Rýhanııat • 24 Qyrkúıek, 2019

Qyzǵanshaqtyq qandaı aýrý?

303 retkórsetildi

Pende balasy birin-biri qyzǵanbaı tura almaıdy. Kimniń bolsa da tóńireginde otbasyn, jeke bas jetistigin kóre almaıtyn, tipti syrt kelbetine qyzǵanyshpen qaraıtyndar tabylady.

Pendelerdiń arasynda ózinde joqqa qyzyǵyp, qyzǵanatyndar bar da, bireýdiń basyndaǵy azǵantaı baqty kóre almaı «oǵan bergenshe maǵan nege bermeıdi bul ómir» dep kúıinetin teris nıettiler de kezdesedi. Osyndaı kóre almastardyń ortasynda adam balasy ózin qalaı ustaımyn, ózgeni qalaı jaýyqtyrmaımyn degen oı jeteginde júredi. О́ıtkeni kóre almaýshylyqtyń aqyry jaýlasýǵa ákeletini aıqyn. Qastandyqqa da osy qyzǵanysh ıtermeleıdi. Qan­daı formada bolsa da, qyzǵanysh boıynda bar pende júıke júıesindegi áldebir jetis­peýshiliktiń qurbany ekenin bil­meı­di. Iá, qyzǵanysh – júıke aýrýy, túptep kelgende kisi boıyndaǵy dert eken. Bul dertpen kúrespese, pende qıyn jaǵdaıǵa tap bolýy múm­kin. Qyzǵanyp júrip, jany názik adamdardyń da júıkesin jep qur­ta­tyn­dar bar ǵoı. Endi qyzǵanysh degen qandaı aýrý, soǵan toqtalaıyq.

Din turǵysynan qarasaq, qyz­ǵan­shaq­tyq jaqsy emes. Dúnıe júzin­de­gi qandaı dinı baǵyt bolsa da, bar­lyǵy qyzǵanshaqtyqtan arylýǵa shaqyrady. Máselen, qyzǵanysh hrıs­tıan dininde úlken kúná sanalady. Musylman qaǵıdattary bo­ıynsha, ózgeniń múlkine kóz salý, bireýdiń jetis­tigine teris nıette bolý, ózgeniń artyqshylyǵyn kóre almaý durys adam­ǵa tán emes. Ejelgi Mysyr jazbalarynda qyzǵanysh pende boıyndaǵy jeksuryndyqtyń eń soraqysy ekeni jazylǵan. Baıyrǵy Shyǵys ǵulamalary qyzǵanyshtyń qandaı túri bolsa da adamdy óliler álemine ákeletinin, bundaı las sezim­nen arylmaǵan kisiniń tánimen qosa jany da joıylatynyn eskertken.

Qyzǵanshaq pende qaı halyqta bolsa da súıkimsiz ekeni belgili. Qyz­ǵa­nysh uǵymyn ártúrli halyqtarda belgili bir túske balaıdy. Latyn ti­linde qyzǵanyshty «livor» degen,  ol «kógerý» degen maǵynany bil­di­redi. Ejelgi Rımde ishi tar pen­de­lerge qatysty «qyzǵanyshtan kó­ger­di» degen tirkes qoldanylǵan. Shyǵys halyqtarynda qyzǵanysh qyzyl túspen astasady. Qytaıda qyzǵanyshty «qyzyl kózdiń derti» sanaıdy. Qazaqta «qyp-qyzyl qyz­ǵa­nysh, qyzǵanyshtyń qyzyl ıti» degen sııaqty tirkester bar. Jalpy, qyzǵanysh qara nıetpen baılanys­ty bolǵandyqtan, qara túspen de beınelenedi.

Psıhologtar ádette ózinde bardan góri ózgeniń qolyndaǵyny artyq kóretin pendelerdi qyzǵanshaqtar sanatyna jatqyzady. Qyzǵanshaq pende úshin bar jaqsynyń bári ózgeniń qolynda, sáttilik tek basqanyń ja­ǵyn­da. Qaıyrshynyń qolyndaǵy bir tal almany da qyzǵanatyndar bar. Al onyń qaıyrshy ekeni, alma jeý múmkindigi sırek tıetinin sol sát oılamaıdy. Alma ustaǵan qaıyrshy sol sátte ózinen góri baqytty bolyp kórinedi. Sondyqtan «túrine qaramaı, jaqsy pisken almany qaıdan aldy?» dep oılaı bastaıdy. Eshkimniń eshte­ńesin kóre almaıtyn surapyl qyz­ǵan­shaq­tar «ol qaıyrshy ǵoı, nege alma jeý kerek?» degen suraq qoıady ózine ózi. Pıǵyly tar pendeniń oıynsha jaqsy almany tek ózi jeýi kerek, qaıyrshy odan áleýmettik jaǵdaıy tómen bolǵandyqtan jemis­ten tatýǵa quqy joq.

Psıhologııalyq turǵyda oılanyp qarasaq, naǵyz baqytsyz qaıyrshy emes, onyń qolyndaǵy almany kóre almaǵan pende eken. Bireýdiń tıtteı múmkindigin kóre almaýdyń ózi baqytsyzdyq. О́ıtkeni qyzǵanshaq pende jaman oımen júredi. Las pıǵyl adamnyń ómirlik energııasyn azaıtyp, tula boıyn «lastaıdy».

Qyzǵanshaq pendeniń qandaı bolatynyn neırofızıkter de zerttepti. Fransııanyń densaýlyq jáne me­dı­sı­nalyq zertteýler ulttyq ıns­tıtýtynyń ǵalymdary (INSERM) qyzǵanshaqtar mıynyń qurylysyn zert­tegen. Arnaıy júrgizilgen tá­jir­ıbe kezinde fýnksıonaldy mag­nıtti-rezonanstyq tomografııa arqy­ly qatysýshylardyń mıyn skaner­le­gen. Synaq qatysýshylaryna ústel ústinde jatqan jalǵyz konfet túsi­ril­gen vıdeo men birneshe túrli-tús­ti fantıkke oralǵan konfetti bireý alyp jatqany beınelengen vıdeorolık kórsetilgen. Osy eki beıne­jaz­banyń bireýin tańdaý usy­nyl­ǵan. Qatysýshylardyń 60 pa­­ıy­­zy beıtanys adam tańdaǵan konfetti qalaıtynyn aıtqan. Bul synaqtyń qorytyndysy, bireýdiń qolyndaǵy zatqa degen qyzyǵýshylyq pende mıynda sanadan tys qylań beredi eken. Bireýdiń qolyndaǵy konfetti tańdaǵan alpys paıyz qatysýshynyń mıyn tereńirek zertteı túsken ǵa­lym­dar, «qyzǵanysh – mıdaǵy aýyt­­qýshylyqtyń kórsetkishi» degen qo­ry­­­tyndyǵa kelgen.

Psıhologtar ózine degen senimi tómen pendeler qyzǵanyshqa beıim degen pikirde. О́zinde bar qabiletti, zatty, t.b. baǵalamaı, basqanyń ba­syn­­­­daǵysyn artyq kórip, soǵan umty­lý boıynda úlken kemshiligi bar­larǵa tán bolsa kerek. Bundaı kisiler adam barlyǵyna túgel ıe bola almaıtynyn moıyndaǵysy kel­meıdi. Basqa jetken jetistikke ózi de bir kúni jetetinine senbeıdi. Qyzǵanshaq pendege ózgeniń jetistigi mańdaı ter, eńbekpen emes, op-ońaı kelgen olja sııaqty kórinedi.

 Shetel ǵalymdary qyzǵanshaqtar men jaǵympazdardyń ortalyq mı júıesindegi ortaq aýytqý belgilerin anyqtaǵan. Mı júıesinde kemshiligi barlar ózgege quldyq uryp kún kórgendi qalaıdy, bar jaqsylyq basqanyń basynda degen oımen ómir súredi. Qyzǵanshaq pendeniń adal adamnan áldeqaıda tómen ekendiginiń taǵy bir belgisi «bar jaqsylyq tek maǵan bolsa» degen tar pıǵyldan aryla almaýy.

Adam boıyndaǵy qyzǵanysh dertin túbirimen joımaıynsha, óz jolynda turǵan kedergilerden qutyla almaıdy eken. Iаǵnı qyzǵanysh degen kesel aldymen kisiniń ózine teris áser etedi. «Kúnshildiń kúni qarań» dep qazaq beker aıtpaǵan ǵoı. «Qyzǵanysh – júrektiń ýy» dep fransýz jazýshysy Fransýa Volter aıtpaqshy, bireýdiń artyqshylyǵyna kózin súzip, «qaıtkende oǵan jamandyq keledi» degen teris pıǵylmen júrgen pende talaı jaqsylyqtan qur qalady.

Psıhologtar mynandaı qara­pa­ıym keńester arqyly qyzǵa­nysh­­tan arylýǵa bolady deıdi: ár­kim óziniń kemshiligin moıyndap, artyqshylyǵyn bilip, ortamen syı­lastyq qarym-qatynasta bolýy kerek; óziniń ár qadamyn ekshep, bireýdi «ańdyǵannan» góri, óz bo­ıyn­daǵy kemshilikterdi túzetýge kóbi­rek kóńil bólý; ómirde jaq­sy­lyq­­qa umtylý, tirshiliktiń jarqyn jaǵyna kóbirek mán berý; bireýdiń qabi­leti senen artyq bolsa, oǵan zııan jasama, dostasýǵa tyrys – jaq­sy­lyq úırenesiń; eger kisi ózin kási­bı jáne rýhanı turǵyda árdaıym jetildirip otyrsa, onyń basqalardy qyz­ǵanýǵa ýaqyty bolmaıdy; ózge­ler­ge jaqsylyq oılaı bilý; ózgeniń qýanyshyna qýaný; eń bastysy, qyzǵanysh adam densaýlyǵyna zııan­dy ekenin bilý jáne odan saqtaný.

 

Sharafat JYLQYBAEVA

 

Sońǵy jańalyqtar

Eń qysqa áńgime. Omarbek Nurdáýlet

Eń qysqa áńgime • Keshe

Kúlki kerýeni № 6

Rýhanııat • Keshe

Eń qysqa áńgime. Aıbek Erejep

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Islam Qabyluly    

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Ásel Asqarqyzy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Maǵjan Qalymbekuly

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Edil Anyqbaı

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Saılaý Tóleý

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Erbol Boranshy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Kúlaına Orazbekqyzy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Qurmanǵazy Jumaǵul

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Qurmanjan Qasymjanuly

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Nurlan Qabdaı

Eń qysqa áńgime • Keshe

Dáýir belesiniń avtory

Ádebıet • Keshe

Minez jumbaqtyǵy

Ádebıet • Keshe

Áýezovtiń jalǵasy

Ádebıet • Keshe

Ǵasyr epopeıasy

Rýhanııat • Keshe

Til tirligi – tilge muqtajdyqta

Rýhanııat • Keshe

Talastan shyqqan dıplomat

Rýhanııat • Keshe

О́risi keń, óreli

Rýhanııat • Keshe

Hat qorjyn (22.10.2019)

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar