyna saı emestigine kózim jetti. Maqalada kóterilip otyrǵan máseleler «Otyrar memlekettik arheologııalyq qoryq-mýzeıine» tikeleı qatysty bolǵannan soń ári sol mekeme dırektorynyń ǵylymı ister jónindegi orynbasary retinde osyǵan qatysty óz pikirimdi bildirgim kelip otyr.

Máseleniń baıybyna barý úshin al­­dymen oqyrmandy eskertkishtiń qu­ry­­lymymen tanystyrǵandy jón kór­dim. Ortalyq Azııa men Ońtústik Qa­zaqstandaǵy ortaǵasyrlyq qalalar­dyń basym kóp­shiligi 3 bólikten turatyn bolǵan. Shart­ty túrde olar: sıtadel, shahrıs­tan, rabad dep atalady. Al Oty­rarǵa keler bolsaq, alystan mu­nar­typ kórine­tin bıik tóbeni «shahrıstan», onyń aına­lasyndaǵy 200 ga jerdi alyp jatqan oıly-qyrly, tómpeshikti terrıtorııany shartty túrde «rabad» bóligi dep ataımyz. Qalanyń «sıtadel» bóligi áli kúnge deıin tolyq anyqtalmady. Biraq ol «shahrıstannyń» bir buryshynda bolsa kerek. Ázirge orny soltústik bóliginde dep boljap otyrmyz.

Otyrardyń eń bıik bóligi «shahrıs­tan» 20 ga jerdi alsa, «rabad» bó­ligi 200 ga kólemdi alyp jatyr. Kóterilip otyrǵan másele «rabad» bóligine qa­tys­ty bolǵandyqtan sol bólik týra­ly aıtyp ketsek. Otyrardyń «rabad» bóligi Qarahan dáýirinde ıgerile bas­tady da, HIII ǵasyrda toqyraı bas­tap, qorǵan ishindegi terrıtorııa to­lyq­taı ıgerilmeı qaldy. «Rabad» bó­li­gin­de úılerden basqa baý-baqshalar, sý qoımalary, kirpish kúıdiretin peshter, qumyrashylar oramy, monshalar, sheberhana sııaqty qoǵamdyq qurylystar da bolǵan. «Rabadtyń» terrıtorııasy úlken bolǵandyqtan ol birkelki ıgerilmegen. Ony bıik-bıik tómpeshikterdiń ár jerde ornalasqanynan baıqaýǵa bolady. Tómpeshikterdiń bıiktigi 4-5 metrge, aýmaǵy 1-2 ga-ǵa deıin jetedi. Osy úl­ken tómpeshikterdiń arasynda bos, ıgeril­megen jerler bar. «Rabadtyń» ishi­nen ótken kanaldar qalanyń sý qoıma­la­ryn toltyrýǵa, egistikke paıda­la­nyl­ǵan. Qa­lanyń bul bóligi kesekten tur­ǵyzylǵan qorǵan-qamalmen qor­shal­­ǵan. Qamaldyń ár tusynda qaq­pa­­lar bolǵan. Alaıda onyń naqty oryn­da­ry belgisiz. Qorǵan-qamaldyń biraz bó­ligi KSRO kezinde asfalt tósel­gen joldyń astynda qalǵan. Jal­­py, Oty­rartóbe qalajurty qor­shaý­ǵa alynǵan. Qorshaýdyń bir jaǵy­nan eskertkishke kirý úshin kireberis orna­tyl­ǵan. Sol kire­­beristiń qasynda mýzeı qyzmetkerleri otyratyn úıshikter bolǵan.

Osy úıshikterdiń ornyna mýzeı qyz­metkerlerine jáne týrısterge arnaıy ǵımarat salynatyn bolyp, bul ny­sandy qaqpa túrinde salýǵa sheshim qa­byldandy. Salynyp otyrǵan bul qaqpa men qorǵan-qamal qabyrǵanyń maqala avtorlary atap ótkendeı «tarıhı shyn­dyqqa janaspaıdy». Dál sol orynnan qaqpa men qabyrǵa ótpegendigi ras. Qaqpa men qorǵan qabyrǵa eskertkishke alyp keletin asfalt joldyń astynda qalǵan. Eger biz dál sol óz ornynan salýǵa sheshim qabyldasaq, onda qazirgi zamanǵy asfalt joldyń ústinen salynatyn edi. Sol sebepti qaqpa men qa­byrǵany asfalt joldan sál ishke alyp salýǵa sheshim qabyldandy. Qury­lys túsetin terrıtorııa tekten-tek tań­­dalyp alynǵan joq. Joǵaryda atap ótkendeı, qalanyń «rabad» bóligi bir­­kelki ıgerilmegen, sol sebepti qaq­pa men qabyrǵanyń orny aldymen arheo­log­tar tarapynan zerttelip, ol jerde eshqandaı qurylys jáne mádenı qa­battyń joqtyǵy anyqtaldy. Qurylys arheologtardyń baqylaýymen salyndy. Aǵalarymyz aıtyp otyrǵan «qundy dúnıe», «mádenı qabat» joıylǵan joq. Qurylystyń barlyǵy atap ótken tóm­peshikterdiń etegimen aınalyp ótip salyndy. Qaqpa men qabyrǵadan bólek avtokólikterdiń turaǵy, zamanaýı ájetha­nalar, kelýshiler kóleńkeleıtin oryndar da salynyp jatyr.  Qaqpa men qa­byrǵany salý jobasynda kassa, ekskýrsııa júrgizýshiler,  qaraýyldar, jumysshylar bólmeleri, qoımalar, dúń­girshekter, kádesyılar satatyn dú­ken­­der de qarastyrylǵan. Bul abattandy­rý jumystary eki máseleni sheship otyr. Olar: mýzeı qyzmetkerleriniń jáne týrısterge kórsetiletin servıstik qyz­mettiń sapasyn arttyrady.

Al endi, «rabadta» salynǵan qaqpa men «Shahrıstandaǵy» qaqpanyń ara­syndaǵy jolǵa keler bolsaq. Bul jol­­dyń uzyndyǵy 740 metr. Avtorlar «bul jol mádenı qabattardy súrip tas­tap, jol salyp jatyr» dep jazyp, qoǵamda jańsaq pikir qalyptastyryp otyr. Otyrartóbege aparatyn qara jol­dar burynnan bar jáne olar kóp. О́tken ǵasyrdyń 70-jyldary arheologtar Otyrartóbeni zertteýge kelgende avtokólikpen sol joldarmen júrgen. 2000 jyly Japonııanyń maqsatty qo­rynyń «Kóne Otyrar qalasyn saqtaý men restavrasııalaý jumystaryn» júr­­gizgen restavratorlar da sol qara joldardy paıdalanǵan. Qazirgi tańda res­tavrasııa jumystaryn júrgizip kele jatqan «Qazrestavrasııa» mekemesiniń avtokólikteri de sol joldarmen júr. Bul obektıvti nárse. О́ıtkeni jer bas­paı, aýamen júretin kólik paıdalanýǵa múmkindikteri joq bolatyn, qazir de joq. Sol sebepti Otyrartóbede jumys isteý úshin restavrator, arheolog, mýzeı qyzmetkerleri bolsyn avtokólikpen sol joldarmen júrýge májbúr. Bul jol  –  70 jyldan beri bar jol.   Bul jol «mádenı qabaty» bar tómpeshikterdi aınalyp ótken, qurylystardy kespegen jol bolyp tabylady. Maqala avtorlarynyń biri Muhtar Qoja kóptegen jyldar boıy sol Otyrartóbede ǵylymı-zertteý ju­mystaryn júrgizgen. Otyrar mýzeıin 7 jyl boıy basqarǵan. Sol aǵamyzdyń ózi «Kýban» avtobýsymen qazirgi jolmen talaı ret júrgen.

«Otyrar»  mýzeıi basshylyǵynyń kózdep otyrǵan maqsaty 50 jyldan be­ri túrli avtokólikter, onyń ishinde aýyr júk mashınalary júrgen joldy ret­teý bolatyn. Bul jol ábden ezilgen (júk kólikter bul jolmen qysh, tas, topy­raq, sý tasyǵan) tereńdigi 0,5 m bola­tyn maı topyraqqa (jańbyr jaý­sa mı batpaqqa) aınalǵan qabatyn 0,3 m tereńdikte súrip, tazalap, astyn te­gis­tep qıyrshyq tas pen qum tósep, be­tine taýdyń taqtatasyn qoıyp qatty tó­senishti jol isteý bolatyn. Mádenı qa­bat pen qatty tósenishtiń arasyna jol qurylysyna paıdalanylatyn geo­tekstıl tóselinedi. Bul tas pen qum­nyń kóne mádenı qabatpen aralasýyna tosqaýyl bolady. Bul materıaldy IýNESKO mamandary osy Otyrarda qoldanǵan bolatyn. Bul is-áreket eki máseleni sheshedi: birinshiden, jaıaý júrginshiler men kólikter tóbege jetý úshin tobyqtan asatyn maı topyraqty nemese mı batpaqty keshpeıtin bolady. Ekinshiden, jol astyndaǵy mádenı qabat bar bolsa ári qaraı buzylmaı saq­talady. Keıin zertteý júrgizý qajet bolsa tósenishti alyp tastaý qıyn emes, arada ajyratyp turǵan geotekstıl bar.

Jalpy álemde týrızm arqyly bıýd­jet­terin toltyryp otyrǵan memleket­ter kóp. Olar mundaı nátıjege tý­­rıs­terge qolaıly jaǵdaı týǵyzý arqy­ly jetip otyr. Alysqa barmaı-aq Túr­kııa­ny alaıyq, IýNESKO-nyń dúnıe­júzilik muralar tizimine engen máde­nı eskertkishteriniń mańynan avto­tu­raqtar, sapar ortalyqtary, birneshe sha­qyrymdyq joldar salynǵan. Tuńǵysh Prezıdentimiz – Elbasy N.Á.Nazarbaev on shaqty jyl buryn týrıstik klasterdi damytýdy qolǵa alǵan bolatyn. Bul árı­ne, bolashaqty kóre bilgen saıasat­kerdiń baǵyty durys ekenine bul kúnderi kózimiz jetip otyr. Sondyqtan «Qazaq órkenıetiniń altyn besigine» balanǵan Otyrardy qaıta jańǵyrtý úshin bárimiz birlese jumys istegenimiz abzal.

 

Serik AQYLBEK,

Otyrar memlekettik arheologııalyq qoryq-mýzeıi dırektorynyń ǵylymı ister jónindegi orynbasary

 

Túrkistan oblysy

 

Banner
Sońǵy jańalyqtar

Taldyqorǵanda 5 myń aǵash otyrǵyzyldy

Aımaqtar • 12 Qazan, 2019

Keı óńirlerde aýa-raıy ózgeredi

Aımaqtar • 12 Qazan, 2019

Eń qysqa áńgime. Iesiz zyndan. Dıdar AMANTAI

Rýhanııat • 12 Qazan, 2019

Eń qysqa áńgime. Islam Qabyluly

Rýhanııat • 12 Qazan, 2019

Senatorlar senbilikke shyqty

Qazaqstan • 12 Qazan, 2019

Berdibek Saparbaev Aqtaý emhanalaryn aralady

Medısına • 11 Qazan, 2019

NZM IýNESKO syıaqysyna laıyq dep tanyldy

Qazaqstan • 11 Qazan, 2019

Oralda «LATYN FEST» jastar forýmy ótti

Aımaqtar • 11 Qazan, 2019

Uqsas jańalyqtar