Qazaqstan • 23 Qyrkúıek, 2019

«Mal da joq, qaıyr da joq»

223 ret kórsetildi

Halyqtyń atqarýshy bılikke degen senimine selkeý túsiretin, qoǵamdyq kóńil kúıdiń tómendeýine tikeleı áser etetin máselelerdiń biri – sýyq qoldy ury­lardyń qylmystyq is-áreketi jáne bul qylmystardyń kópshiliginiń tıisti oryndar tarapynan ashylmaýy. Munyń ishinde, ásirese «mal qaıǵysy – jan qaıǵysy» deıtin, «mal, jan aman ba?» dep hal surasatyn qazaq qoǵamynda mal urlyǵynyń beleń alyp turǵany qara­paıym turǵyndardy qynjyltyp otyr.

Bala-shaǵasynyń qyzyǵyna, ózge de qajetine jaratamyn dep mańdaıterimen tirnektep jınaǵan adal malynan aıdyń-kúnniń amanynda aırylyp qalý kimge bolsa da ońaı tımeıdi. Buǵan ury-qarynyń «nesibesi» bolyp kete barǵan malyn sharq uryp oı men qyrdy, taý men tasty kezip izdeýdiń shyǵyny men áýresin, joǵymdy taýyp berer degen úmitpen jazǵan shaǵymyna júrdim-bardym qaraıtyn keıbir tıisti oryndardyń júıkege tıer sylbyr áreketinen týyndaıtyn ókpe-renishti qosyńyz. Naǵyz qııamet-qaıymnyń ózi derlik jaıt.

Keıbir derekterge qaraǵanda, búginde elimizdegi jalpy qylmystyq is-áreketterdiń basym bóligin (shamamen 60 paıyzdan astamy) mal urlyǵyna qatysty qylmystar quraıtyn kórinedi. Al bul qylmystardyń ashylý deńgeıi tómen.

Ishki ister mınıstrligi usynǵan derekter boıynsha, sońǵy úsh jylda 19 myńnan astam mal urlyǵy oryn alǵan. Sonyń saldarynan 60 myńnan astam bas mal qoldy bolǵan kórinedi. Sonyń 30 myńdaıy ǵana ıelerine qaıtarylypty. Esepteı berińiz. Bul mal urlyǵyna qatysty qylmystardyń jartysyna jýyǵy ashylmaı, «jabýly qazan jabýly kúıinde» qalady degen sóz. Osydan tıisti oryndardyń mal urlyǵyna qarsy kúresi men aldyn alý baǵytyndaǵy sharalarynyń mardymsyzdyǵy birden kórinedi. Bul óz kezeginde turǵyndardyń quqyq qorǵaý organdaryna degen senimin joıady, ishki narazylyǵyn týyndatady.

Biz joǵaryda keltirgen sıfrly derekter tirkelgenderi ǵana. Al polısııaǵa senimsizdik tanytyp, shaǵym túsirmeı óz betinshe izdenip, ishten tynǵan jamaǵat qanshama. Polısııany alǵa salýdy jón kórmeıtin maly urlanǵan aǵaıynǵa da túsinistikpen qaraǵan jón shyǵar. О́ıtkeni olar tıisti orynǵa aryzdanyp, polısııaǵa úmit artyp ýaqyt «óltirgenshe», ózderi qareket etkendi artyq kóredi.

Osy arada toqtala keteıik, quqyq qorǵaý organdary qyzmetkerlerinen kóńili qalyp, olardan kúderin úzgen turǵyndar tarapynan mal urlyǵyna keıbir jergilikti polısııa qyzmetkerleriniń qatysy bar degen mazmundaǵy pikirler, kúbir-sybyr áńgimeler de aýyl-aımaqtar kóleminde aıtylyp jatatyny bar. Dálel bolmaǵan soń mundaı sózder aıtylǵan jerinde qalar, biraq bir ókinishtisi, onyń azamattardy qorǵap, qoldap júrýi tıis polısııanyń abyroıyna edáýir soqqy bolyp tıetini sózsiz.

Quqyq qorǵaý organdaryna degen senim­sizdik japa shekken keıbir azamattardyń óz betinshe áreket etýine alyp keledi. Iаǵnı, mun­daı senimsizdik jekelegen adamdardyń zań qaǵıdalaryn aınalyp ótip, túıindi máselesin óz erkimen, óz bilgenimen sheshýge umtylýyna alǵyshart túzedi. Onyń sońy qandy qylmysqa, orny tolmas ókinishke, turǵyndar arasyndaǵy daý-janjalǵa, kek alý áreketterine ulasýy múmkin... Tipti el birligine, halyqtyń qaýipsizdigine nuqsan keltiretin oqıǵalardy týyndatýy yqtımal. Osy oraıda quqyq qorǵaý organdarynyń da aıtatyn ýáji bar: mal ıeleri joǵaltqan dúnıesin óz kúshimen izdep, tym kesh aryzdanady. Bul qylmystyń ashylýyna úlken kedergi. О́ıtkeni aradaǵy ýaqytta urylar izin sýytyp úlgeredi. Sonyń saldarynan izdeý sharalary qıynǵa túsedi de, izdestirý jumystary nátıjesiz bolady.

Mamandardyń sózine qaraǵanda, ózgeniń múlkin zańsyz ıelený, urlyq-qarlyq, alaıaqtyq, tonaý, paıdakúnemdik taǵy basqa da sıpattaǵy qylmystardyń kóptep oryn alýyna jumyssyzdyq, turǵyndardyń belgili bir bóliginde turaqty kiris kóziniń bolmaýy tikeleı áser etip otyrǵan kórinedi. Osyndaı sebepterden maldynyń qorasyn syrttaı torýyldap, óriste júrgen ózgeniń malyn qaqpaılap júrip quryǵyna túsiretin qaskóılerdiń qatary artyp otyr.

Qalaı desek te tıisti oryndar tarapynan qoldanylatyn sharalardyń jetkiliksizdigi, sylbyr qımyl mal urlaýdy «kásip» etetinder úshin tıimdi bolyp tur. Bul másele tek polısııa emes, basqa da memlekettik jáne jergilikti atqarýshy organdardyń kúsh-jigerin talap etedi.

«Qaıtqan malda qaıyr bar» deýshi edi atalarymyz. Al búgin kerisinshe, qaıtqan mal da joq, qaıyr da joq...

Sońǵy jańalyqtar

Qazaqstanda dollar qaıta qymbattap jatyr

Ekonomıka • Búgin, 12:23

Báıterekte órt shyqty

Aımaqtar • Búgin, 12:00

Jaýapty kezeńge jan-jaqty daıyndyq

Aımaqtar • Búgin, 11:40

Qazaqstanda epıdemııalyq jaǵdaı turaqtaldy

Koronavırýs • Búgin, 09:41

Alekseı Soı áýe qatynasyn toqtatýdy surady

Koronavırýs • Búgin, 09:25

Búgin úsh óńirde úsik júredi

Aýa raıy • Búgin, 09:20

Qazaqstanda taǵy 75 adam koronavırýs juqtyrdy

Koronavırýs • Búgin, 09:11

Adaldyq pen senim bastaýy – ashyqtyq

Saıasat • Búgin, 08:23

Investısııa tartý boıynsha keńes ótti

Ekonomıka • Búgin, 08:22

QOLDA baǵdarlamasy kómek kórsetti

Qoǵam • Búgin, 07:56

Polısııa qyzmetkerleri qan tapsyrdy

Aımaqtar • Búgin, 07:54

«Barys» muzaıdynǵa qashan oralady?

Hokkeı • Búgin, 07:46

Bekzada óner, batyr Bekzat

Sport • Búgin, 07:45

Shyńdar shaqyrady

Týrızm • Búgin, 07:42

Kemeńger jáne senim keńistigi

Abaı • Búgin, 07:36

Aqyldyń keni

Abaı • Búgin, 07:34

Túrmedegiden túńilmeıik

Qoǵam • Búgin, 07:33

Jastarǵa kerek zamanaýı bilim

Bilim • Búgin, 07:19

Termınologııa tezge túsýge tıis

Rýhanııat • Búgin, 07:07

Sańyraýqulaqty qaldyqsyz óndirýde

Tehnologııa • Búgin, 07:02

Shaǵyn aýyldardyń úlken máselesi ­

Aımaqtar • Búgin, 07:00

Syrqatpen kúreste sergek

Medısına • Búgin, 07:00

Sońǵy salto

Qoǵam • Búgin, 06:55

Internasıonalmen qoshtasatyn kez keldi

Oqıǵa • Búgin, 06:49

Uqsas jańalyqtar