Sabaqtastyq aıasyndaǵy sapa qandaı?
Shamamen 1980-1995 jyldar aralyǵynda dúnıege kelgenderdi mıllenıaldar nemese Y urpaǵy dep ataıdy. Olar ózge býyn ókilderinen jańa tehnologııany ozyq meńgerýlerimen erekshelenedi. Qazir jumys naryǵynda jas ereksheligi boıynsha tórt býyn ókilderi birge qyzmet etedi. Olar II dúnıejúzilik soǵystan keıingi 20 jylda týǵan urpaq (Baby Boomers), 1965-1979 jyldary dúnıege kelgen X urpaǵy, odan keıin 1980-95 jyldar aralyǵynda týǵan mıllenıaldar men 2000 jyldardyń Z urpaǵy. Urpaqtar teorııasynyń avtorlary jyl erekshelikterine qaraı toptaý ár eldiń ekonomıkalyq, saıası jáne áleýmettik jaǵdaıyna baılanysty ózgerýi múmkin ekenin aıtady.
Birinshileriniń ómirlik tájirıbesi mol, zeınet jasynda bolsa, olardyń ornyn basqan X urpaǵy kásibı mansabynda jetistikke jetip, basshylyq qyzmetterdi atqaryp júr. 2000 jyldary dúnıege kelgen Z urpaǵy jańadan oqýyn aıaqtap, jumys jolyn endi bastap jatyr. Al eńbek naryǵyndaǵy basty oryndaýshylar tobyn mıllenıaldar quraıdy. Sondaı-aq olar – eń úlken tutynýshy top.
Sońǵy jyldary mıllenıal taqyryby sheteldik BAQ-ta, ózge de alańdarda jıi kóterilip júr. Ásirese jumys berýshiler eki ǵasyr toǵysynda eseıgen jáne tehnologııalyq revolıýsııanyń paıda bolýy men onyń damýyna kýá bolǵan urpaqty qandaı jumys kúshi bolar eken dep erteden zertteı bastady.
Qazaqstan halqynyń ortasha jasy shamamen 30-dy quraıtynyn eskersek, elimizdegi jumys kúshiniń basym bóligi osy mıllenıaldardan turady. Mıllenıaldar ár elde túrli ataýǵa ıe bolǵan. Mysaly, qytaılar olardy «kárilerdi jeıtin urpaq» dese, Japonııada «bir sátte qos áreket oryndaıtyndar» dep atalady. Ispanııa jastaryna «nı-nı urpaǵy» degen ataý eldegi ekonomıkalyq daǵdarys saldarynan ne oqýǵa, ne jumysqa ornalasa almaǵandyqtan berilgen.
Jalaqydan buryn mádenıetti joǵary qoıady
Mıllenıaldardy ózgelerden ereksheleıtin birneshe qasıet bar. Eń aldymen, olar jumysta mádenıetti joǵary qoıady. Jalaqy, laýazym sekildi faktorlardan buryn olar jumys berýshiniń qyzmetkerlerge usynatyn múmkindikteri men jumys barysynda qandaı tájirıbe alatynyna úlken mán beredi. Sol sebepti qazir árbir uıym qyzmetkerleriniń shyǵarmashylyq tusyn damytýǵa jáne jaıly jumys atmosferasyn qalyptastyrýǵa tyrysady. Tarıhta armandaǵan qyzmetin «qyzyqty» dep sıpattaǵan alǵashqy top ta osy – mıllenıaldar. Saýaldamaǵa qatysqan jastardyń kóbi tehnologııa salasynda jumys istegisi kelmeıtindigin aıtyp, bul jumysty «qyzyqsyz», «birsaryndy» dep sıpattaǵan. Osy sebepti de Google, Amazon sekildi alyp teh-kompanııalar beıresmı jumys ortasyn qalyptastyrýǵa tyrysady. Jumys orny dástúrli keńseler emes, oıyn-saýyq ortalyqtaryna uqsaıdy.
Elimizde sońǵy jyldary kitaphanalar men jastar uıymdary qalypty dızaınnan aýytqyp, jas býynnyń suranysyn qanaǵattandyratyn zamanaýı kovorkıng ortalyqtaryn jasaqtap keledi. Oǵan Almatyda ashylǵan SmArt.Point ortalyǵyn, kúrdeli jóndeýden ótken Jambyl atyndaǵy kitaphanany, Jas Otan-nyń barlyq óńirlerde ashqan kovorkıng ortalyqtaryn aıtýǵa bolady. Elimizde kóp ýaqyt boıy aǵa býyn ózinen keıingi tolqyndy tolyq túsinbeı, olarmen durys qarym-qatynas ornata almaǵan sekildi. Joǵaryda aıtylǵan mysaldar bul jaǵdaıdyń ózgerip kele jatqanyn kórsetedi.
Mıllenıaldar kommýnıkasııaǵa kelgende ashyq jáne adal qarym-qatynas qurýdy kózdeıdi. Olar úshin pikiri men kózqarastary baǵalanatynyn bilý mańyzdy, qyzmet etetin ornynyń damýyna úles qosyp jatqandaryn jáne naqty atqarylǵan jumys nátıjesin kórgisi keledi. Keıde bul uzaq josparly jobalardyń nátıjesin kórýge shydamsyzdyq tanytýyna nemese bastaǵan isti jarty joldan tastap ketý sekildi teris qasıetke ulasýy múmkin. Osydan bolar, keıbir úlkender jas býynǵa kóńili tolmaı, olarǵa senimsizdikpen qaraıdy.
The Steppe jobasynyń avtory Záýre Rozmat BBC-ge elimizdegi aǵa býyn men jastar arasyndaǵy qarym-qatynas týraly bergen suhbatynda «Jasy úlken kisini jumysqa alsań, saǵan jas bolǵan soń eshnárse bilmeıdi dep qaraıdy» deıdi. Sondaı-aq ol dástúrimizde úlken kisilerge qurmet kórsetkenimizben, olar kóp ýaqytta ózderinen ózge pikirge ashyq emes ekendigin aıtady. «Sol sebepti de aǵa býyn men jas urpaq arasynda bir alshaqtyq seziledi», deıdi Z.Rozmat.
Alaıda zertteýler mıllenıaldar jumys barysynda olardyń atqarǵan isin baǵalap, keri baılanys berip otyratyn bilikti jetekshiniń bolǵanyn qalaıtynyn kórsetken. Sebebi olar mansapta kóterilip qana qoımaı, úırenetin ortada bilimin jetildirgendi kózdeıdi. Al eger ári qaraı damýdyń múmkin emes ekenin baıqasa, jumystan ońaı bas tartýǵa daıyn.
Jastardyń tarapyna «bir jumysta uzaq otyrmaıdy, isine adal emes» degen synı pikirler kóp aıtylady. Osy máseleniń durys sheshimin tabý úshin olarǵa bir orynda qyzmet etýge ne kedergi nemese ne jetpeıdi degen sekildi suraqtardy alǵa tartýymyz qajet. Olar kútken múmkindikterdi barlyq jumys berýshi usyna ala ma?
Sońǵy jeti jylda elimizden 300 myńǵa jýyq adam shetelge qonys aýdarǵan, onyń 42 myńǵa jýyǵy byltyr ketken. 2017 jyly kóship ketkenderdiń 30 paıyzǵa jýyǵy joǵary bilimdi azamattar, 15-28 jas aralyǵyndaǵylardyń úlesi 25 paıyzdan asady. Jastardyń shetelge qonys aýdarý týraly sheshimine negizinen óz elinde armandaǵan jumys ortasyn qalyptastyra almaýy áser etedi. Resmı statıstıka azamattyǵyn aýystyrǵan adamdardy esepke alatynyn eskersek, shetelde ýaqytsha qyzmet etip júrgen qazaqstandyq azamattardyń sany áldeqaıda kóp.
Keńestik dáýirde jastyǵyn ótkizgen aǵa býyn ókilderi turaqtylyqty joǵary baǵalasa, qazirgi jas býyn úzdiksiz biliktiligin arttyrýdy, jumys pen jeke ómirdi tepe-teń ustap sapaly ómir súrýdi, óz sheshimderinde erkindikti, jumysta ýaqytty qyzyqty ári ónimdi ótkizýdi qalaıdy. Jahandyq ózgeristerdiń jyldam oryn alyp jatqan ýaqytynda mıllenıal urpaq aldyńǵy býynǵa qaraǵanda san alýan mádenıet, saıahattaýǵa sheksiz múmkindikter, qoljetimdi aqparat pen damyǵan tehnologııa ǵasyrynda ómir súredi. Olar qalyptasqan jaǵdaıǵa synı turǵyda qaraýǵa, júıege kúmán keltirýge jáne oıyndaǵy suraqty erkin qoıýǵa esh qysylmaıdy. Osy býynnyń kúsh-qýaty adamzat úshin ıgi isterge baǵyttalady dep senemiz.
