Rýhanııat • 26 Qyrkúıek, 2019

B.Maılın men Ǵ.Músirepovtiń shyǵarmashylyq baılanystary týraly

90 retkórsetildi

Halqynyń rýhanı qazynasyna ozyq týyndylarymen olja salǵan, HH ǵasyrdyń basyndaǵy qazaq ádebıetiniń damýyna ólsheýsiz úles qosqan alyptarymyz týraly sóz bolǵanda, eń aldymen, Ahmet Baıtursynuly, Mirjaqyp Dýlatuly, Maǵjan Jumabaev, Shákárim Qudaıberdiuly, Sultanmahmut Toraıǵyrov, Júsipbek Aımaýytov, Sáken Seıfýllın, Beıimbet Maılın, Ilııas Jansúgirov, Muhtar Áýezov, Sábıt Muqanov, Ǵabıt Músirepov esimderi atalady. Bulardy ádebıet tarıhynda aq pen qyzyl dep bóle-jarmaı, taptyq jikke toptamaı, ult rýhanııatynyń ustyndary, qazaq kórkemsóz óneriniń uly tulǵalary dep birtutas alyp qaraýymyz kerek.

Osylardyń ortasynda qazaq áde­bıetindegi áńgime janrynyń has sheber­leri Beıimbet Maılın men Ǵabıt Músirepovtiń shyǵarmashylyq baılanys­­­­tary ádebıet zertteýshileriniń nazaryn aýdaryp kelgeni anyq. Oǵan qa­zaq jazýshylarynyń arasyndaǵy al­ǵashqy jýrnalıst, kórkem proza men kó­semsózdiń, kórkem ocherktiń asa kórnekti ókili Beıimbet Maılınniń jazýǵa qabileti bar jastardy izdep júrip taýyp, tapsyrma berip jazdyryp, qalamdaryn ushtaýǵa tıgizgen áser-yqpaly jóninde aıtqanda, árıne eń aldymen Ǵabıt Músirepovtiń jazǵandary oıǵa oralady: «Tórt-aq sózińdi ózgerttim... Úzbeı jazyp kórshi, – dedi. Beıimbet sııaqty ataqty sheberdiń járdem bererin sezingen soń, men tórt tańdy kózimnen atyryp, «Týlaǵan tolqynda» degen uzaqtaý bir áńgime jazdym. Biraq onymdy Bı aǵańa úsh ret ákelip, úsh ret kórsetpeı alyp qaıttym. Aıaǵynda rabfaktyń qabyrǵa gazetine berdim». Ǵabıttiń áńgimesin qabyrǵa gazetinen oqyǵan Beıimbet Maılın ony izdep jataqhanaǵa kelip, janyndaǵy birge oqıtyn shákirtterdiń kózinshe:

«... áńgimeńdi oqydym. Jaman emes eken... Maǵan nege kórsetip almadyń?» – deıdi.

Osy bir aýyz sózde qanshama meıir­­ban­­dylyqtyń, qamqorlyqtyń, baýyr­maldyqtyń lebi jatyr deseńizshi. Ony jas Ǵabıt te jan-dúnıesimen sezinedi, túsinedi. Sol túsingenin keıin: «Bı aǵańnyń (Beıimbet Maılındy aıtyp otyrmyn) men ártúrli tolqý ústinde kórsetken senimi bolmaǵanda, ózimnen jazýshy shyǵady degen úmitim buldyr da býaldyr edi. Táýekelmen bastap ketpeı, tastap ketýim de múmkin edi. Jastarǵa senim kórsetýdiń, jastarmen jumys istesýdiń úlgisi solaı bolsa etti degen oımen «Bizdiń Bı aǵa» ocherkimdi jazýǵa týra keldi», – dep tııanaqtaıdy. «Bizdiń Bı aǵa» ocherki 1965 jyly 12 qyrkúıekte «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetinde jarııalandy. Osy ocherkinde Ǵabeń Beıim­bettiń búkil bolmys-bitimin ashyp kórsetip, óziniń nege osy bir qarapaıym da qarymdy qalamgerge kóńili qulaǵanyn, ekeýara dostyq, shyǵarmashylyq baı­lanystarynyń qalaı qalyptasqanyn, qalaı damyǵanyn birshama tolyǵyraq baıandaıdy. Ekeýiniń joly aldymen «Eńbekshi Qazaqta» túıisedi. 1928 jyly Ǵ.Músirepovtiń «Týlaǵan tolqynda» atty prozalyq shyǵarmasy kitap bolyp shyǵady, sol jyly «Qazmemızdattyń» ornyna «Qazaqstan» baspasy ashylyp, oqýǵa ketken S.Muqanovtyń ornyna Ǵ.Músirepov bas redaktor bolyp qyzmetke kirisedi. Beıimbet ekeýiniń tize qosyp, aqyldasa júrip, kóp sharýalar tyndyratyn kezeńi bastalady. Toǵyz jylǵa sozylǵan tyǵyz shyǵarmashylyq baılanystaǵy qarym-qatynasty qyzyl repressııa qyrǵyny úzip ketedi. Biraq osy azǵantaı ýaqytta eki uly jazýshy bir-birin jaqsy tanyp-bilýmen qosa, bir-birine rýhanı demeýshi, janashyr aǵa-ini bolǵanyn ańǵaramyz. Beıimbettiń shyǵarmashylyq áleýetine qatysty Ǵ.Músirepovtiń: «naǵyz jýrnalıst, ári úlken jazýshy, ári mańdaı aldy jýrnalıst» dep baǵalaýy da sol jyldardaǵy onyń eńbegine berilgen joǵary baǵa edi.

1929 jyly Jaqan Syzdyqov Qyzyl­ordaǵa kelip, Ǵabıttiń úıine toq­taıdy. «Keshke jaqyn Bı aǵań Ǵabıttikine keldi. Sondaǵy ekeýiniń shúıirkelese sóı­leskeni, birin-biri zor iltıpatpen tyń­daıtyny, erekshe syılasatyndyǵy osy kúnge deıin umytylmastaı zor áser qaldyrdy. Bı aǵań ol úıge kelgende, óte saǵynysyp, alystan jolaýshylap kelgen adamdaı syı-qurmetke, ádemi yqylas, jarqyn kúlkige bólenetin. Ǵabıttiń úıinde osylaı ótken keshterge men talaı aralastym. Birge boldym. Talaı qyzyqty áńgimeler estip, talaı ádemi kúnderdi ótkizdim» – dep eske alǵan eken.

1932 jyly B.Maılınniń aqyndyq, jazýshylyq jolynyń 20 jyldyǵy atalyp ótiledi. «Sosıaldy Qazaqstan» gazeti tutas bet arnaıdy. Biraq ile-shala Beıimbetti syn sadaǵyna alǵan, orynsyz kinálaǵan, azamattyq aryna, aqyndyq sheberligine tıisken maqalalardyń shyǵýy oǵan qatty soqqy boldy. «Ultshyl-baıshyl» dep aıyp taǵýmen qosa, «Qazaǵym – elim, jurtym dep Beıimbettiń aqyndyǵy týdy» (S.Q. 24.05.1932 j.) dep kinálady. Alashqa búıregi burady degen aıyptaý da alǵash ret aıtyldy. Kelesi jyly QazAPP uıymy taratylyp, Qazaq sovet jazýshylarynyń odaǵy qurylar qarsańdaǵy uıymdastyrý komıtetiniń plenýmynda Ǵ.Músirepov Beıimbettiń «On bes úı» povesi men «Maıdan» pesasy týraly oń pikirin bildirip, byltyr ádiletsiz synǵa ushyraǵanyn, orynsyz jala jabylǵanyn aıtyp, ony alǵash ret ádebıet sodyrlarynyń soıylynan qorǵaıdy. Beıimbet pen Ǵabıttiń birlesip jazǵan jumystarynyń taǵy bir nátıjesi – «Sosıaldy Qazaqstan» men «Kazpravda» gazetterinde basylǵan Amangeldi týraly ocherkteri edi. 1936 jyly 25 qarashada «Sosıaldy Qazaqstan» gazetinde «Amangeldi» pesasy jurtshylyq nazaryna usynylǵan. Oǵan alǵash Sábıt Muqanov pen Esmaǵambet Ysmaılov syn-pikir jazǵan. Beıimbet pen Ǵabıt arasyndaǵy shyǵarmashylyq qarym-qatynasqa, yntymaqtastyqqa Dıhan Ábilov óziniń «Bı aǵań» atty esteliginde jaqsy toqtalǵan.

Beıimbet Maılın, Ǵabıt Músire­pov, Vsevolod Ivanov – úsheýi birle­sip «Amangeldi» atty tuńǵysh qazaq kınosynyń ssenarııin jazady. Aman­geldi ómirinen derekter jınaý maq­satymen Torǵaı, Batpaqqara aýdandarynda ekeýi birge bolyp, jetpis-seksen adammen kezdesip, áńgimelesip, Beıimbet – bes, Ǵabıt bir jarym dápterdi jazbaǵa toltyryp qaıtady. Úsheýiniń shyǵarmashylyq yntymaǵy nátıjesinde dúnıege kelgen kınossenarıı boıynsha «Lenfılm» kıno túsiredi... Biraq 1938 jyldyń sońǵy toqsanynda ekranǵa shyqqan fılmniń avtorlary qatarynda B.Maılın esimi atalmady. Onyń sebebi túsinikti... О́kinishti, árıne.

Tanymal beıimbettanýshy, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Serikqalı Baımenshe «Beıtanys Beıimbet» atty monografııasynda: «B.Maılın 1933 jyly Ǵabıt Músirepovpen birge «Saýat úshin» kitabyn jazdy. 1934-1936 jyldary Beıimbet Maılın, Ǵabıt Músirepov, О́mirjan Sıtdyqov – úsheýi «Saýat­tandyrǵysh» dep atalatyn saýat ashý álippesin jasady. Bul kitap alǵashqy jyly 150 myń, kelesi jyly 250 myń, al úshinshi kezeginde 75 myń dana taralymmen shyǵaryldy» – degen derek beredi.

Ǵ.Músirepov Beıimbettiń jazýshylyq ónerine degen zor qurmetin: «Ol – ári teńdesi joq áńgimeshi retinde de, ári prozadaǵy súıekti shyǵarmalardy jasaýshy retinde de bizdiń tuńǵysh zerger prozashymyz. Bizdiń qaı-qaısymyz bolsaq ta Beıimbet Maılınniń osydan tup-týra alpys jyl buryn jazylǵan «Shuǵanyń belgisi» povesiniń qursaǵynan shyǵyp, etegine oranyp óskendeımiz» – dep te bildirgen. Al, endi, Beıimbettiń basyna qara bult úıirilip, 1937 jyly 8 qazanda Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń bastaýysh partııa uıymynyń B.Maılındi partııa qatarynan shyǵarý týraly bolǵan jınalysynda ony ashyq qorǵap, «Beıimbet – jaý bolsa, men de jaýmyn!» deýi – tarıhı fakti, boıamasyz shyndyq, aqıqat. Muny «basyn báıgege tigý», «kózsiz erlik» dep qanshama dáriptesek te naqty baǵasyn berdik deı almaımyz. Ǵabeń Bı-aǵasynyń jazýshylyq sheberligine tánti bolǵany óz aldyna, onyń qarapaıym adamı tulǵasyna janynda qyzmettes bolyp birge bolǵan jyldarda tolyq kóz jetkizgenge uqsaıdy. Bul jóninde belgili beıimbettanýshy Toqtar Beıisqulov Ǵabeń Beıimbetten kóp qamqorlyq kórgenin aıta kele: «Ǵabeń sol qamqorlyqtary úshin Beıimbetti qorǵady desek, ushqarylaý kórinetin sııaqty. Onyń basqalarǵa uqsamaıtyn aıryqsha qasıetteri baryn baıqaǵan, kóńilge túıgen Ǵabeń jarııa etpeı ketpedi. B.Maılınniń boıyndaǵy, minezindegi, júris-tury­syndaǵy baǵa jetpes adamgershilik jáne azamattyq beınesin ajarlandyratyn qasıetterdiń Ǵabeń baıqaǵan keıbirin atar bolsaq, óte qarapaıymdylyǵy, qolynyń kirshiksiz tazalyǵy, júreginiń qaltqysyz, qaıaýsyz páktigi, talantyna saı asqan eńbekqorlyǵy, bastyq bolýǵa jolamaıtyndyǵy, shenqumarlyǵynyń joqtyǵy, pátýasyz aıtys-tartysqa barmaıtyndyǵy, júris-turysynyń tabıǵılyǵy, óner, ádebıet dese ishken asyn jerge qoıatyndyǵy, baılyqqa qy­zyq­paıtyndyǵy, basqa adamdarǵa meıirimdiligi...» dep sanamalap shyǵady da: «Endeshe, Ǵabeńniń ony syılap, qurmet tutýy tegin emes» dep oı túıedi.

1964 jyly qazaq qaýymy, Beıimbet shyǵarmalaryn súıip oqıtyn oqyrmandar – jazýshynyń jetpis jasqa tolýyn toılap ótkizdi. Bı aǵańnyń bul mereıtoılyq merekesin basqarǵan sol kisiniń abzal, aınymas dosy Ǵabıt Músirepov boldy. Aıta ketelik, «Beıimbet pen Ǵabıt aǵalarymyzdyń dostyǵy jyr bolǵandaı jaqsy ónege» – degen aqyn Qalıjan Bekhojınniń sózi de úlgi pikirmen toǵysyp jatyr. Beıimbetke degen adal kózqarasyn Ǵabeń ómir-baqı ózgertpegen. Onyń «Bizdiń Bı aǵa» jáne «Ekinshi Bı-aǵa» atty estelik-áńgimelerin oqyp otyryp buǵan taǵy da kóz jetkize túsesiz. Ol eshýaqytta «Men solaı istedim!» dep keýdesin soǵyp, maqtanǵan da emes. Bárin tarıh pen ýaqyt óz ornyna qoıdy.

Al estelikten alynǵan myna bir úzindini oqyǵanda qalaı tolqymaısyz, qalaı tebirenbeısiz: «Prozada qalamy tóselip bolǵan Bı-aǵań «Qyzyl jalaý» degen romanyn bitirip edi. 1937 jyly jazdyń kúni Ilııastyń kabınetinde Sáken úsheýimizge oqyp berdi. Sáken óte qyzyǵa tyńdap otyryp edi, ózgemizden buryn, baılam sózdi de sol aıtty: – Jaqsy eken, Bı-aǵasy. О́kirtken ekensiń, Bı-saqal. Toı qylatyn roman. Tek sońǵy tórt-bes betin bere turshy... Byljyrlaý aıaqtaǵansyń ba, qalaı.. – dep qoljazbanyń sońǵy betterin surap aldy. – О́zim de dúdámal edim... – dedi Beıimbet kúlimsirep. Ilııas pen Beıimbet qatty oınaıtyn. – Dál kerek kezinde qatynyń shaı qaınatyp bermegen ǵoı! Bizdiń úıge kele qoısań etti! – dep Ilııas qaljyń aıtty. Jaqsy shyǵarma jaqyndastyra túsken sııaqty. Birge qýanar, birge qaıǵyrar jańa qaýym osylaı bolý kerek te. Kúndeý de joq, enjarlyq ta joq, keń kóńil, dos kóńil, qanat bitirer kóńil. Átteń «Qyzyl jalaý» jaryq kóre almaı ketti. Áldekimder kezdeser, qyryn kózdiń kóre almaǵanyn, qyraǵy bir kóz shalyp qalar da, qoldy bolǵan halyq múlkin ornyna salar dep úmittenýden basqa ne aıtamyz»...

B.Maılınniń «Kúlpash», Ǵ.Músirepov­tiń «Shuǵyla» atty áńgimeleri – qazaq ádebıetinde alapat ashtyqtyń ashy shyndyǵyn kórkem shyǵarma arqyly alǵash sýrettegen týyndylar. Qazaq ádebıetinde áıel-ana taqyrybyna eń kóp qalam terbegen jazýshylar da Beıimbet pen Ǵabıt.

Bıyl Ǵabeń mýzeıinde Beıimbet Maı­lınniń týǵanyna 125 jyl tol­ýyna oraılastyra ádebı kesh ótkizdik. Oǵan B.Maılın atyndaǵy qoǵamdyq qordyń prezıdenti, jazýshynyń jıenshary Saltanat Mustafına, osy qordyń atqarýshy dırektory, belgili jýrnalıst Jumabek Tabyn (marqum), pedagogıka ǵylymynyń magıstri Tursynbaı Dáýituly qatysqan edi. Keshte men Mýzeı kesheni qorynan alynǵan myna bir hattyń kóshirmesin Saltanatqa tapsyrdym: «Qymbatty Ǵabıt aǵam! Bizdiń papamnyń toıyn jaqsy ótkizgenińizge kóptegen kóp rahmet, semıamyzben Sizge alǵys aıtamyz jáne jaqsy tilek bildiremiz. Mamam aıtyp otyrdy: «Beıimbet ákeń ólse de Ǵabıt aǵań bildirtken joq». Sondyqtan sizge rızalyǵymyz sondaı. Ǵabıt aǵa, Mereke kóp jylady, bilmeımin, siz qamqorlyǵyńyzǵa alsańyzshy, aqy­lyńyzdy aıtsańyzshy. Biz semıamyzben Sizdi aǵa retinde ustaımyz, úıtkeni papamnyń birinshi joldasy boldyńyz. Aman bolyńyz, Ǵabıt aǵam. Keshteý jazǵan sebebim: aýyryp qaldym, ózi­ńizge baryp jaǵdaıymdy aıtyp edim. Maýlıha Maılına, 22/I-66 g.». Maýlıha – Beıimbettiń eń úlken qyzy, keıin tólqujatynda aty Rázııa dep ózgertilgen eken. Qos klassık dostyǵynyń taǵy bir aıǵaǵyndaı kórinetin bul hat «Qazaq ádebıeti» gazetinde jarııalandy (19.04.2019), aldaǵy ýaqytta «Músirepov hathanasy – Pısmoteka Mýsrepova» atty kitapta jaryq kóredi.

Ádilǵazy QAIYRBEKOV,
Almatydaǵy S.Muqanov pen
Ǵ.Músirepovtiń ádebı-memorıaldyq mýzeı kesheniniń jetekshisi,
fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty

Sońǵy jańalyqtar

Eń qysqa áńgime. Aldabergen Kempirbaı

Eń qysqa áńgime • Búgin, 13:00

Eń qysqa áńgime. Erkeǵalı Beısenov

Eń qysqa áńgime • Búgin, 12:42

Eń qysqa áńgime. Kógedaı Shámerhan

Eń qysqa áńgime • Búgin, 12:39

Eń qysqa áńgime. Jasulan Serik

Eń qysqa áńgime • Búgin, 12:37

Eń qysqa áńgime. Aqjol Qalshabek

Eń qysqa áńgime • Búgin, 12:28

Eń qysqa áńgime. Nurbek Nurjanuly

Eń qysqa áńgime • Búgin, 12:24

Elbasy Takeo Kavamýramen kezdesti

Prezıdent • Búgin, 11:34

Saǵynaıdyń beıiti tabyldy

Aımaqtar • Búgin, 10:52

Aqmolanyń astyǵyna suranys mol

Aımaqtar • Búgin, 10:22

Kúlki kerýeni № 7

Rýhanııat • Búgin, 10:20

Uly dalanyń tarıhy qaıta jańǵyrýda

Qazaqstan • Búgin, 10:09

Atalmaı nege qalsyn Musa aty?!

Rýhanııat • Búgin, 10:01

«Astana» Nıderlandqa attandy

Sport • Búgin, 08:53

Jaqsy dástúr jalǵasady

Rýhanııat • Búgin, 08:49

Alashtanýshy ǵalymnyń belesi

Rýhanııat • Búgin, 08:47

Igilikti eńbek ıesi

Qoǵam • Búgin, 08:46

Namazaly Omashuly: El shejiresi

Rýhanııat • Búgin, 08:42

Taraz shaharyndaǵy tamasha tún

Aımaqtar • Búgin, 08:39

Tuńǵysh Til forýmy ótedi

Qoǵam • Búgin, 08:36

Patrıarhtyń oryndalǵan paryzy

Rýhanııat • Búgin, 08:33

Kedergisiz keleshek

Qoǵam • Búgin, 08:31

Endi mekenjaı anyqtamasyn suramaıdy

Qoǵam • Búgin, 08:29

Joshy hanǵa eskertkish ornatylady

Rýhanııat • Búgin, 08:24

Qazaqtardyń atqa miný mádenıeti

Qazaqstan • Búgin, 08:22

Eýrony satyp alýshylar kóbeıdi

Ekonomıka • Búgin, 08:20

AQR: 14 bankti «saýyqtyrý» kerek pe?

Ekonomıka • Búgin, 08:15

Eń qysqa áńgime. Omarbek Nurdáýlet

Eń qysqa áńgime • Keshe

Kúlki kerýeni № 6

Rýhanııat • Keshe

Eń qysqa áńgime. Aıbek Erejep

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Islam Qabyluly    

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Ásel Asqarqyzy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Maǵjan Qalymbekuly

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Edil Anyqbaı

Eń qysqa áńgime • Keshe

Uqsas jańalyqtar