Qoǵam • 24 Qyrkúıek, 2019

Ǵylym kandıdaty PhD-di qaıta oqýy kerek pe?

158 retkórsetildi

Redaksııamyzǵa bir oqyrmanymyz habarlasyp, ǵylym salasyndaǵy ózekti máseleni kóterdi. Ol Qazaqstanda alǵan ǵylym kandıdaty ataǵymen shetelde jumys istemek kórinedi. Alaıda sheteldik joǵary oqý orny basshylyǵy PhD dıplom suratypty. Al elimizde PhD dárejesi ǵylym kandıdaty ataǵymen teńestirilgen edi. Eki qujat ta bir deńgeıde bolsa, nelikten jumysqa ornalasýǵa jaramaıdy?

Májbúrlik pe, álde qajettilik pe?

Osy maqalany jazý bary­synda túrli keıipkerdi kezdes­tirdik, san qıly pikirge qulaq astyq. Kózqarastardyń kóbi «kedergi joq, ǵylym kandıdaty bola turyp doktorantýrany qaıta oqý qajet emes» degen pikirge saıady. Biraq Aınur Aqyl­janovanyń jaıy jurttyń pikirin ekige jarady. Ol ǵylym kandıdaty ataǵyn ıelense de PhD dárejesin alý úshin shetelde doktorantýrany qaıtadan oqy­ǵan. Bul sonda májbúrlik pe, álde qajettilik pe? A.Aqyl­ja­no­­vanyń aıtýynsha, bul – qajet­tilikten týǵan áreket. Alaıda oqyr­manymyzdyń oıynsha, bul – májbúrlik. О́ıtkeni ómir­diń qaq ortasynda nemese kúsh-jige­rińdi oqýǵa jumsap, endi ǵana tabys tabýǵa kóshemin, eńbek etemin dep bilek sybanǵan shaqta «sol deńgeıdi taǵy da oqýǵa tıissiń» deıtin talap tóbeń­­nen «tónip tursa», qandaı kúıde bolasyń? Já, bul másele qıyn­­dyq emes, jańa bir beles tý­­dyrǵan sarapshymyzdyń qajet­tiligine keleıikshi. «Adam ómir boıy oqý kerek. Ol esh­qashan artyq bolmaıdy. Adam­dar ǵylym kandıdaty bolyp, PhD deńgeıin qaıta oqysa, ekin­shi bir máseleni ıakı salany zert­teýge kúsh jumsady dep túsinemin. Men, máselen, ǵylym kandıdatyn kardıologııa salasynda qorǵadym, al doktorantýrada genetıkany oqydym. Ekeýi – eki sala. Biraq ekeýi de meniń qabiletimdi, bilimimdi, kási­bı­ligimdi, áleýetimdi arttyrýǵa sep­tigin tıgizdi», deıdi Aınur. Onyń ǵylym kandıdaty ataǵyn dálel­deıtin qujatynda PhD sózi jaq­sha ishinde jazylǵan. Onyń pa­ıymdaýynsha, PhD dáre­­jesin suratqan adamda bul kórsetil­megen bolýy múmkin. Sebebi A.Aqyljanova Japo­­nııaǵa ǵy­lym kandıdaty ataǵy­men bar­ǵanda, ondaǵylar moıyn­damaý týraly sóz qozǵamaǵan jáne PhD dıplomyn talap etpegen.

Tólenetin aqysy – teń, dárejesi – birdeı

A.Aqyljanova aıtqandaı, qajettilik degenmen túbinde májbúrlik jasyryn jatqandaı. Álde memlekettiń tóleıtin stıpendııasyna qol sozý ma? Ár salany damytýǵa degen qajettilik úshin berilgen múmkindik deıin deseń, ǵylym kandıdatyn qorǵaǵan salada, tipti týra sol taqyrypta qaıtadan PhD oqýǵa bolady. Dese de, osy máseledegi suraǵymyzǵa arnaıy jaýap joldaǵan Bilim jáne ǵylym vıse-mınıstri Fatıma Jaqypova elimizdiń ǵylym kandıdattaryna fılosofııa doktory PhD dárejesin alýdyń (doktorantýra baǵdarlamasyn meńgerip, dıssertasııa qorǵaýdyń) qajeti joq ekenin aıtady. О́ıtkeni onyń málimdeýinshe, 2011 jyldan beri fılosofııa doktory  PhD dárejesin alý úshin qoıylatyn dıssertasııa mazmuny boıynsha talaptar ǵylym kandıdaty dárejesine qorǵalǵan dıssertasııalarǵa qoıylatyn qaǵıdalaryna uqsas. Soǵan sáıkes ǵylym kandıdatymen fılosofııa doktory  PhD dárejesin ıelengenderdiń quqyqtary birdeı. Mysaly, Qazaqstan Respýblıkasynyń qoldanystaǵy zańnamasyna sáıkes ǵylym kandıdatyna jáne fılosofııa doktory  PhD ıegerlerine birdeı shamada, ıaǵnı aılyq eseptik kórsetkishtiń 17 eselengen mólsherinde qosymsha aqy tólenedi. Sonymen qatar qaýymdastyrylǵan professor (dosent) ǵylymı ataǵyna da osy dárejesi bar ǵalymdar birdeı usynylady. Sondyqtan ǵylym kandıdaty men fılosofııa doktory  PhD dárejeleri bir-birine balamaly bolady. «Shet elderde jumysqa ornalasý kezinde ǵylym kandıdaty dıplomy boıynsha týyndaǵan suraqtarǵa, onyń ishinde bir-birine qanshalyqty balamaly bolatyny týraly máselege Bilim jáne ǵylym salasyndaǵy baqylaý komıteti resmı túrde jaýap berýge daıyn», deıdi vıse-mınıstr.

Doktorantýra qaıta daıarlaıtyn deńgeıde bolǵany ma?

Iá, dáreje de, deńgeı de, quqyq ta, tólenetin aqy da teń bolsa, onda ǵylym kandıdaty týraly dıplomy barlardyń doktorantýrany oqýyna tyıym salatyn zańdy kúshi bar talap engizý qajet shyǵar. Álbette buny bir salada, bir taqyrypta qaıtadan memlekettiń aqshasyna qaýzaǵysy keletinderge arnalǵan talap teringe engizý lázim. Áıtpese, ǵylym kandıdaty bola tura PhD dárejesin alý úshin taǵy oqysa, onda doktorantýra degenińiz ǵalym qalyptastyratyn emes, qaıta daıarlaıtyn deńgeı bolyp shyǵady ǵoı. Bul máseleniń, dálirek aıtqanda, «ataq jıǵyshtar» men pysyqaılarǵa toqtaý salýdyń ekinshi bir salmaqty sebebi bar. О́zińiz oılańyzshy, bir doktorantty daıarlaýǵa memlekettik bıýdjetten qanshama qarjy bólinedi? Elektrondy úkimet portalynyń aqparatyna súıensek, bir doktorantqa 82 myń teńge kóleminde stıpendııa beriledi. Ekologııalyq ahýaly nashar aımaqtardaǵy doktoranttarǵa 100 myń teńgege jýyq túsedi. Orta eseppen bir doktoranttyń stıpendııasyna úsh jylda 3 mln 200 myń teńge qarjy tólenedi. Budan bólek, onyń shetelde taǵylymdamadan ótetinine (barý-qaıtý jolaqysy, páter nemese qonaq úıdiń aqysy) ketetin qarjyny qosyńyz. Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń bizge bergen deregi boıynsha, tek jolaqynyń ózine 2 myń dollar, qazirgi kýrspen 770 myń teńge ketedi eken. Jyl saıyn doktorantýraǵa 300-diń aınalasynda grant bólinedi, onyń ishinde qansha adam ǵylym kandıdaty bolsa da qaıtadan doktorantýraǵa túsetini belgisiz. Másele – doktoranttyń ózi de mardymsyz dep júrgen stıpendııasynda emes, memleket qarjysyn bir taqyrypty dárejesi birdeı eki ataqty alý úshin ıelenetininde. Ǵylym kandıdattary doktorantýrany (bir sala, bir taqyrypty) sol aqshasy úshin ǵana oqıtyndaı. О́ıtkeni ǵylym kandıdaty ataǵyn alý úshin de sol 3 jyldaı ýaqyt, sonshalyqty kúsh-jiger ketedi. Biraq oǵan stıpendııa tólenbeıdi jáne shetelge úkimet qarjysyna barý atymen joq.

Túıtkildiń túıini – adamynda

Keıbir esebi túgelder aqsha men shetelge shyǵý úshin oqydy delik, alaıda alǵashqy keıipker sekildi kedergi kóretinder, oqýǵa ýaqyt joǵaltýdan góri eńbekpen aınalysqysy keletinder qaıtpek kerek? Dosaı Kenjetaı elden fılosofııa ǵylymdarynyń kandıdaty ataǵyn, al Túrkııadan teologııa boıynsha doktorantýranyń dıplomyn alǵan. «Men Fılosofııa ınstıtýtynan kandıdattyq qorǵaýǵa bir taqyryp aldym, artynsha Ankaradaǵy ýnıversıtettiń doktorantýrasyna tústim. Men sekildi eki túrli salany oqyp, qorǵaǵandar bolsa meıli, al bir sala, bir taqyrypty qaıta-qaıta oqýdyń ne qajeti bar? Mysaly, joǵarydaǵy A.Aqyljanovanyń jaǵdaıy – bizde az zerttelgen názik sala. Mine, osyndaı uqsastyq bolsa da, ózindik erekshelikterimen bir-birin tolyqtyratyn túrli saladan qorǵasa jón. Al stıpendııa nemese jaı ataq úshin ekeýin birdeı bir máselede qorǵaýdy qoldamaımyn», deıdi D.Kenjetaı. Onyń oıynsha, barlyǵy adamnyń ózine kelip tireledi. Eger áleýeti joǵary, bilikti maman bolyp tursa, PhD emes, magıstratýra bitirmese de jumysqa alady. «Máselen, Keńes ókimetiniń kezinde ǵylym kandıdaty dárejesin alǵan azamattardyń Túrkııada esh kedergisiz jumys istep júrgenin bilemin. Ǵylym kandıdaty bola tura PhD suratsa, nostrıfıkasııadan ótkizedi», deıdi.

Teologtyń aıtqanyn genetık, Jas ǵalymdar keńesiniń tóraǵasy Maqsat Jabaǵın de rastaıdy. Jas ǵalym da elimizden ǵylym kandıdaty atanyp ketken azamattardyń arasynda AQSh-ta esh qıyndyqsyz, qaıtadan doktorantýra oqymaı-aq eńbek etip júrgen tanystary kóp ekenin jetkizdi. О́zi de Reseıden alǵan ǵylym kandıdaty ataǵyn búkil jumystary men qajetti qujattaryn tolyq ótkizip, eki aıdan keıin Bilim jáne ǵylym salasyndaǵy baqylaý komıtetinen PhD dárejesin anyqtaıtyn dıplom alǵan. Biraq bul úshin bıýdjetten bólinetin stıpendııany alyp, úsh jylyn sarqyp, taǵy da doktorantýra oqymaǵan.

Túıtkildiń túıini adamyna tikeleı baılanysty desek te, bul jalǵyzdyń jaıy bolmaýy bek múmkin. Bir adamda kezdesken jaıt ekinshi bireýdiń basyna túspesine kim kepil? Eń árisi – keıipkerdiń qalaýy kásibı hám adamı turǵydan da oryndy bolyp tur. О́ıtkeni qajyr-qaırat jumsap jınalǵan bilim elge, qoǵamǵa, tym bolmaǵanda sol adamnyń ózine násibin berýi kerek qoı. Qoǵamda onsyz da az osyndaı kózqarastaǵylarǵa kedergi kese kóldeneń kelmese deısiń.

 

Banner
Sońǵy jańalyqtar

Moıynqumǵa ushaq qatynaıdy

Aımaqtar • Búgin, 09:29

«Para berme» chellendji bastaý aldy

Aımaqtar • Búgin, 09:27

Kásipodaq úzdikteri marapattaldy

Aımaqtar • Búgin, 09:26

Bı-aǵa salǵan án eken...

Rýhanııat • Búgin, 09:17

Qaıta oralǵan «Don Karlos»

Rýhanııat • Búgin, 09:15

Jeti óner qonǵan jampozym

Rýhanııat • Búgin, 09:12

Taǵdyry tańdalǵan patshaıym

Rýhanııat • Búgin, 09:09

Naǵyz qazaq

Rýhanııat • Búgin, 09:05

«Brakoner» biraz basbuzardy quryqtady

Aımaqtar • Búgin, 09:00

Reseıden de úırenýge bolady

Saıasat • Búgin, 08:52

Zań jobasyn talqylady

Qoǵam • Búgin, 08:46

IýNESKO-nyń syılyǵyn jeńip aldy

Qazaqstan • Búgin, 08:45

«Eńbek» eleýsiz qaldy

Qoǵam • Búgin, 08:43

Robot-tehnıka úıirmeleri qajet pe?

Qazaqstan • Búgin, 08:26

Uqsas jańalyqtar