Qoǵam • 23 Qyrkúıek, 2019

Mıllenıaldar – ozyq oıly orta býyn

49 retkórsetildi

Qoǵamda aldyńǵy tolqyn ókilderiniń ózinen keıingi býynǵa kóńili tolmaıtyn sátter jıi kezdesedi. Bireýleri jastardy táýekelshil, daryndy, jańashyl, jigerli dep sıpattasa, endi bireýi olardy jalqaý, turaqty emes deıdi. Sonda shynymen qazirgi jastar basqa býynnan ózgeshe bolǵany ma? Álem demografııasynyń eń úlken toby nege qyzyǵady?

Sabaqtastyq aıasyndaǵy sapa qandaı?

Shamamen 1980-1995 jyldar araly­ǵyn­da dúnıege kelgenderdi mıllenıaldar nemese Y urpaǵy dep ataıdy. Olar ózge býyn ókilderinen jańa tehnologııany ozyq meńgerýlerimen erekshelenedi. Qazir jumys naryǵynda jas ereksheligi boıynsha tórt býyn ókilderi birge qyzmet etedi. Olar II dúnıejúzilik soǵystan keıingi 20 jylda týǵan urpaq (Baby Boomers), 1965-1979 jyldary dúnıege kelgen X urpaǵy, odan keıin 1980-95 jyldar aralyǵynda týǵan mıllenıaldar men 2000 jyldardyń Z urpaǵy. Urpaqtar teorııasynyń avtorlary jyl erekshelikterine qaraı toptaý ár eldiń ekono­mıkalyq, saıası jáne áleýmet­tik jaǵdaıyna baılanysty ózgerýi múmkin ekenin aıtady.

Birinshileriniń ómirlik tájirıbesi mol, zeınet jasynda bolsa, olardyń or­nyn basqan X urpaǵy kásibı mansabynda jetistikke jetip, basshylyq qyz­metterdi atqa­ryp júr. 2000 jyldary dú­nıe­ge kelgen Z urpaǵy ja­ńa­dan oqýyn aıaqtap, jumys jolyn endi bastap jatyr. Al eń­bek naryǵyndaǵy bas­ty oryn­daýshylar tobyn mıllenıal­dar quraıdy. Sondaı-aq olar – eń úlken tutynýshy top.

Sońǵy jyldary mıllenıal taqyry­by sheteldik BAQ-ta, ózge de alańdarda jıi kóterilip júr. Ásirese ju­mys berý­shiler eki ǵasyr­ toǵysynda eseıgen jáne teh­no­logııalyq revolıýsııanyń paıda bolýy men onyń damýyna kýá bolǵan urpaqty qan­daı jumys kúshi bolar eken dep erteden zertteı bastady.

Qazaqstan halqynyń ortasha jasy shamamen 30-dy quraıtynyn eskersek, elimizdegi jumys kúshi­niń ba­sym bóligi osy mıllenıal­dardan turady. Mıl­lenıaldar ár elde túrli ataýǵa ıe bolǵan. My­saly, qytaılar olardy «ká­ri­ler­di jeıtin urpaq» dese, Japonııada «bir sátte qos áre­ket oryndaıtyndar» dep atalady. Ispanııa jastaryna «nı-nı urpaǵy» degen ataý eldegi ekonomıkalyq daǵ­darys saldarynan ne oqý­ǵa, ne ju­mysqa ornalasa almaǵandyqtan berilgen.

Jalaqydan buryn mádenıetti joǵary qoıady

Mıllenıaldardy ózgelerden erek­she­leı­tin birneshe qasıet bar. Eń al­dy­men, olar jumysta mádenıetti jo­ǵary qoıa­dy. Jalaqy, laýazym sekildi fak­­tor­lardan buryn olar jumys be­rýshi­niń qyzmetkerlerge usynatyn múm­­kin­dikteri men jumys barysynda qandaı tájirıbe alatynyna úlken mán beredi. Sol sebepti qazir árbir uıym qyz­metkerleriniń shyǵarmashylyq tusyn damytýǵa jáne jaıly jumys atmosferasyn qalyptastyrýǵa tyrysady. Tarıhta armandaǵan qyzmetin «qyzyqty» dep sıpattaǵan alǵashqy top ta osy – mıllenıaldar. Saýaldamaǵa qatysqan jastardyń kóbi tehnologııa salasynda jumys istegisi kelmeıtindigin aıtyp, bul jumysty «qyzyqsyz», «birsaryndy» dep sıpattaǵan. Osy sebepti de Google, Amazon sekildi alyp teh-kompanııalar beıresmı jumys ortasyn qalyptastyrýǵa tyrysady. Jumys orny dástúrli keńseler emes, oıyn-saýyq ortalyqtaryna uqsaıdy.

Elimizde sońǵy jyldary kitaphanalar men jas­tar uıymdary qalypty dızaınnan aýytqyp, jas býynnyń suranysyn qanaǵattandyratyn zamanaýı kovorkıng ortalyqtaryn jasaqtap keledi. Oǵan Almatyda ashylǵan SmArt.Point ortalyǵyn, kúrdeli jóndeýden ótken Jambyl atyndaǵy kitaphanany, Jas Otan-nyń barlyq óńirlerde ashqan kovorkıng ortalyqtaryn aıtýǵa bolady. Elimizde kóp ýaqyt boıy aǵa býyn ózinen keıingi tolqyndy tolyq túsinbeı, olarmen durys qarym-qatynas ornata almaǵan sekildi. Joǵaryda aıtylǵan mysaldar bul jaǵdaıdyń ózgerip kele jatqanyn kórsetedi.

Mıllenıaldar kommýnıkasııaǵa kelgende ashyq jáne adal qarym-qatynas qurýdy kózdeıdi. Olar úshin pikiri men kózqarastary baǵalanatynyn bilý mańyzdy, qyzmet etetin ornynyń damýyna úles qosyp jatqandaryn jáne naqty atqarylǵan jumys nátıjesin kórgisi keledi. Keıde bul uzaq jos­parly jobalardyń nátıjesin kórýge shydamsyzdyq tanytýyna nemese bastaǵan isti jarty joldan tastap ketý sekildi teris qasıetke ulasýy múm­kin. Osydan bolar, keıbir úlkender jas býynǵa kóńili tolmaı, olarǵa senim­siz­dikpen qaraıdy.

The Steppe jobasynyń avtory Záýre Rozmat BBC-ge elimizdegi aǵa býyn men jastar arasyndaǵy qarym-qatynas týraly bergen suhbatynda «Jasy úlken kisini jumysqa alsań, saǵan jas bolǵan soń eshnárse bilmeıdi dep qaraıdy» deıdi. Sondaı-aq ol dástúrimizde úlken kisilerge qurmet kórsetkenimizben, olar kóp ýaqytta ózderinen ózge pikirge ashyq emes ekendigin aıtady. «Sol sebepti de aǵa býyn men jas urpaq arasynda bir alshaqtyq seziledi», deıdi Z.Rozmat.

Alaıda zertteýler mıllenıaldar jumys barysynda olardyń atqarǵan isin baǵalap, keri baılanys berip otyratyn bilikti jetekshiniń bolǵanyn qalaıtynyn kórsetken. Sebebi olar mansapta kóterilip qana qoımaı, úırenetin ortada bilimin jetildirgendi kózdeıdi. Al eger ári qaraı damýdyń múmkin emes ekenin baıqasa, jumystan ońaı bas tartýǵa daıyn.

Jastardyń tarapyna «bir jumysta uzaq otyrmaıdy, isine adal emes» degen synı pikirler kóp aıtylady. Osy máseleniń durys sheshimin tabý úshin olarǵa bir orynda qyzmet etýge ne kedergi nemese ne jetpeıdi degen sekildi suraqtardy alǵa tartýymyz qajet. Olar kútken múmkindikterdi barlyq jumys berýshi usyna ala ma?

Sońǵy jeti jylda elimizden 300 myń­ǵa jýyq adam shetelge qonys aýdar­ǵan, onyń 42 myńǵa jýyǵy byltyr ketken. 2017 jyly kóship ketkenderdiń 30 paıyz­­ǵa jýyǵy joǵary bilimdi azamattar, 15-28 jas aralyǵyndaǵylardyń úlesi 25 paıyzdan asady. Jastardyń shet­el­ge qonys aýdarý týraly sheshimine negi­zinen óz elinde armandaǵan jumys orta­syn qalyptastyra almaýy áser etedi. Resmı statıstıka azamattyǵyn aýys­tyrǵan adamdardy esepke alatynyn es­ker­sek, shetelde ýaqytsha qyzmet etip júr­gen qazaqstandyq azamattardyń sany áldeqaıda kóp.

Keńestik dáýirde jastyǵyn ótkizgen aǵa býyn ókilderi turaqtylyqty joǵary ba­ǵalasa, qazirgi jas býyn úzdiksiz bilik­ti­ligin arttyrýdy, jumys pen jeke ómir­di tepe-teń ustap sapaly ómir súrýdi, óz she­shimderinde erkindikti, jumysta ýaqyt­ty qyzyqty ári ónimdi ótkizýdi qalaı­dy. Jahandyq ózgeristerdiń jyldam oryn alyp jatqan ýaqytynda mılle­nıal urpaq aldyńǵy býynǵa qaraǵanda san alýan mádenıet, saıahattaýǵa sheksiz múm­kindikter, qoljetimdi aqparat pen da­myǵan tehnologııa ǵasyrynda ómir sú­redi. Olar qalyptasqan jaǵdaıǵa synı tur­ǵyda qaraýǵa, júıege kúmán keltirýge jáne oıyn­daǵy suraqty erkin qoıýǵa esh qysylmaıdy. Osy býynnyń kúsh-qýaty adamzat úshin ıgi isterge baǵyttalady dep senemiz.

Sońǵy jańalyqtar

Eń qysqa áńgime. Omarbek Nurdáýlet

Eń qysqa áńgime • Keshe

Kúlki kerýeni № 6

Rýhanııat • Keshe

Eń qysqa áńgime. Aıbek Erejep

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Islam Qabyluly    

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Ásel Asqarqyzy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Maǵjan Qalymbekuly

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Edil Anyqbaı

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Saılaý Tóleý

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Erbol Boranshy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Kúlaına Orazbekqyzy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Qurmanǵazy Jumaǵul

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Qurmanjan Qasymjanuly

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Nurlan Qabdaı

Eń qysqa áńgime • Keshe

Dáýir belesiniń avtory

Ádebıet • Keshe

Minez jumbaqtyǵy

Ádebıet • Keshe

Áýezovtiń jalǵasy

Ádebıet • Keshe

Ǵasyr epopeıasy

Rýhanııat • Keshe

Til tirligi – tilge muqtajdyqta

Rýhanııat • Keshe

Talastan shyqqan dıplomat

Rýhanııat • Keshe

О́risi keń, óreli

Rýhanııat • Keshe

Hat qorjyn (22.10.2019)

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar