26 Qyrkúıek, 2019

Ǵalymdar Qazaqstanda tarynyń qalaı paıda bolǵanyn anyqtady

96 retkórsetildi

Nazarbaev Ýnıversıteti, Almaty qalasyndaǵy Á. H. Marǵulan atyndaǵy Arheologııa ınstıtýty, Sent-Lýıs qalasyndaǵy Vashıngton ýnıversıteti jáne Germanııadaǵy Kıl ýnıversıteti ǵalymdarynyń jańa zertteýleri Ishki Azııa taýlary arqyly taryny alǵashqy ótkizý mal jaıý men ósimdik ósirý arasyndaǵy tyǵyz baılanyspen sáıkes kelgenin kórsetedi. Bul týraly Nazarbaev Ýnıversıtetiniń baspasóz qyzmeti habarlady. 

Zertteý nátıjeleri 4 qyrkúıekte “Proceedings of the Royal Society B” jýrnalynda “Early integration of pastoralism and millet cultivation in Bronze Age Eurasia” ǵylymı maqalasynda jarııalandy. 

Zertteýde ońtústik-shyǵys Qazaqstannyń Jońǵar taýlaryndaǵy jerde jýyrda ashylǵan erte qola dáýirindegi b.d.d. 2700 j. qolǵa úıretilgen qoılar men eshkilerdiń súıekterin sáıkestendirý úshin ejelgi DNK paıdalanyldy. Turaqty ızotoptardy taldaý Ortalyq Azııada qystyń qattylyǵyna shydaýǵa kómektesý úshin janýarlardy tarymen azyqtandyrǵanyn kórsetti.

– Tary tez ósedi jáne jergilikti taýlar men dala oıpattarynyń ósimdikterimen salystyrǵanda, onyń kómirteginiń aıqyn ızotoptyq quramy bar. Biz janýarlardyń taryny erte Qola dáýirinen Temir dáýirine deıin tutynǵanyn naqty anyqtaı aldyq, – dedi Dr. Teılor Hermes, Kıl ýnıversıtetiniń postdoktorlyq zertteýshisi jáne zertteýdiń jetekshi avtory.

Ortalyq Azııada qoılar men eshkilerdi qolǵa úıretý úshin osyndaı erte kezeńde olardy tarymen asyraý mal sharýashylyǵynyń, shoshqa baǵýdyń da, tary egýdiń Qytaı qaýymynan ári qaraı batysqa deıin taralýy úshin mańyzy zor dep boljaýǵa múmkindik beredi. Dr. Germes mal sharýashylyǵy men ósimdik sharýashylyǵy arasyndaǵy erekshe baılanysty atap kórsetedi.

Jońǵar taýlarynda (Qazaqstan) mal sharýashylyǵymen aınalysatyn Begash jáne Tasbas atty eki shaǵyn eldi mekende adam jerleý oryndaryn zerttegende komanda qoldan jasalǵan daqyldar bastapqyda Ortalyq Azııaǵa negizgi azyq-túlik retinde emes, taýar retinde taralǵany týraly gıpotezany usyndy. Adam kremasııalanǵan tabyttarynda bıdaıdyń, tarynyń jáne arpanyń kómir basqan daqyldary (b. z. d. shamamen 2500-2200 jj.) adamdar Ortalyq Azııa arqyly dándi daqyldarmen almasqanynyń eń erte berilgen dáleli bolyp tabylady.

– О́simdik sharýashylyǵynyń jergilikti mal sharýashylyǵyna qosqan úlken úlesi Tasbas pen Begashta turatyn adamdar dándi daqyldardyń elementterin ózderiniń salt-dástúrlerinde qosýdy uıǵarǵanynyń sebebi bolýy múmkin. Olardyń qabirlerinde bıdaı men arpanyń tarymen birge tabylýy  osy taýly óńirdegi basqa da mádenıetterdiń róli týraly oılanýǵa májbúrleıdi, – dedi Nazarbaev ýnıversıtetiniń Jaratylystaný, áleýmettik jáne gýmanıtarlyq ǵylymdar mektebiniń antropologııa kafedrasynyń meńgerýshisi Paýla Dıýpıýı.

Aýyl turǵyndary taryny tamaq retinde jeıtinine dálel az bolmasa da, ǵalymdar óz zertteýlerinde aýyl sharýashylyǵy daqyldaryn negizinen mal azyǵy úshin ósirdi dep boljaıdy. Janýarlardyń rasıonynda tary tutyný kóshpeli ómir saltynyń áleýmettik jáne ekologııalyq jaǵdaılarynyń ózgerýine baılanysty aýyspaly bolǵan.

– Endi biz taryǵa jaı ǵana salt dep qaramaı, odan da jete mán berilgenin bilemiz. Tary  tabyndy aman-saý ustaý úshin jáne mal ósirýshiniń ómirin úshin de qundy ónim boldy, – dedi Germes.

Ǵalymdar óz maqalasynda arheologııalyq qazbalar men murajaı kolleksııalarynyń nátıjelerine súıengen. Zertteý Maıkl Frachettıdiń jetekshiligimen Vashıngton ýnıversıteti men Á. H. Marǵulan atyndaǵy Arheologııa ınstıtýtynyń arasyndaǵy kópjyldyq ǵylymı áriptestik aıasyndaǵy júrgizildi. Zertteýge sondaı-aq, Kıl ýnıversıtetiniń Sherıl Makarevıch jetekshiligimen eýropalyq zertteý keńesi qarjylandyratyn “ASIAPAST” atty jobamen qoldaý kórsetildi.

Sońǵy jańalyqtar

Eń qysqa áńgime. Omarbek Nurdáýlet

Eń qysqa áńgime • Keshe

Kúlki kerýeni № 6

Rýhanııat • Keshe

Eń qysqa áńgime. Aıbek Erejep

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Islam Qabyluly    

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Ásel Asqarqyzy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Maǵjan Qalymbekuly

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Edil Anyqbaı

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Saılaý Tóleý

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Erbol Boranshy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Kúlaına Orazbekqyzy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Qurmanǵazy Jumaǵul

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Qurmanjan Qasymjanuly

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Nurlan Qabdaı

Eń qysqa áńgime • Keshe

Dáýir belesiniń avtory

Ádebıet • Keshe

Minez jumbaqtyǵy

Ádebıet • Keshe

Áýezovtiń jalǵasy

Ádebıet • Keshe

Ǵasyr epopeıasy

Rýhanııat • Keshe

Til tirligi – tilge muqtajdyqta

Rýhanııat • Keshe

Talastan shyqqan dıplomat

Rýhanııat • Keshe

О́risi keń, óreli

Rýhanııat • Keshe

Hat qorjyn (22.10.2019)

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar