Rýhanııat • 26 Qyrkúıek, 2019

Shyńyraýdan shyqqan sher

385 retkórsetildi

2008 jyl. Qyzmet babymen Almatyda edim. Sheraǵań mobılnyıǵa shyǵyp tur.

– Qaıdasyń? – deıdi daýysy qańsyp.

Aıttym.

– Qazaq pen qyrǵyzdyń Alataýy shaıqalyp qaldy ǵoı. Aıtmatov ta kóshti dúnıeden. Estidiń be?

– Almatynyń azamattary qatty kúıinip tur, Sheraǵa.

– О́ıtpeı… Odaq ne qam jasap jatyr?

– Arnaıy baratyn delegasııanyń quramyn tizimdedi. Nurlan Orazalın ózi basqaryp barady. Qonaǵa Qordaı kútip almaq.

– Astanadan baratyndarǵa Premer myrza óz samoletin berip otyr. Bastap baratyn Memlekettik hatshy, – dedi Sheraǵań.

– Qonaǵa biz de sol Qordaıǵa baratyn sııaqtymyz. О́ziń tizimdemisiń?

– Solaı, sirá.

– E, onda, hosh. Jerleýden keıin, ári qaraı Tarazǵa senimen birge júremin. Ala ketemisiń?

– Ne boldy, sizge?

– Kim biledi? – dep Sheraǵań qaradaı qısaıdy.

Qordaı aýdanynyń ákimi Muratbaı Joldasbaev qaıta-qaıta zvondaıdy. Sondaǵysy, meniń erterek kelgenim. On toǵyz adamǵa qonaqúılerden oryn daıyndaǵan eken, kimge qandaı bólme laıyq sony kórsetip, aqyldaspaq. Qonaǵasy deıtin bar. Jylqy soıylǵan. О́zim ósken, keıinirek kisiliktiń barlyq sharýasynyń basy-qasynda júrgen, kimdi de, qansha adamdy da azamattyqpen han kóterip kútip alatyn eli, jeri qasıetti Qordaı ǵoı, bul. Jigitterden bir kún erte keldim. Muratbaı inim ekeýmiz qonaqúılerde daıyndalǵan oryndardy bóldik: mynaý Sherhan Murtazaǵa, mynaý Ábish Kekilbaevqa, mynaý Rymǵalı Nurǵalıevke, mynaý Ákim Tarazıge… Osylaı ret-retimen yńǵaılap qoıdyq.

Eń ǵajaıyp týyndylarynyń oqıǵasy qazaq dalasynda ótetin qyr­ǵyz­dyń uly sýretker perzentiniń qaza­sy dál biz úshin Jambyl tátemniń: «Alataýdy aınalsam, Alǵadaıdaı tabam ba?» deıtin qan jutqan qaıǵy­symen, zil batpan zarymen para-par. Kimder kelip, kimder ketpegen dúnıe. Deısiń, degenmen kelisi men ketisi de birdeı me. Iаǵnı, eleýsiz, bolǵan kúnde jalǵyz ǵana ulttyń aıasyna syıatyndar bir basqa da, artyq týǵan Aıtmatovtyń ketýi alabóten ókinish. Sebebi ol – Alyp. Alyptyń shalqar oıy, aqyl aýqymy, sýretkerlik kókjıegi kindik qany tamǵan qyrǵyz jerine syımaı, ushy-qıyry joq qazaq dalasyna qaraı samǵap shyqqany aıdaı aqıqat.

Qurlyq deıtin jalpy Jaratylysta Adam atanyń tarıhı shejiresiniń tý-týdegi túkpirinen keler kúnderine deıin­gi aralyqta kóretin kóresisin týdyratyn san qıly qubylystar túgel toǵysyp ótip jatatyn tabıǵı jer kindi­gi bolady. Sol, sirá, qazaq dalasy. Aıt­matov osyny seze aldy, kóre bildi. Ol jal­py­adamzattyq qudiret pen qasiretti álemge sol bizdiń dalamyz arqyly kim­niń de aqyl-esin, ar-uıatyn, jany men rýhyn sırek sýretkerlik qýatymen dúr silkindirip, dúnıeniń rýhanı kógine samǵap shyqty.

Adam balasynyń arǵy-bergi tarıhynda dara daryny men asqan aqyl-parasaty teń, oı-júıesi men qııaly erek­she úılesken, júreginiń túbi aıtary túpsiz qazyna sýretker tulǵa neken-saıaq. Olardyń qazasynyń orny tolmas ókinish ekendigi de sol.

Qordaıda Shyǵystyń juldyzy – Aıtma­tovqa kúlli qazaq halqynyń atynan be­rilgen qonaǵasynda, qazaqtyń biz jo­ǵaryda aıtqan abyzdary alma-kezek­ osyny aıtty. Arýaq aýnatý tek musyl­mandyqqa tán qasıet. О́zgeniń qasire­tine ózinikindeı opyný, kúıiný de ózimiz­diń ulttyq minez. Kerek deseńiz, Aıtmatovtyń qyrǵyz ekenin de umytyp ketesiz. Jaqsyda jattyq joqty sosyn aıtqan-aý, ata-babamyz.

Qonaǵasydan soń jatar orynǵa kelip, aǵa­larymyzdy jaıǵastyrǵan soń, Sher­aǵańnyń janynda biraz otyryp qaldym.

– Osynda jata sal, – deıdi.

– Balalarymnyń úıi bar ǵoı, – deımin.

– Sonda myna atshaptyrym bólmede jalǵyz jatam ba?

– Sóıtesiz.

– О́stısińder, á! – Sheraǵań kóz­áınegin alyp bylaı qoıdy. – Aıt­ma­tov­ty sońǵy ret qashan kórdiń?

– Nurlannyń alpys jyldyq mereı­to­ıynda.

– Orazalınniń?..

– Iá.

– Oǵan kele almaı qaldyq qoı. Astana ketkeli, sol. Báriniń birdeı qısyny kelmeıdi. Birinde bar, birinde joqsyń. Shyńǵysty talaıdan kórmep edim, endi mini… Osy durys pa?
Úndemedim.

– Erteń, búrsigúni dep júremiz kep… Ar jaǵy – qap, áttegen-aı… Pendelik, baıaǵy.

– Adamnyń pendeligin ózinen bıik pe, dep qalam.

– Al…

– Adam sol pendeliginiń kóleńkesi sııaqty, maǵan.

– Mynaýyń fılosofııa ma… Degen­men… Kisiniń qazasy she?.. Bul jerde pendelik joq. Bul ómirdiń eń uly aqıqaty. Kelisemisiń?

– Endi…

– Pendelikti jeńersiń, qazaǵa eshkim­niń qudireti kelmeıdi. Otyrmyz, mine, Aıtmatovtan máńgige aıyrylyp. Pendeligimizden emes, amalymyzdyń joqtyǵynan. Uly edi, jaryqtyq.

Qaısybir jyly Sheraǵań Jýalyǵa, týǵan aýyly Talaptyǵa ertip barǵan. Úsh kún boldym qasynda. Sonda ol: «Ana taýdy kórdiń be?» degen shyǵys jaqty saýsaǵymen kórsetip. – Ar jaǵy Sheker, Shyńǵys týǵan». «Kindik qandaryńyz arasy qarǵa adym jerge tamǵan eken ǵoı» degem. «Ol uly, men emespin» – degen aǵamyz. – Degenmen, aýdardym biraz shyǵarmasyn. Dátke qýat…»

– Jumsaq, jaıly edi, – dedi Sheraǵań kúrsinip. – Áýlıe-tuǵyn. Ses kórsetpeıtin. Kóńil qaldyrmaıtyn… Sen asyǵyp otyrǵan joqpysyń?

– Ádeıi suraısyz ba?

– E, kim biledi? – dep alyp Sheraǵań bir jaıdy esine aldy.

Erterekte Aıtmatov Almatyda sanatorıde demalyp jatqan. Ishinde Sheraǵań bar kóńil jaqyn qazaqtyń qaraǵaıdaı úsh-tórt jazýshysy barǵan ǵoı oǵan, sálemdese. Áńgime-dúken. Bir kezde esik tars etip ashyldy deıdi. Bári selk etken. Sóıtse, bir jas aqyn. Oń qolynda gúl shoǵy, sol qolynda qorap. Esikti baspen uryp ashqan. Kele, qaraǵaıdaı aǵalaryna qarap ta jatpaı Aıtmatovty bas saldy. Aınalyp-tolǵanyp ólip barady. Kemeńger dep biledi eken, pir tutady eken, óńinde de, túsinde de kóretini Aıtmatov eken... Sol qolyndaǵy qorabynan saǵat shyqty. Altyn saǵat. Quny ýdaı. Syılyǵy. Buıymtaıy – shyqqaly jatqan kitabyna Aıtmatovtyń alǵy sózi. Mátinin ózi daıyndap ákelgen. Tek Aıtmatov astyna qolyn qoıyp berse boldy. Qoıyp berdi. «Qoıýǵa bola bu?» dep qasyndaǵylarǵa suraý salǵan joq. Peıili keń. Nıeti taza. Tilegi aq…

– Qaısymyz óster ek, – dedi Sheraǵań basyn kóterip. – Eshteńesin oqymaǵan, tanymaıtyn, ulty basqa alqyn-julqyn jas bireýge?.. Bilmeımin.

Azanda Qordaı aýdany arnaıy daıyndaǵan avtokólikpen Bishkekke, Qyrǵyz Respýblıkasynyń ishki ister mınıstrligine keldik. Ondaǵylar óz kólikterimen uly jazýshynyń denesi qoıylǵan teatrǵa alyp keldi. Tórt-tórtten bólinip Aıtmatovtyń máıiti janynda qaraýylǵa turdyq.

Kemeńger jazýshyń máńgi uıqyǵa shomǵan júzinde kózi tiri kezindegi parasaty múlde óshe qoımaǵan sııaqty bolyp kórindi, maǵan. Jaryq álemniń jaqsylyǵy men jamandyǵy, izgiligi men zulymdyǵy arasyndaǵy qansorpa tirliktiń qudireti men qasiretin qala­my­nan qan men teri qatar aǵyp otyryp qazbalap, jahannyń jan jarasyn jalpyǵa jańa dúmpýmen jazyp jetkizgen jazýshynyń máıiti janynda kimniń ne oılaǵanyn dál aıtý qıyn, desek te qarsy turǵan Sheraǵańnyń jaıshylyqta selt ete qoımaıtyn jaý qabaǵynyń dir-dir etip turǵanyn kórip, júregin jas, qabyrǵasyn qan jýyp turǵanyn baıqadym. Osy bar-joǵy jalǵyz mınýtta aǵamyz birtúrli qal­jyrap qalyp edi…

Aıt­matovpen sońǵy qosh­tasýdy qyryq myńǵa jaqyn qyr­ǵyz­stan­dyq­tar­ǵa qaldyryp, arnaıy kelgen delegasııa músheleri ekinshi qabatqa kóterilip bara jat­qanda, Sheraǵań shyntaǵymnan ustap:

– Solaı… – dedi.

Neni, nege óıtti, bilmedim.

Keń zaldyń qabyrǵalaryna tiz qatar qoıylǵan jumsaq oryndyqtarǵa jaıǵasqan bizdiń adamdarǵa sol kezdegi Jambyl oblysynyń ákimi Bóribaı Jeksembın kelip kóńil aıtty.

– Qazaq pen qyrǵyzda endi qashan týa­ry belgisiz bir perzentten kóz jazyp qaldyq, – dedi Sheraǵań. – Jazý solaı. Kim bolsa da, týady jáne óledi. Eshqaısysymyz qalmaımyz. Sol qalmaý úshin kelemiz jaryq dúnıege. Qalatyny bar bolsa, izimiz. Sonda qandaıy… Shóp-shalam bas­paıtyn, shań-tozańnyń, laıdyń astynda qalmaıtyny. Aıtmatovtykindeı…

– Iá, Shyqańda da arman joq qoı, – dep qaldy bireý.

– Beker, – dedi Sheraǵań. – Beker… Armanda ketpegen eshkim joq, bu jalǵanda. О́zi adam bolsa, ol qalaı ketedi, armansyz. Bolady, bir arman qalaıda. Aıtmatovtyń armany… Jat jerde… Iá, jat jerde jany qysylyp, kózi jumylyp bara jatqanda… Allanyń amanatyn Alataýymda tapsyrmaı armanda attanyp bara jatyrmyn-aý, dep aqyl-esimen ańyramady deısińder me? Ańyrady. Aqyl-esimen. Aqyl-es eń sońynan sónedi. Sóıter, sirá.
Solaı-aý, dep oıladym. Adam óledi, arman qalady. Ulan-ǵaıyr, san taraý. Birden-birge qalatyn mura. Aıtylmaı qalǵan áni, estilmeı ketken zary. Sońyndaǵylar ańyratar amanat.

Men qyrǵyzǵa jıensharmyn. Qyr­ǵyzstanmen irgeles mekennenmin. Sóıtse de qyrǵyz joqtaýyn estimegen ekenmin. Qazir osy jerde qaısybir jyldarda jazylyp alynǵan taspadan estip otyrmyz. Salǵan jerden saı-súıekti syrqyratady. Sumdyq suńǵyla suńqyl. Bordaı tozǵan bozdaý. Muqalǵan jiger. Muzdan sýyq muń. Esten aıyrǵan eńireý. Ardaǵy kóshken, janǵany óshken ókinish. О́mir-aılaǵan ótkir óksik. Qolqany sýyryp, apshyny qýyryp ózekten soqqan ókpek.

– Bul joqtaýdyń mynaý uly maqamy qaı kezden eken, – dep qoıdy Sheraǵań. – Er Manas dep eńiregen kún­nen be? Kim bilsin? Áıteýir, uly tragedııanyń gımni. Ulyǵa ǵana arnal­ǵan joqtaý. Uly tulǵanyń mánin moıyn­dap, paıymdaý. Ulttyń uly per­zen­tin… Osy ǵoı?..

Ábish Kekilbaev aǵamyz teńseldi. О́zge­miz de sóıttik. Kúrsiný bárimizden qatar qaıtalanyp jatty. Eki saǵat boıy… Eki saǵat boıy joqtaý tyńdaǵan óte aýyr edi. Ári osy eki saǵat, men sene­min, kimge de ómir men ólimniń arasy tym jaqyn ekenin, osy aralyqtaǵy kisi­lik pen túsiniktiń, paryz ben borysh, adam­dyq pen azamattyq mánin tereńirek tol­ǵap shyǵýǵa májbúr etti. Onyń máni – qys­qa ǵumyrda álginiń bárine úlgere bilgen eken.

Tús aýa Aıtmatov jerlenetin Ana-Beıitke keldik. Bishkekten sál ári taý baýraıy. Aınalasy jaqsy qorshalǵan kólemdi kókoraı alqapta tutas tula boıy­men bozdap turǵan Ana músinderi. Memorıal. Áseri sumdyq. Sumdyq suńǵyla sheberdiń qolymen jasalǵan. Eńirep kete jazdaısyń.

– Topyraq ákesimen bir jerden buıyr­dy, – dedi Sheraǵań. – Rýhtary aıqa­syp jatady, Aıtmattyń uly men nemeresiniń.

– Ákesi osynda jatyr ma? – dep surady bireý.

– Osynda.

– Shyqań ákemniń qaı jerde atyl­ǵa­ny belgisiz dep jazbap pa edi, ana jyl­dary.

– Ras.

– Endeshe…

– SSSR-yń bordaı tozyp ketpegende, – Sheraǵańnyń jaý qabaǵy kózáıneginiń ústine selt etip shyq­ty. – Solaı qala beretin de edi. Tá­ýel­siz­dikten keıin Qudaı jaryl­qa­ǵan joq pa?

– Jarylqady.

– Jarylqasa, áńgime bylaı…

Sheraǵańdy tyńdasaq: dál osy Ana-Beıittiń ornynda sol repressııa jyldary­ jalǵyz úıde bir áıel turǵan, kishkene qyzy­men. Sodan qaısybir túni birneshe ma­shınamen NKVD-nyń adamdary júz otyz­dan astam «halyq jaýlaryn» jaıra­typ salyp, kómip ketpeı me? Áıel men qyzy kóredi ony. Kórgenderiń týraly tis jarsańdar, osy shuńqyrǵa sender de kómilesińder, dep ketedi qyzyl jendetter. Qolhat jazdyryp alady. Júz­den astam adamdy áp-sátte qyryp sal­ǵandy kózimen kórip aza boıy qaza bol­ǵan­ adam qaıtip jaq ashady budan keıin. Ashpaıdy... Áıel kempir boldy, qyzy áıel boldy. Qyrǵyz táýelsizdigin aldy. Qor­qynysh, úreı seıildi. Aıtylýǵa tıis emes, aıtylyp, shyndyqtyń betteri pa­raqtalyp jatty. Gazetter men teledıdar­dy qarasa, NKVD-nyń jendetteriniń iste­megeni joq eken. Janyń túrshigedi. Baıaǵy bir túnde 130-dan astam adamdy qy­ryp salǵan oqıǵany kózimen kór­gen qarshadaı qyz, búgin bala-shaǵaly báı­bi­she, endi aıtpaı ma aınalasyna, álgi áńgimeni. Eshkim sene qoımaıdy, áýelde. Áıel esti azamattardyń «áıt-shýimen» qaýipsizdik komıtetine jazady. Bolmaǵan soń, respýblıka Parlamentine joldaıdy aryzyn. Aqyrynda tekserý bastalǵan. Áıel kórsetken jer qazyldy. Úıilgen máıitter. Árıne saýdyraǵan súıekteri. Kıimderimen. Mine, sonda bir máıittiń kostıýminiń tós qaltasynan shyqqan qujatta Tórequl Aıtmatov degen aty-jón tur. Japsyrylǵan fotosýretiniń jartysy jáne saqtalǵan. Tórequl Aıt­ma­tovty bilesińder, Osh oblystyq partııa komıtetiniń birinshi sekretary bolǵan memleket qaıratkeri. Máskeýde oqyǵan, turǵan. Semıasymen. Shyńǵys bastaýysh mektepti sonda oqyǵan. Oryssha…

– Itter sonsha azamatty Bishkekten shyǵa bere qyryp salǵan eken-aý, bizdiń Boraldaıdaǵydaı, – dedi Ákim Tarazı aǵamyz.

– Myna jerdi Shyńǵystyń ózi Ana-Beıit atap, aınala qorshatqan, – dedi Sheraǵań. – О́zi keldi endi, oǵan. Al qyzyl jendetter aıdap ketken Murtazanyń súıegi qaıda jatqanyn men bilmeımin... Solaı...
Osy tusta Sheraǵań maǵan shógip ketkendeı bolyp kórindi. «Qyzyl jebe» kitabyn ákesi Baqtyǵuldyń daýsymen «Oıan, Turar!» dep bastaıtyn edi ǵoı, bálkim, Murtazanyń rýhy da talaı-talaı «Tur, Sherhan!» degen shyǵar. Jetim Sherhandy jebe ǵyp qaırap ósirgen, kúresin ǵumyrda otqa jandyrmaı, sýǵa batyrmaı alyp shyqqan, hanǵa da, qaraǵa da bir Sherhan etken, el degende etigimen sý keshtirgen sol qudiret bolar.

Qyrǵyzdyń kemeńger Perzentine topyraq saldyq. Úkimet rezıdensııasynda marqumǵa baǵyshtalǵan Quranǵa qol jaıyp, bet sıpap, dám tattyq. Arýaqqa aınalǵan Aıtmatovqa tıe bersin dep.

Astanadan kelgender Astanaǵa, Almatydan kelgender Almatyǵa qaıtyp ketti. Sheraǵań ekeýmiz Qor­daı­damyz. Qonyp, Tarazǵa júrmekpiz. Aǵamyzdy qonaqúıdegi túnep shyqqan bólmesine ákeldim.

– Áı, sen ketpe, – dedi maǵan. – Qasymda jat.

– Balalardyń úıine baryp qonaıyn da, Sheraǵa!

– Sózdi qoı. Áńgimeleseıik te. Oqta-tekte bir kóremiz. Osydan Astanaǵa ketken soń, Tarazǵa qashan keletinimdi qudaı biledi.

Shaıymyzdy iship, jaqsylap jaıǵas­qan soń, Sheraǵany tyńdap jatyrmyn: Ulylardyń birinshi ári eń qatygez jaýy – olarǵa degen qyzǵanysh. Bótenniń emes, jaqynnyń. Qarashy, Tolstoıdyń aqyldy, aqsúıek, ádebıetshi, «Anna Karenınasyn» qaıta-qaıta barlyǵy 117 ret kóshirisken, odan basqa da shyǵarmalaryna ushan-teńiz qolǵabys jasaǵan qatyny Sofııa Andreevna qartaıǵanda Lev Nıkolaevıchti halyqtan qyzǵanyp, janyn jegideı jeı bergen soń, danyshpan jazýshy terezeden urlanyp qashyp, túkpirdegi bir shaǵyn stansada, kúńgirt qýys bólmede kóz jumbady ma? Sóıtti… Sholohovty óziniń orystary Máskeýde tamaǵyna áldebirdeńeni qasaqana qosyp berip... Bilemisiń, muny?

– Gavrılovtyń jazýshynyń ómirbaıany týraly ocherk kitabynan oqyǵanmyn, ajaldan alyp qalǵan bir medsestra eken, – dedim.

– Aıaqasty ishi búrip aýyryp, janyn­daǵylar aýrýhanaǵa aparady. Dereý opera­sııa jasaý kerek desedi. Sonda ne boldy?

– Gavrılovqa aıtqan áńgimesinde Sholohov, bir medsestra kózimen «kelisim bermeńiz» dep turdy deıdi.

– Ras.

– Tek sol medsestrany keıin ta­ýyp, alǵysymyzdy aıta almadym, – dep ókinedi Sholohov, – dedim.

– Oqyǵanyń kóp, á.

– Endi, azdap…

– Rasyn aıtsań, qylyń qısaıyp qala ma?

– Qoıdyq, Sheraǵa.

– Aıtmatovqa degen qyzǵanysh ta az bolmady. Áýeli qyrǵyzdar. «Jámıla» povesin jazǵanda. Baıy soǵysta júrgen kelinshektiń Danııarǵa degen mahabbatyn «oıbaı, bul ne sumdyq», bul qyrǵyz áıelin opasyz etip kórsetip, ult­tyq dástúrdi tabanǵa taptaý dep shýlasyn kep. Bizdiń uly Muhań bolmasa… Bizdiń Muhań bolmasa, Shyńǵystyń taǵdyry qalaı-qalaı qubylaryn kim bilsin. Povest Lenındik syılyqqa usynylǵanda ony berý jónindegi komıssııa músheleri, kóbi árıne orys, bermeýdiń barlyq amalyn jasaǵan ǵoı. Budan qane, ne habaryń bar.

– Sonda, sol komıssııanyń qura­myn­daǵy Muhań eki ret sóz alyp sóılep, tabandap turyp alǵan. Aqy­rynda analar, «bul ózi qansha jasta eken, sony kórelikshi» dep dalbasalaı ma.

– Iá, ıá, – dep Sheraǵań myrs etti. – Kórse, bar-joǵy 34 jasta eken. Jerden jeti qoıan tapqandaı bolady. Sonda analar «jap-jas eken, ózin kórsete tússin áli» desip kergıdi. Qaıran Muhań qaıta ma? Aıtqan ýáji: «Onyń qyryqqa, elýge, alpys, jetpiske keletinine kim kepildik beredi? Kelmeı qalsa she? Joǵary syılyqqa laıyq jazdy ma, jazdy. Ony bárimiz moıyndap otyrmyz ba, moıyndap otyrmyz. Fransýzdyń atyn álem biletin ádebıet synshysy Lýı Aragon Danııar men Jámılanyń mahabbatyn Romeo-Djýlettanyń mahabbatymen qatar qoıdy ma, qoıdy. Endeshe... Áli jas bolǵan soń bermedik deımiz be... – Sheraǵańnyń daýysy shyǵyńqyrap ketti, – deıdi ǵoı Muhań. Aldy Aıtmatov Lenındik syılyǵyńdy, Muhańnyń arqasynda analardyń aýzyn uryp... Qyzyǵy qyrǵyz qalamgerleri aǵynan jarylyp alaqaılaı qoıǵan joq buǵan... Júregi jaryla qýanǵan bizdiń uly Muhtar Áýezov. Qazaqtyń ǵajaıyp perzenti. Endi osy eki zańǵar sýretkerdiń eń alǵashqy kezdesýinen habaryń bar ma?

– Bar emeı?
– Al aıtshy.
– Senbeısiz be?
– Sengende... Qane...
– Elýinshi jyldardyń bas kezeńi bolýy kerek.
– Ras. Muhańnyń qazaqqa syımaı MGÝ-diń shyǵystaný kafedrasynyń meńgerýshisi bolyp júrgen kezi. Shyńǵys Gorkıı atyndaǵy ádebıet ınstıtýtynda. Qalta tesik. Kıim kónetoz, ashqursaq. Qatty qınalyp júrgen kezi eken, – dep Sheraǵań áńgimeni ózi aıtyp ketti. – Kimge barady? Barǵanda alaqandaı qyrǵyzdyń balasyna kim ne beredi? Ashtan qataryń bar, Máskeý ne teńiń. Sonda Shyńǵys álgi shyǵystaný kafedrasyn Muhtar Áýezov deıtin qazaq jazýshysynyń basqaratynyn estıdi ǵoı. Túbi bir týys qoı, dep dámetpeı me, endi. Qaıtedi. Turaǵyn bilip alady da, shyqpaı ma izdep. Máskeýdiń kókaıaz qysy. О́zimiz de kórgenbiz ony, sonda oqyǵan kezimizde. Dirdek qaǵasyń. Dirdek qaǵyp Shyńǵys ta tabady, Áýezovtiń páterin. Basty qońyraýdy. Muhań jalǵyz eken. Kóńilsiz eken. Qaıdaǵy kóńil? Han Kene máselesimen qýǵyndalyp júrse. «Kimsiń? Ne júris?» dedi kónetoz paltomen kókmuz bolyp dirdektep turǵan jigitke. Qyrǵyzbyn, deıdi. Osynda oqyp jatyr edim, deıdi. Muhań býfetten bir shólmek araqty alyp, aıǵyr stakanǵa toltyra quıyp «Qane, tartyp jiber» dep tesilmeı me? Jas jigittiń «ishpeýshi edim» dep jatýǵa jaǵdaıy joq, ólerdeı jaýrap turǵany jáne bar, oǵan tıyn-teben jaǵynan qol ushyn berer degen dámesin qos... Tartty da jiberdi. So boıy otyrǵan ornynda til tartpaı uıyqtap ketken... Ar jaǵy belgili. Máńgi rýhanı baýyrlastyq. Alyp júrekterdiń bir yrǵaqpen soǵýy. Uzaǵynan súıindirgen ulylyq úılesimi. Ekeýiniń birinde osy qasıetter bolmaǵanda she?.. О́zimizdiń Júsipbek Aımaýytov, Maǵjan Jumabaev sııaqty dúldilderimiz ózimizdiń qyzǵanyshtyń qurbany. О́zimizdiń qyzǵanyshymyz ózimizdiń qansha suńqarymyz ben tulparymyzdy óltirdi. Az emes. Sodan uttyq pa, birdeńe. Senderge sabaq bolatyn áńgime, bul. Biriniń ozǵanyna biri qýanǵandardyń ǵana ádebıeti, odan ári indetip aıtqanda bútineı ulty ozady. Talantty kózdiń qarashyǵynda saqtaý kerek. Halyqtyń taǵdyr talaıyn talant qana tamyrynan tanyp, aqıqatyn talant qana aıtyp bere alady. Osysy úshin de ol ulttyń rýhanı áleminiń ushar bıigi. Estip jatyrmysyń?

– Oılanyp jatyrmyn.
– Shyn ba-eı?
– Senbeısiz be?
– Sengen soń kósilip otyrǵan joqpyn ba, jolyń bolǵyr.
– Sóıtseńizshi, bir ýaq.
– Sóıtseńizshi... – Sheraǵań tamaǵyn qyrnap aldy. – Tamaǵymnyń glandysyn aldyryp tastap edim ana jyly, aıaq asty jybyrlap, jótelip te qalam... Máskeýdiń saıasattaǵy quıtyrqylyǵy ádebıette de san qubyldy emes pe, so kezde. «Sovetskıı pısatel» deıtin Odaqtyq máni bar baspadan qazaq jaqtan qazaq moıyndamaǵan, tipti, keıbirin qazaq bile qoımaıtyn avtorlardyń da kitaby shyǵyp jatty, sumdyq bolǵanda sondaǵylary, mine, bulardyń bar deńgeıi osy, deý. Bir, dep qoı. Ekinshi zymııandyqtary, ózge respýb­lıkalardan kelgenderdi maqtap-maqtap ishkizip, shápkesin teris aınaldyryp jiberetinderi. О́zderinen shyǵarmaıdy, óz aqshańa ólerdeı ishkizedi. Táken aǵańdy, Álimqulovty aıtamyn, sóıtip sorlatty. Oqýǵa barǵan Maqataev úsh aıdan soń ba, qashyp keldi.

– Shyńǵys aǵamyzdyń jerleýine Reseı jaqtan qalyń qalamger tóbe kórsetpedi ǵoı.

– Aıtmatov Sholohovtan keıingi álemge eń kóp aýdarylǵan jazýshy. Bir ýys qyrǵyzdyń balasy qudaı bergen dara darynynyń arqasynda basa-kóktep bárinen ozyp turdy ǵoı. Únemi birinshi boldy. Orystyń ataqty Valentın Raspýtın deıtin jazýshysyn bilemisiń? Sonyń soǵystan qashqandy jazǵan bir ǵajap shyǵarmasy boldy. Amal ne, soǵystan qashqan dızertır týraly sovet ádebıetinde birinshi bolyp Aıtmatov jazyp qoıǵan, «Betpe betinde». KSRO halyqtarynyń denine túsken máńgúrt qubylysty da alǵash paıymdap, ataqty shyǵarma jazǵan Shyńǵys jaryqtyq. Soǵan ishteri kúıedi de. Kez kelgen kezde taǵy birinshi bolyp ketetin adamnyń qazasy sol kúıikti basar, bálkim. Qaıdan bileıin? Qyzǵanysh deıtin qyzyl ıt kimdi talamady. Kórealmaýshylyq deıtin kóktyrnaq kimniń betin dala-dala etpedi. Uǵa alsańdar. О́ziń túgili, bótendikin de qyzǵanba. Jaıyńa júr. Baryńa ıe bol. Sony mise tut. Táýbe de. Sóıtesińder me?.. Jazyp júrmisiń, óziń?

– Tıip-qashyp.
– Bas almasań, qoı deı me, bireý?
– Aılyǵyn alyp júrgen qyzmet deıtin bar emes pe?
– Bilemiz. Biz de biraz pushpaǵyn ýqalaǵanbyz, onyń. Ot bolyp jatatyn sonaý Ortalyq Komıtettiń zamanynda ár sóılem, núkte, útirden pále izdeıtin. Sezik alsa bitti kel, qane, Aq úıge, deıdi. Eki kúnniń birinde. Shetinen qyraǵy qyzyl kóz. Ár áriptiń astynan, ár sóılemniń astarynan pále izdeıdi. Sezik. Kúdik. O, qalaı? Bu, qalaı?.. Digerleıdi. Dińkeletedi. Tıtyqtaısyń. Kórligine, noqaılyǵyna. Túgel ıilmeseń de, amalsyz maıysasyń. Tolyq kelispeseń de, túsingen yńǵaı tanytasyń. Bilesiń be, onyń ne ekenin? Dıplo... matııa! – Sheraǵań kúldi. Kúlip alyp: – Sol Aq úıdiń aıǵaı-uıǵaıynyń astynda júrip-aq, úkimettiń sharýasyn da, jeke shyǵarmashylyǵymyzǵa da úlgergenbiz. Qazir qudaı jarylqady. Jat ta jaz, tur da jaz.

– Neni, nege, qalaı, degendi qaıtemiz, Sheraǵa?

– Qaıtkende... Ony óziń bilesiń. Bárin bilsem, baıaǵyda paıǵambar bolyp ketpeımin be? – Sheraǵań ajyraıyp qarady. – Osy seniń neńdi oqydym?

– Qaıdam.

– Oqydym-eı, talaıyn. Romanyńdy. Áńgi­melerińdi. Múlde basqasha jaza­syń. Sheshimderiń kútpegen jerden shyǵa keledi. Ádebı syn maqala­la­ryń da ózgeshe, meniń tvorchestvom jaıly da jazǵanyń bólek. Rahmet! Nur jaýsyn! Tarazdan qudaı biledi ǵoı, senen basqa eshkim telefon shalmaıdy maǵan, sońǵy jyldary, olarǵa meniń keregim joq pa, nemene?
Úndemedim.

– Halyq izdeıdi. Al qalamdastar, qandastaryń da tym-tyrys. Osyǵan ýájiń bar ma?

– О́zińizdiń she?
Aǵamyz basyn kóterip aldy.

– Qaısymyz qaısymyzdan ýáj surap otyrmyz, jolyń bolǵyr?

– Árkimniń kim bolmaǵy qalybynan, degen meniń Kenen atam. Qıly-qılymyz ǵoı, Sheraǵa!

– Iаpyr-aı, deseńshi... Zaman da, adam da qıly-qıly. Zaman iri, adamdar maıda. Usaq-túıek. Kisige de, ózgesine de tıip-qashty. Kórinbeseń kóńilden umyt, kórse ıek qaǵý. Dál bir «á, sen, áli tiri júr me eń» deıtin ıshara. Aqsaqalǵa deıtin ata-babadan qalǵan «assalaýmaǵaleıkými» adyra qalǵan. Jaman. Qudaı árkimnen-aq betin ári qylsyn, eger qısaıa ketseń, jabyla «oı, baýyrymdaıdy». Tirińde syılamaǵan soń, ólgende ókirgeni – ótirik. Nege sóıtedi?

– Men de sol, ózińiz sııaqty paı­ǵambar emespin ǵoı.

– Oǵan sóz qaısy. Áıtse de, adam­syń. Adam adamnyń kez kelgen áre­ke­ti­niń sebebin bilmese, ıá bilgisi kelmese, ne bolǵany. Ásirese jazýshymyn degender. Jazýshymyn... О́stip júrgender órip júrgen joq pa, ár jerden. Shımaqtary – jýrnalıstıkanyń ar jaq, ber jaǵy. Tóbesine túrikmenniń bórkine uqsatyp «Roman», «Povest» degendi qoqaıtyp qoıady. Ne janyna zor keldi, sonda. О́leńderi ómirdiń óresinen qalyp qoıǵan óń óńmeńderi jáne kóp. Sumdyq qoı. Uıat qaıda? – Sheraǵań kúrsinip alyp, biraz bas shaıqap otyrdy. – Shyńǵys zańǵardyń kóp shyǵarmasyn qazaqshaladym ǵoı. Onyń kez kelgeninde kez kelgen quby­lys­tyń áleýmettik sebebin qazyp izdep, dál taýyp, kózińdi ashyp, kóńilińdi oıatady, aqylyń ashyp, aryń azap shegedi, tebirenesiń, teńselesiń. Telegeı edi, jaryqtyq. Tektilerdiń tereńi. Jańaǵy Kenen atań aıtqan: «Árkimniń kim bolary qalybynan»-nyń oraıy osy jerde kelip tur, sirá. Aıtmatovtyń anasy qasıetti-aý. Ákesi de osyl emes. Otyz jasynda obkom­nyń sekretary... Al medısına balanyń alpys prosenti ananyki desedi... Jan besikte jatasyń, toǵyz aı, toǵyz kún. Odan omyraýyn, aq sútin emesiń... Qalybyńa tartpaı kór, qane, – Sheraǵań jastyǵyna jantaıdy.

Sh.Aıtmatovtyń 50 jyldyǵy qarsańynda sol kezdegi «Pıoner» jýrnalynyń jaýapty hatshysy Áshirbek Kópishev ekeýmiz Bishkekke barǵanbyz. Áshirbekke basylymnyń tapsyrmasy – Shyqań týraly materıal uıymdastyrý. Sonda arhıvten Aıtmatovtyń anasyn kórgenimiz oıyma oraldy. Aıtmatov anasyna qatty uqsaıdy eken, anasy Ǵabdolla Toqaıdyń ultynan eken. Ol kezde qazaq, qyrǵyz zııalylary oqyǵan, toqyǵan, mádenıeti, estilerden aldy ǵoı, áıeldi. Olardyń kúıeýleriniń qaıratkerligine yqpaly zor bolǵan. О́zimizdiń uly Muqań – Muhtar Áýezovtiń eger Valentına Nıkolaevna bolmasa, taǵdyry qalaı-qalaı bolyp keterin bir qudaı bilerin búgin bilip júrmiz... Sheraǵań sııaqty Qarahan taýdaı qazaqty týǵan, jetelep júrip jetkizgen Aısha ananyń da jaratylysy bólek, árıne.

– Uıyqtaımyz ba? – dedi Sheraǵań.

– Sóıtelik.

– Shyńǵys zańǵardyń rýhy ákesiniń rýhymen tabysty ǵoı, búgin. Sóıtedi, desedi, ras bolsa... – dep aǵamyz kórpesin jamyldy.

Erteńgisin Tarazǵa bet aldyq. Qordaı – Shý trassasynan Merkege burylyp, Asparanyń jazyǵyna qaraı aǵyzyp kelemiz.

– Qara joldyń myna jaǵy – qyrǵyz, – dedi Sheraǵań sol jaǵyna bet buryp. – Oń jaq ózimizdiki.
– Kezinde han Abylaı manaptardy ári qaraı túrip jibergen ǵoı.
– Sóıtti, á.
– Memlekettiktiń óz suranymyna qalaı qaraısyz?
– Zańdylyq dep, – Sheraǵań maǵan búkil denesimen buryldy. – Qaıtedi?
– Elge jer kerek.
– Ras.
– Jer ıelený – erliktiń isi.
– Jón.
– Eli, Jeri, erligi bar halyqta ǵana kisilik bolady, Sheraǵa.
– Jany bar sóz, – dedi Sheraǵań.

– Qazaǵymyzda kisilik mol ǵoı. Keshirimdi de, keńbiz. Kenesarymyzdy qyryq tórt jasynda qurban qylǵan qyrǵyzdyń Aıtmatovy dúnıeden qaıtqanda ózimizge ózimiz qonaǵasy berip, bir-birimizge kóńil aıtyp, aza tuttyq. Kisilik pe!.. Sirá, sonymyz úshin de Aıtmatov qazaqty óte jaqsy kórdi, qurmettep, maqtan tutyp ótti... Aıtpaqshy, osy seniń, – aǵamyz kózáıneginiń ústinen betime úńildi.

– Qyrǵyzǵa ilik-shatystyǵyń bar ma?
– Qaıtedi?
– Suramaımyz ba?
– Qyrǵyzǵa jıensharmyn.
– Áne...
– Ol az deseńiz, naǵashy apamnyń anasy – uıǵyrdyń qyzy.
Qaraqantaýdaı aǵamyz qabaǵyn kerdi.
– Men, Sheraǵa, qazaǵyńyzdyń ana ata, myna atasyna jata bermeımin. Túrkimin.
– О́ı, erim! – Sheraǵań jaryla kúlip jiberdi. Men de qosyldym.
– Qalaı? –deımin.

– Seni qazaqqa ortaq Nesipbek deı­tin­deri sol de, biraz aqyn-jazý­shy­nyń. Túrki ekensiń... Men úshin ana ata, myna ata bolǵanyńnan kelip-keter dáneńe joq deısiń, á. Keregi naǵyz azamat, shyn jazýshy, týma talant... Olary joqty, aldyńa kelse tisteısiń, artyńnan kelse tebesiń... Betiń bar, júziń bar deýiń joq... Jaqsy. Kerek. Ońaı tımeıtini de, ras. Alyp ta, shalyp ta, qulatsam degender alysta emes, aınalańda júredi. Alla saqtasyn, alyp, shalypty aǵaıyn bastaıdy, aldymen. Joq bolsań, bólip bere almaıtyn, bar bolsań, kóre almaıtyn, sol. Baıaǵy ishtarlyq. Menen ozbasyn deý. Ozǵanǵa qýanbaǵan el ornynda omala beredi, dedim. О́ner jurtqa, óser ulǵa ónege bolýǵa tıis eskertý osy. Estip otyrsyń ba?

– Suramańyz.
– Oý, neni?
– О́stip aıtar ýáj bolsa, atyńnan aınalaıyn demeımiz be, aǵa bitkenge.

– Meniki aqyl emes, áı. El bolýdyń bizge deıin de, bizdiń kezimizde de aıtylyp kele jatqan esti armany, jan qalaýy, – dep qoıdy Sheraǵań tamaǵyn qyrnap. – Qara áne, qansha mashına bizdi basyp ozyp barady. О́lgen-tirilgenge qaramaıdy. Bylaıǵy ómirde adam óıtip óńmeńdemeýge tıis. Adam ómiri avtomashınalardyń jarysy emes, aqyldyń, sabyr-tózimniń, erik-jigerdiń, ar-uıattyń, abyroı men azamattyqtyń básekesi. Qazaq osyny oılaı ma? – aǵamyzdyń daýsy qatty shyǵyp ketti. – Oılasa, ortaq Otannyń ot basynda oıdan-qyrdan «oıbaı, ony qoı da meni tyńda» dep bir-birine nege, oppozısııa?! Bılik pe, keregi árqaısysyna?! Joq, júzdiń oıyny ma? Ondaı bolsa, osylmaımyz ba, bir kúni! Oılańdar.
Az-kem únsizdikten keıin Sheraǵań:

– Ǵumyrdyń eń baǵaly qazynasy, eń aýyr júgi – oı, – dedi. – Bireýde qalyń, bireýde juqa, bireýde taıaz. О́kinishti. Bir kem dúnıe... Oılylardyń ómirden ozǵany otandyq, tipti odan da ári asyp ketetin uly tragedııa. Aıtmatovtyń qazasy osyndaı. Ortalyq Azııa úshin, ásirese. Ortalyq Azııanyń ortaq perzenti ǵoı ol, paıymdaǵanǵa. Osym durys pa?

– Aıtary joq.

– Tarazyńnyń tóbesi de kórindi, áne. Eki myń jyldan astam kim kelip, kim ketpegen Taraz. Bárin de kórgen, kóngen, ósken-óngen kóneniń kózi.

– Shyńǵys Aıtmatov ta oqyǵan Taraz, – dedim.

– Sol zańǵardan aıyrylyp kelemiz endi, oǵan, – dep Sheraǵań bir yńylǵa basty. Birtúrli yńyl: opynǵan, ókingen, ómir-aılaǵan... Júıkeni shymyrlatqan, tamyrdy shybyqtaı solqyldatqan, aqyl-oıdy shıratqan, jan-dúnıeniń shyńyraýynan shyr­qy­rap shyqqan sher...

Nesipbek Dáýtaıuly

Sońǵy jańalyqtar

Eń qysqa áńgime. Omarbek Nurdáýlet

Eń qysqa áńgime • Keshe

Kúlki kerýeni № 6

Rýhanııat • Keshe

Eń qysqa áńgime. Aıbek Erejep

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Islam Qabyluly    

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Ásel Asqarqyzy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Maǵjan Qalymbekuly

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Edil Anyqbaı

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Saılaý Tóleý

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Erbol Boranshy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Kúlaına Orazbekqyzy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Qurmanǵazy Jumaǵul

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Qurmanjan Qasymjanuly

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Nurlan Qabdaı

Eń qysqa áńgime • Keshe

Dáýir belesiniń avtory

Ádebıet • Keshe

Minez jumbaqtyǵy

Ádebıet • Keshe

Áýezovtiń jalǵasy

Ádebıet • Keshe

Ǵasyr epopeıasy

Rýhanııat • Keshe

Til tirligi – tilge muqtajdyqta

Rýhanııat • Keshe

Talastan shyqqan dıplomat

Rýhanııat • Keshe

О́risi keń, óreli

Rýhanııat • Keshe

Hat qorjyn (22.10.2019)

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar