Bir anyq bar, qazaq dalasynda kóp tarıhty keıingi urpaqqa zerdesi tereń quımaqulaqtar jetkizip otyrdy. Osy dástúr Keńes zamany kezinde buzyldy, buzylǵany – quımaqulaqtardan emes, estir qulaqtyń bolmaǵanynda edi. Kóp syr solardyń ishinde ketti. Sondaı quımaqulaqtyń biri Qapysh Naýryzbaev aqsaqaldyń osydan týra 25 jyl buryn Beıimbet týraly áńgimeler aıtyp otyrǵanyn baıqaǵanbyz. Sol kisiniń silteýimen suraı-suraı Bı-aǵanyń týǵan inisi Bıǵondynyń áıeli Qulpy ájeıdi 85 jasqa kelip otyrǵanynda burynǵy Taran aýdanynyń Krasnoselsk selosynan taýyp alyp, qaınaǵasy týraly aıtqan áńgimelerin oblystyq «Qostanaı tańy» gazetiniń oqyrmandaryna jetkizgen edik. Endi mine, bıyl 93 jasqa kelgen Qapysh atamyz Lısakov qalasy túbindegi kenshilerdiń Oktıabr aýylynda turady eken. Kóneniń kózindeı aqsaqaldyń áńgimesin estýge degen yntyzarlyq qamshylap, jolǵa shyǵarǵan. Lısakov qalasynyń tóńiregi Qapysh atamyzdyń atajurty eken. Týdy-bitti osy jerde turady.
– Esim durys, tamaǵym saý, qyzym. Jumysty ótken jyly ǵana tastadym. Esiktiń aldynda aǵash jonyp, jurtqa qoranyń esik-terezesi, baltanyń saby sekildi kerek-jaraq jasap beretin edim. Kózim kórmeı qalǵan soń, qoıdym. Endi úıde qarap otyrý qıyn eken, kózimdi Jdanov ádisi arqyly ózim emdep, taban jolymdy kóretin etip aldym. Bul isimdi «pyshaq tıgizbeı-aq qoıaıyq» dep, kóz dárigeri maqtady ǵoı. Sońǵy kezderi qulaǵym shyńyldap, basym aýyratyn bolyp júr. Áıtpese bala kezimdegi estigen áńgimelerimdi sol qalpynda aıtatyn jady myqtynyń biri edim, Beıimbettiń óleńderin jatqa soǵatynmyn, áli de aıtamyn, – deıdi aqsaqal. Qapysh atamyzdyń júrisi sál shabandaǵanmen, taıaq ustamaıdy, eńsesi tip-tik, qarttyqpen áli ıtjyǵys túser qaýqary bar.
– Beıimbettiń rýy Qarta Qypshaq, onyń ishinde Aqjigit qoı. Olardyń jeri Jalshy bolǵan. Al anasynyń tórkini osy jaqtan, myna Pereleskı stansasynyń arǵy betinde Jalbyr deıtin kisi turǵan. Ol Quba Qypshaqtardyń jaılaǵan jeri. Sol Jalbyrdyń qaryndasy ma, apasy ma anyǵyn bilińkiremeımin, ótirik aıta almaımyn, áıteýir etjaqyny bolǵan. Beıimbet bala kezinde sol naǵashylarynyń aýylynda, Jalbyrdyń úıinde júredi eken, – dep bastady Qapysh ata áńgimesin. О́tken ǵasyrdyń basynda patshalyq Reseıdiń otarlyq saıasaty kúsheıip, qazaqtardyń mal jaıylymyn taryltýy, boksıtti soǵys qajetine óndirýi, salyqty ósirýimen qatar, soǵystyń tyl jumystaryna qazaqtardy kúshtep aıdaýy halyqtyń jaǵdaıyn ýshyqtyryp jiberedi. Bul 1916 jylǵy ult-azattyq qozǵalysyna ákeledi. Beıimbet Maılın pesalarynda osy otarlyq saıasatty Qostanaı óńirindegi shynaıy oqıǵalar arqyly kórsetedi. Ol keıin, 1935 jyly Evgenıı Brýsılovskııdiń «Jalbyr» operasy lıbrettosynyń súıegin quraıdy. Sondaǵy basty keıipker, Amangeldi sarbazy bolǵan Jalbyr – Beıimbettiń óz naǵashysy bolýy ábden yqtımal dep oılaımyz.
– «Jigittiń jaqsysy – naǵashydan» degen bar ǵoı. Bı-aǵanyń analary myqty bolǵan. Osyǵan oraı el aýzyndaǵy, ózim bala kezde shaldardan estigen bir áńgimeni aıtaıyn. Osy aınalada buryn Qyzyljar degen aýyl boldy. Ol buryn Baıqan degen baıdyń aýyly eken. Keńes ókimeti qurylǵan soń, baıdyń atynda aýyl bolmaýy kerek dep, ony Qyzyljar atandyrǵan. Biraq Qyzyljar qalanyń saıajaıyna aınalyp, quryp ketkeli qashan. Álgi Baıqan baı 500 jylqy aıdaǵan adam. Beıimbettiń atasy Maıly sol baıdyń jylqysyn baǵady. Jigit kezi, baı aýylynyń qyzymen ekeýi birin-biri unatyp qalady. Ákesi qyzyn jylqyshyǵa bere salmasy anyq, munyń qalyńmal beretin shamasy joq. Qyz Maılyǵa: «qyzdarmen seıilge shyǵamyn, sen jylqy izdegen bolyp kel de, quryqpen maǵan buǵalyq salyp, toǵaıdyń ishine áketip qal, ar jaǵyn ózim bilemin» deıdi. Qyzdar shyqqan kezde Maıly onyń aıtqanyn isteıdi, de aǵash arasyna áketip qalady. Janyndaǵy qyzdar oıbaılap, aýylǵa tura qashady. Qyz Maılyǵa: «Endi sen aýylyńa kete ber, men aýylǵa baryp, jaýabyn ózim beremin» deıdi. Qyzdardyń aıtýymen aýyldyń bas bilerleri tóbeniń basyna shyǵyp, aqyldasýǵa jınalyp otyrady. Qyzdy shaqyryp alyp suraıdy. Sonda qyzdyń aıtatyny bar:
«Toǵaı jaqta júr edim,
Qurbylarmen qydyryp.
Jylqy izdegen bir jigit,
Jetip keldi qasyma,
Buǵalyq saldy moınyma...
...Aınalaıyn aǵalar
Sheshińizder ózderiń,
Jaqsy quryp keńesti» deıdi.
Aýyl úlkenderi «ózimizdiń jylqyshy eken, bolary bolyp qalypty, ekeýin qosaıyq» dep sheshedi. Sodan unatysqan eki jas qosylyp, ósip-ónip ketken eken. Beıimbettiń óz jurty da osal bolmaǵan. Belgili aqyn Aqylbek Shaıahmettiń jazǵanyndaı, sóz zergeri Bı-aǵa Jabaǵy batyrmen atalas. Qartanyń ishindegi Aqjigittiń Túgel degen balasynan Jabaǵynyń atalary tarasa, Bı-aǵa Atan degen balasynyń urpaǵy bolsa kerek.
Beıimbet saýatyn aýyl moldasynan ashyp, odan keıin Arǵynbaı qajynyń medrese-mektebinde oqyǵan. 1913-1915 jyldary Ýfadaǵy «Ǵalııa» medresesinde bilim alǵany kópshilikke aıan. Ol kezde búgingideı qurdaı qatynap jatqan kóliktiń túr-túri qaıda? Aýylǵa jıi kele almaıdy ǵoı. Beıimbet Ýfadan kelgende saǵynyshtan aıtqan bir-eki aýyz óleńi de elge tarap ketedi.
– «Kórikti aýyl, kórindi aýyl
jumaqtaı,
Ishseń toımas qymyzy káýsar
bulaqtaı.
Orys, noǵaı qalasynan bezdirip,
Tartýshy edi magnıtimen shydatpaı» dep kók maısada jatady eken. Aýyldyń úlkenderi aıtyp otyratyn osy shýmaq esimde bek qalyp qoıypty. Bı-aǵań aýyldy qalaı jaqsy kórgen deseıshi, saǵynýynyń ózi ǵajap emes pe?! – deıdi Qapysh ataı.
Buryn da, osy joly da Qapysh ataıdyń aýzynan Aqquly Kómekov degen kisiniń esimin estidik. Kómek Beıimbetterge rýlas týys, bilimdi molda bolǵan kórinedi. Shaqyrtýmen el aralap, aılap júrip dinı ósıet, sharıǵat aıtatyn bolǵan. Sol kisiniń Aqquly degen uly aýylda Beıimbetpen birge júrgen. Qarapaıym adam bolsa kerek. Aqqulynyń Dáýlet degen ulynyń atyn 1994 jyly Qapysh ataıdan estip, sol arqyly Beıimbettiń kelini Qulpy ájeıdi tapqanymyzdy joǵaryda aıttyq.
– Sol Aqquly aǵamyzben eki jyldaı kórshi turdym. Ol kisi de eptep óleń jazatyn, áńgimeshil edi, Beıimbetti aıtyp otyratyn. Men Bı-aǵanyń atyna sol kisi arqyly da qana tústim. Birde ekeýi Qostanaıda kele jatady. Ol kezde qalanyń birneshe ǵana kóshesi bar, shaǵyn kezi ǵoı. Aldarynda bireý kóshemen satalaǵan aryq sıyrdy aıdap bara jatyr eken. Beıimbet dereý sómkesinen qalam, bloknotyn alyp, jaza bastaıdy. «Ony qaıtesiń jazyp, satalaǵan sıyr kórmep pe eń?» deıdi Aqquly. «Sonda Beıimbet: «Toqta, keregi bolady, keıde osyndaıdy tappaı qalamyn ǵoı, kedeı týraly jazsam, myna sıyrdy sonyki dep tirkep jiberemin de» dep edi» dep kúldirgen edi Aqquly aǵamyz, – deıdi Qapysh ataı. Aqquly Beıimbetpen birge Qartalyǵa barǵandaǵy Jaǵalbaılynyń bir qyzymen bolǵan aıtysty aıtyp bergen eken.
– Aqquly men Beıimbet rýlas aǵaıyn adamdar dedim ǵoı. Qaı jyly ekenin Aqquly aıtty ma, aıtpady ma, esimde joq. Qartanyń bir jigiti joǵalyp ketedi. «Qartaly jaqta júr» degen habar kelip, Beıimbet pen Aqquly artynan Qartalyǵa izdep barady. Bular bir aýylǵa kelgende úıdiń qasyndaǵy qudyqtan sý tartyp jatqan qyzdy kóredi. Beıimbet dereý at aıdaýshy jigitke «ana qyzǵa aıt» dep óleń úıretedi.
«Qudasha, Altyn degen el bolamyz,
Saýdamen Troıskige biz baramyz.
Meımandos aýylyńyzda qandaı
jan bar?
Búginshe sizdiń elge biz qonamyz» deıdi.
Sonda zerek qyz aldynda óleńdi aıtyp barǵan jigitke emes, burylyp, arbada otyrǵan ekeýge qarapty. Kidirtpeı ol da jaýap qatyp:
«Eger de qonar bolsań, aýyl anaý,
Qıyn ǵoı meımandos dep úıdi sanaý.
Bizdiń el altyn, jez dep tańdamaıdy,
Aıta bar myrzalarǵa jalpaq tanaý» depti.
«Jalpaq tanaý» dep qyz Beıimbetti meńzese kerek. Qyz jaýabynan keıin Beıimbet óleńdi ózi jalǵastyrady:
«Qudasha, aıtar sózge usta ekensiz,
Úıde emes, myrzalyqqa tysta ekensiz.
Adamǵa kórgen jerden min taǵatyn,
Ádepke jón-josyqsyz qysqa ekensiz» deıdi. Qyzdyń aty Sholpan eken. Ekeýi sol jerde biraz aıtysady. Aıtysta tek ázil-qaljyń ǵana emes, jastardyń, qyzdardyń bilim alýy týraly áleýmettik másele de qamtylady. Qyzdyń da myqty aqyn ekenin sóz saptasynan baıqalady. Ol jigitterdi shaıǵa shaqyrady. «Qyzdyń arbaly jigittermen aıtysyp turǵanyn kórip, úıden shyqqan adamdar: «beri kelip, arbadan túsip aıtysyńdar» degendi aıtyp edi, biz otyrmadyq, Troıskige júrip kettik» degen edi Aqquly, – deıdi Qapysh ata. О́zi aıtystyń birazyn jatqa aıtty. Bul aıtys keıinnen oblystyq «Qostanaı tańy» gazetine de shyqqan eken, onyń kóshirmesi de Qapysh atanyń jınaǵan sarǵaıǵan qaǵazdarynyń arasynan shyqty. Aıtysty jitiqaralyq aıtys aqyny marqum Shaımaǵambet Toryshev aqsaqal redaksııaǵa usynǵan eken.
Qapysh ataıdan «Beıimbet Sholpan qyzǵa nege «altyn degen elden edik» dep aıtty?» dep suradyq kúmánimiz seıilmeı.
– Buryn elde solaı rýyn, atyn jasyryp aıtysý bolǵan. Onyń barlyǵy da qaljyń ári qarsylasyn synaý úshin jasalady. Aıtysatyn qyzdyń da, jigittiń de dańqy el arasyna ketip jatady, olar izdep baryp ta sóz qaǵystyrady eken. Osy aıtysta qyz aty-jónin suraǵanda da, Beıimbet aıtpaı ketedi ǵoı, – dep Qapysh ata, aıtysqa kýáger Aqqulynyń sózine senetindigin bildirdi. Aqquly dimkás adam eken, Beıimbet aqtalmastan buryn 50-shi jyldardyń ishinde qaıtys bolypty.
Bizdiń osy Aqqulynyń uly Dáýlet arqyly tapqan Qulpy ájeı Beıimbettiń inisi Bıǵondymen eki jylǵa jetpeıtin ýaqyt qana otasady. Bıǵondydan tapqan uly shetinep ketedi. Al kúıeýi aýyryp, Qulpy ony kórshi Vladımırov selosyndaǵy Nıkolaı degen feldsherge aparyp kele jatqanda, jolda arbanyń ústinde úziledi.
«Jalshyda aq kebinge orap jerlengen sońǵy adam Bıǵondy bolyp edi. Odan keıin alapat ashtyq bastaldy, ólgenderdiń barlyǵyn jarǵa aparyp ıterip tastaı berdi. Kóktemde aýyl sasyp bara jatqan soń, ústin topyraqpen japty» dep áńgimelegen edi Qulpy ájeı. Beıimbet inisiniń janazasyna kele almaıdy. Abysyndar keıin Bı-aǵa aqtalyp, Kúnjamal Karlagtan bosanyp shyqqannan keıin kezdesedi. Sonda Qulpyǵa Kúnjamal: «Beıimbet qaınymnyń ólgenin menen jasyryp, ózi bosap jylaı berdi. Surasam, aýyldaǵy bir qurdastarynyń qaıtys bolǵanyn aıtty» depti. Bı-aǵa aýylyna inisi ólgen soń, bir-eki jyldan keıin, 1933 jyly keledi.
«Jalshy aýyly ashtyq jyly taraýǵa aınalǵan edi. Aýyldastardyń ashtan ólgeni óldi, tiri qalǵandary maldyń sońynan basqa aýyldarǵa bosyp ketti. Qaınaǵa kelip, solardyń basyn qaıta jınap, barlyǵyna mal alyp berdi. Ol kezde ataq-dańqy dúrildep tur edi ǵoı, meniń qorama da bir qashar aıdap ákep kirgizdi» dep áńgimelepti Qulpy ájeı 1994 jyly biz jazǵan maqalada. Bı-aǵa odan keıin týǵan jerge qaıtyp oralmaıdy.
«Ashtyq, qýǵyn-súrgin men esimizdi jınaı almaı jatqanda soǵys keldi ǵoı. Sonymen qaınaǵadan da, abysynnan da habarsyz kettik, tipti qaınaǵanyń atylǵanyn, Kúnjamaldyń qamaýda bolǵanyn biraz jyldardan keıin estidim. «Kózi qıyp, kim atty eken, á?» dep oıladym» degen marqum Qulpy ájeı. 1935 jyly Beıimbettiń rýlas aǵaıyny Beısek degen kisimen qaıtadan shańyraq kóteredi.
Beıimbet aýylyna sońǵy ret 1933 jyly kelgende janynda Elýbaı О́mirzaqov bolady. Onymen birge aýylynan ári qaraı Jitiqara, Denısov jaǵyn aralaıdy. «Sosıaldy Qazaqstan» gazetine sol saparynan «Jitiqara» atty maqalasyn jarııalaıdy. Onda Bı-aǵa qazaq tili máselesin qozǵaıdy. «Mekemelerdi aralap júrmin. Keńse orys tilinde. Qazaq qyzmetkerleri edáýir sekildi, qaı bólmeden bolsa da kózge shalynady. Biraq solardyń ózderi de orysshaǵa tym beıim eken. Qazaq qyzmetkerleri bir-birine hat jazsa da, oryssha súıkeıtin tárizdi... «Qaıteıik, biz óndiris ornymyz ǵoı?» deıdi. Jumysshylarynyń 70-80 prosenti jergilikti halyqtan bolyp otyrǵanda, óndiris orny jergilikti tilge kóshpesin dep partııa qashan aıtyp edi?» dep ashyna jazady. Arýaǵyńnan aınalaıyn Bı-aǵa osy sózdi 1933 jylǵy qyrkúıekte emes, 2019 jylǵy qyrkúıekte jazyp otyrǵan sııaqty. Búgingi Jitiqarada Táýelsiz eldiń memlekettik tili qadamynyń Beıimbet Maılın jazǵan kórinisten asa ózgerip ketken eshteńesi joq...
Beıimbet Maılın Qostanaıda qyzmet istegende de, Almatyǵa ketkende de aýyly, týǵan jeri onyń júreginiń bir túkpirinde meıizdeı qatyp jatqan saǵynyshy bolǵany aıan. Qostanaıda júrgende kóp adamdarǵa kómegi, sharapaty tıdi. Ártis Elýbaı О́mirzaqov pen aqyn Márııam Hakimjanovany «súıegin tanyp», Almatyǵa alyp ketken de, bulaq kózin ashqan da Beıimbet ekenin jurt biledi. Kóbine aýyldyń jyryn jyrlaıtyn shyǵarmalaryndaǵy keıipkerlerdiń prototıpi de negizinen óz aýyldastary edi. «Uly adamdar halqyna máńgi qyzmet etedi» degen sóz ras bolar, sirá. 1994 jyly Beıimbet Maılınniń týǵanyna 100 jyl tolý toıy qarsańynda onyń týǵan aýyly Jalshyǵa sol kezdegi oblys basshylyǵy 20 úı, meshit saldyrdy, joldaryn durystady. Átteń, sol Jalshyda qazir 15 tútin ǵana qaldy, meshit esiginiń aýzynda qulyp ilýli turady.
Qyzyl ımperııa qýǵyn-súrgininiń qurbany bolǵanda Bı-aǵanyń káýsardaı taza bolmysyn, onyń ár oqyrman mıyqtan kúlip otyryp oqıtyn, qazaq ádebıetin jańa janrlarmen tolyqtyrǵan shyǵarmalaryn biletin jurttyń ishi ýdaı ashyǵan. Qazaq ádebıetiniń klassıgi Ǵabıt Músirepovtiń júregi «Beıimbet jaý bolsa – men de jaýmyn!» dep qan jylady. Sóıtken Beıimbet 1957 jyly aqtalyp, orta toldy. Biraq ózin «magnıtteı tartatyn» aýylynda, týǵan jerinde Beıimbet Maılınniń esimi qyzyl komıssar Taran qurly bolmady. Eskertkish te, aýdannyń aty da, Qostanaıdyń eń uzyn ortalyq kóshesi de Tarannyń atyna berildi. Bı-aǵaǵa ortalyqtaǵy qısyq-qyńyr qysqa kóshe men bir keńshar «jetkilikti» boldy. Táýelsizdik alǵan soń, sana silkingen tustarda oblys ortalyǵyna jazýshynyń eskertkish-músini qoıyldy. Al «Áıet boıynan shyqqan asyl perzenttiń esimi týǵan jerinde nege asqaqtamaıdy?» degen saýaldar aǵa býyn ókilderine, qalam ustaǵan jáne zııaly qaýymǵa maza bermeı, aýyq-aýyq aıtylyp qoıyp júrdi. Rasynda, bar qazaqtyń Beıimbeti bolǵanymen, Bı-aǵa úshin týǵan jerdiń orny bólek emes pe edi? Bul suraqqa el gazeti «Egemen» de aralasty. 2017 jyly gazette qostanaılyq Qasymbek Keńesbaev bastaǵan bir top ardager aǵalardyń «Tarıhı ádilettilik qalpyna kelse deımiz» degen maqalasy basyldy. Onda aqsaqaldar qazaq halqy úshin Beıimbet kim, Taran kim ekenin táptishtep turyp aıtady. «Qap túbinde biz jatpas» degen ǵoı. Shańyna kómýge ýaqyttyń da shamasy jetpeıtin, tot baspaıtyn asyldar bolady. Ol – ádilettilik, ol – arýananyń sútindeı qasıetti adaldyq, tazalyq shyǵar, bálkim. Bul ádildik – Bı-aǵany qadirlegen halqynyń talaby bolsa, arýananyń sútindeı adaldyq pen tazalyqty – Beıimbettiń ózi desek qaı qulaqqa jaqpaıdy? Bıyl halyq qalaǵan sol tarıhı ádilet ornady. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev maýsym aıynda Qostanaı oblysyndaǵy Taran aýdanynyń atyn Beıimbet Maılın atyna ózgertý týraly Jarlyqqa qol qoıdy.
Átteń-aı, Bı-aǵanyń týǵan topyraǵynda taǵy bir kem dúnıe bar. Osy kezge deıin Qostanaıda Beıimbet Maılınniń mýzeıi bar dep aıtýǵa aýyz barmaıdy. Muny kóziniń tirisinde jazýshy Gerold Belger osydan 15 jyl buryn renjı jazǵan eken. «Astanada Sáken Seıfýllınniń, Taldyqorǵanda Ilııas Jansúgirovtiń mýzeıi bar. Beıimbet Maılınniń týǵan jeri Qostanaıda onyń mýzeıi joq. Al meniń Taran aýdanynda kórgen mýzeıimdi mýzeı dep ataýǵa kelmeıdi. Kesh bolmaı turyp ádildikti qalpyna keltirgen lázim. Beıimbettiń mýzeıi Qostanaıda bolýy tıis!» depti Ger-aǵa. Imandaı shyndyq. Aýdan ortalyǵyndaǵy mýzeı Beıimbet Maılın atymen atalǵanymen, onda bir-eki sýret pen 2-3 kitap qoıylǵan burysh qana bar. Jasy da, talanty da, taǵdyry da birdeı úsh alypty keıingi urpaqqa jetkizýde de alshaqtyq bolmasa quba-qup edi. Mýzeı Beıimbettiń ózine emes, keıingi urpaqqa kerektigin de umytpaǵan jón.
Ǵulama jazýshy Muhtar Áýezov: «...ómir shyndyǵyn, adamdardyń tıptik beınesin jasaýda Beıimbetteı eshbir jazýshy shynaıy sýretteı alǵan emes» degen eken. Bı-aǵanyń osydan bir ǵasyr buryn kótergen máseleleriniń barlyǵy da dál búgin de ózektiligin joıǵan joq. «Gúldense aýyl, gúldenemiz bárimiz!» degen ulaǵatty sózi búgingi kúnniń de urany bolyp tur, kúıip turǵan másele. Kemeńger jazýshynyń týǵanyna 125 jyl tolýyna oraı týǵan jerinde ótetin toıdy jazda oblystyq tilderdi damytý basqarmasynyń uıymdastyrýymen «О́zimizdiń Bı-aǵa!» atty respýblıkalyq jyr músháırasy bastap bergen edi. Bul da jaqsy yrym boldy. Qazaq topyraǵynyń qunary aman bolsa, Bı-aǵanyń shapanynan áli talaı tulǵalar shyǵady.
QOSTANAI
