Balalardy ońaltý ortalyqtary jetispeıdi

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev óziniń alǵashqy Joldaýynda múmkindigi shekteýli balalary bar otbasylarǵa aıryqsha kóńil bólý qajet ekenin aıtqan-dy. «Tek resmı statıstıka boıynsha 80 myńnan astam bala múgedektigine baılanysty esepte tur. Úkimet BSP dıagnozy bar balalarǵa medısınalyq jáne áleýmettik qoldaý kórsetýdi jaqsartý úshin sharalar qabyldaýy kerek. Balalarǵa qoljetimdi bolýy úshin shaǵyn jáne ortasha ońaltý ortalyqtarynyń jelisin keńeıtý qajet. Biz erekshe qajettilikteri bar adamdar úshin birdeı múmkindik jasaýǵa mindettimiz. Men bul týraly ózimniń saılaý aldyndaǵy baǵdarlamamda aıttym. Úkimetke endi osy maqsatqa úsh jyl ishinde kem degende 58 mıllıard teńge bólýdi tapsyramyn» degen edi Memleket basshysy Joldaýynda. Sóıtip qoǵamdaǵy ózekti máselelerdiń birine bıliktiń nazar aýdarýyn tapsyrǵan. Al Nur-Sultanda bas qosqan dárigerler múgedekti ońaltý isiniń ózge de ózekti máseleleri shash etekten ekenin aıtty.

El astanasynda 20-21 qyrkúıekte «Reabılıtologııa jáne kýrortologııanyń basym baǵyttary» atty halyqaralyq VII ǵylymı-praktıkalyq konferensııa ótti. Sharany Qazaqstan reabılıtologtar men kýrortologtary assosıasııasy «University Medical Center» korporatıvti qorynyń Balalardy ońaltýdyń ulttyq ortalyǵymen birlese uıymdastyrdy. Jıynǵa otandyq mamandarmen qatar Germanııa, Italııa, Qytaı, Belarýs, Ýkraına, Reseı memleketterinen kelgen ǵalymdar qatysty. Je­tinshi ret uıymdastyrylǵan kon­ferensııada jetekshi ońaltý ortalyqtarynyń, shıpajaı-kýrort­tardyń, medısınalyq jáne ar­naıy jabdyqtar óndiretin fırma-kompanııalardyń, farma­sevtıkalyq kompanııalardyń bas­shylary men ǵalym-mamandary, týrıstik jáne den­saýlyq saqtaý bıznesi ókilderi jınaldy.

Basqosýda talqylanǵan taqyryp kólemi de aýqymdy. Ońaltý jumys­ta­rynyń erekshelikterinen bastap, onkologııalyq syrqattarǵa ushyraǵan balalardy medısınalyq-áleýmettik beıimdeý men ońaltý, sý shıpajaılaryna arnalǵan jabdyqtardy tańdaý, serebraldy sal dertine ushyraǵandardy qytaı jáne batys medısınasynyń ońaltý modelderi, sporttyq medı­sı­nalyq bazalyq negizderi tárizdi kóptegen taqyryptar talqyǵa tústi. Sonymen qatar densaýlyqqa, sonyń ishinde bala densaýlyǵyna tabıǵı-fızıkalyq faktorlardyń áseri, eli­mizdegi kýrorttyq qyzmetti damy­tý­dyń bolashaǵy tárizdi tán saýlyǵyna tike­leı baılanysy bar taqyryptar qozǵaldy. Bir sózben aıtqanda, qazaq qoǵamyndaǵy ózekti máseleni túrli qyrynan talqyǵa salǵan jaıy bar.

Myńdaǵan bala, júz elý ortalyq bar

Elimizde túrli syrqatqa shaldy­ǵý­dyń kesirinen múmkindigi shektel­gen balalardyń sany 90 myńǵa ja­qyn­daı­dy. Dálirek aıtsaq, 85-87 myń aralyǵynda. О́kinishke qaraı, sońǵy bes jylda olardyń sany ósip bara jatqany baıqalady. Biraq sol balalardy ońaltýǵa arnalǵan ortalyqtar kóp emes. Qazaqstanda balalardy ońaltýǵa arnalǵan 152 ortalyq bolsa, onyń 19-y ǵana Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń júıesine kiredi. Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń qyzmet aıasyna kiretin ortalyqtar sany 12 bolsa, Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi júıesinde 24 ortalyq bar. Jekemenshik ońaltý ortalyqtarynyń sany – 97. Budan bólek kópprofıldi klınıkalardyń janynan ashylǵan 10 ońaltý bólimsheleri bar. Osynaý ońaltý ortalyqtarynyń ishindegi eń irisi − «UMC Balalardy ońaltýdyń ulttyq ortalyǵy». Ondaǵy oryn sany – 300. Elde budan kóp orny bar ortalyq joq. Demek, múmkindigi shekteýli balalardy ońaltý máselesinde problema bar degen sóz. Onyń ústine eldegi sanaýly ońaltý ortalyqtarynyń da aı­maqtardaǵy úlesi ártúrli. Máse­len, Aqtóbe, Almaty, Shyǵys Qazaq­stan, Qostanaı, Mańǵystaý oblys­tarynda densaýlyq saqtaý júıe­sine kiretin birde-bir ońaltý ortalyǵy tirkelmegen. Al Batys Qazaqstan oblysynda memlekettik vedomstvolarǵa qaraıtyn eshqandaı ońaltý ortalyǵy joq. Elimizdiń 11 aımaǵynda bastapqy ońaltý qyzmetin kórsetýi tıis medısınalyq ońaltý bólimsheleri áli kúnge ashylmaǵan. Elimizde jumys istep turǵan balalardy ońaltý ortalyqtarynyń ba­sym kópshiliginiń tehnıkalary eskir­gen. Kóbiniń ǵımarattary ońal­tý jumystaryna arnalmaǵan, onda kedergisiz orta qalyptastyrý qıyn­nyń qıyny. Budan bólek maman máse­le­si taǵy bar. Qazaqstandaǵy ońaltý orta­lyqtarynyń reabılıtologtar­men qamtamasyz etilýi 57 paıyz bolsa, ońaltý ortalyqtarynda jumys isteıtin mamandanǵan pedagogtardyń úlesi – 79 paıyz. Al el boıynsha bastapqy medısınalyq-sanıtarlyq kómek deńgeıinde ońaltý isi múldem júrgizilmeıdi. Árıne ońaltýǵa uqsas áreketter jasalǵanymen, is júzinde onyń bári formaldy dúnıeler. Mine, mundaı jaǵdaıda densaýlyǵynda kiná­ra­ty bar balalardy ońaltyp, qatar­ǵa qosý isindegi problemalardy she­shýdiń ózi de ońaıǵa soqpaıtyn bolsa kerek. Prezıdent Q.Toqaevtyń «Bala­lar­ǵa qoljetimdi bolýy úshin shaǵyn jáne ortasha ońaltý ortalyqtarynyń jelisin keńeıtý qajet» deýiniń de syry osynda. Qalaı bolǵanda da 90 myńǵa jýyq bala úshin 152 ońaltý ortalyǵy azdyq etetini sózsiz. Ári olardyń eshqaısysynda 1000 adamǵa arnalǵan oryn joq ekenin eskersek, balalardy ońaltý baǵytyndaǵy is-sharalar qumǵa quıǵan sýǵa uqsap bara jatyr.

Qolda bardy uqsatyp keledi

Árıne balalardy ońaltý salasynda atqarylyp jatqan isterdi tu­tas­taı joqqa shyǵara almaımyz. Otan­­dyq dárigerler men pedagogtar bala­lardy ońaltýmen shama-shar­qyn­sha aınalysyp jatyr. Ári múge­dek balalardy ońaltý isin de osy dári­ger­ler bastaǵanyn umytpaǵan abzal. Qazaqstandaǵy balalardy ońaltý isiniń tarıhyna úńiler bolsaq, bul 1991 jyldan bastalady. Sol jyly Almatynyń Qalqaman aýda­nynda ornalasqan №7 aýrýhanada alǵash ret bala­lardy ońaltý bólimshesi ashyl­ǵan. Eresekterge arnalǵan 1000 oryndyq kópprofıldi klınıkada ashylǵan bólimshede 60 oryn bolypty. Bólimshege psıholog, logoped, refleksoterapevt, massajıst, deneshynyqtyrý negizderi ınstrýktory tárizdi kóptegen mamandar tartylǵan. Sóıtip elimizde múgedek balalardy ońaltýdyń alǵashqy qadamy jasalsa kerek. Áıtpese KSRO-nyń densaýlyq saqtaý júıesinde ońaltý ortalyq­ta­ry týraly uǵym da bolmaǵan. Sala­­nyń shtattyq normatıvtik qu­jat­ta­rynda ońaltý ortalyqtary jaı­­­­­­ly bir aýyz sóz de kezdespeıtin edi. Alǵashqy ońaltý bólimshesin ashqan, búginde «UMC Balalardy ońal­týdyń ulttyq ortalyǵynyń» dırektory qyzmetin atqaryp otyrǵan medısına ǵylymdarynyń doktory Sholpan Bólekbaeva alǵashqy ońaltý bólimshesi elimizdegi balalardy ońaltý qyzmetiniń prototıpi bolǵanyn aıtty. Onyń sózine qaraǵanda №7 aýrýhanada ashylǵan bólimsheden soń, 1994 jyly Densaýlyq saqtaý mınıstrligi Ana men bala densaýlyǵy basqarmasynyń bastyǵy Tamara Paltýsheva «Bóbek» qorynyń prezıdenti Sara Nazarbaevaǵa balalardy ońaltý ortalyǵyn ashý týraly ótinish bildirgen. Sóıtip «Bóbek» qorynyń qoldaýymen 1995 jyly alǵash ret balalardy ońaltý ortalyǵy quryldy. «Balbulaq» dep atalatyn sol alǵashqy ortalyq áli kúnge jumys istep tur. Al №7 aýrýhanadaǵy bólimshe 15 jyl qyzmet atqaryp, keıin basqa jerge kóshirildi. Júıke júıesi jáne psıhıkasy buzylǵan balalarǵa arnalǵan «Balbulaq» respýblıkalyq balalardy ońaltý ortalyǵynda 1996 jyldyń naýryzynan 2016 jyldyń sáýir aıyna deıin 17 myń 738 adam em qabyldaǵan. Olardyń 11 myń 95-i bala. О́zgesi eresekter. Keıin elimizdiń 5 qalasynda osyndaı ortalyqtar ashylǵan edi. Nur-Sultan qalasyndaǵy «UMC Balalardy ońaltýdyń ulttyq ortalyǵy» 2007 jyly ashyldy. 300 oryndyq ortalyqqa Elbasy Nursultan Nazarbaev eki ret keldi. Munda balalardy ońaltýdyń zamanaýı tásilderi qoldanylyp keledi. Arbaǵa tańylǵan búldir­shinderdiń oryndarynan turyp, alǵash­qy qadamdaryn jasaǵan kezderin de kóz kórgen. Sóıtip múmkindigi shek­­teýli balalarǵa bul ortalyqtyń úmit syılaıtynyn baıqaǵanbyz. Orta­­lyqta ońaltýdyń medısınalyq, áleý­met­tik jáne psıhologııalyq-peda­go­­gı­kalyq aspektileri negizge alyna­dy. Ortalyqtyń 200 mamany álem­­niń 23 elinde biliktilikterin art­­­tyr­­­­ǵan. Qazir 650 adam jumys is­tep júr. Jylyna shamamen 4 myń bala ońaltý prosedýralarynan óte­­^­di. 2007-2019 jyldar aralyǵynda orta­­lyqta 50 myńǵa jýyq bala em qabyl­­­daǵan. Iаǵnı, ońaltý ortalyqtary el­de­­gi múgedek balalardy emdeý jolynda ba­ryn salyp jatyr. Biraq myńdaǵan bala úshin múmkindigi ártúrli 152 orta­lyq tym az ekenin dárigerler de jasyr­maı­dy.

Múmkindigi shekteýli adamdar sany ósip keledi

Byltyr sol kezdegi Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstri Mádına Ábilqasymova alańdatarlyq derek aıtqan. Byltyrǵy qazanda ótken Úkimet saǵatynda mınıstr Qazaqstanda múgedek statýsyn alǵan azamattar sany sońǵy bes jylda 7,5 paıyzǵa kóbeıgenin málimdegen edi. Sol kezde M.Ábilqasymova Qazaqstanda 147 myń bala men jasós­pi­rimniń bilim alýda múmkindigi shek­teý­li ekendigin alǵa tartty. Bul derek biz sóz basynda aıtqan
87 myń múm­kindigi shekteýli balalardyń sanynan áldeqaıda artyq. Demek, osy tusta statıstıkalyq derekterde bir­qatar aıyrmashylyqtardy da bil­gen jón sııaqty. Biz sóz etken 80 myń­nan astam bala múgedektikke aparyp soǵatyn dertterdiń kesirinen qabilet-qarymynan aıyrylǵandar. Odan bólek oqys oqıǵalardyń saldarynan múgedek bolyp qalǵandar da kezdesedi. Al jalpy mundaı balalar men jasóspirimder úshin ońaltýdan bólek, ınklıýzıvti bilim berý máse­le­si de bar. Byltyr eldegi bala­baq­shalardyń 15, mektepterdiń 55 paıyzynda ınklıýzıvti bilim berýge múmkindik bar ekeni belgili bolǵan. Memleket ınklıýzıvti bilim berýdi balabaqshalarda 30, mektepterde 70, arnaýly orta jáne kásiptik oqý oryndarynda 40 paıyzǵa jetkizýdi kózdegen-di. Sóıtip múmkindigi shek­teý­li balalarǵa qosymsha jaǵdaı jasaý isi jalǵasyp jatyr. Degenmen balalardy ońaltý isinde memleket pen qoǵamnyń tize qosa qımyldaǵany kerek. О́ıtkeni ońaltýdyń ózi úsh satydan turady. Medısınalyq, áleýmettik jáne psıhologııalyq-pedagogıkalyq dep bólinetin úsh aspekt úıleskende ǵana múmkindigi shekteýli balalardyń qatarǵa qosylýyna az da bolsa járdem jasaýǵa bolady. О́kinishke qaraı, biz mundaı balalardy emdep úlgermeı jatyrmyz.

Medısına ǵylymdarynyń doktory Raýshan Raqymjanovanyń aıtýyna qaraǵanda, ońaltý isi uzaqqa sozylatyn úrdis. «Álemde 600 mln adam ońaltýdy qajet etetin aýyr syrqatqa shaldyqqan. Olardyń úshten biri – balalar. Ońaltýdyń úsh túri bar. Onyń alǵashqysy – medısınalyq ońaltý. Medısınalyq ońaltý balanyń aıyrylyp qalǵan fýnksııalaryn qalpyna keltirý maqsatyn kózdeıdi. Sóıtip kezeń-kezeńimen emdep, aǵzanyń múmkindikterin qaıta qalpyna keltirýge tyrysamyz. Psıhoterapııa ádisteri molynan qoldanylady. О́ıtkeni bala óz syrqatyna baıyppen qarap, onymen kúreste óziniń ishki jigerin jumyldyrýy tıis. Al áleýmettik ońaltýda balalardy turmysqa beıimdeý máselesi tur. Arnaıy kún tártibin belgileý, otbasy men aınalasyndaǵy adamdardyń qamqorlyǵyn uıymdastyrý tárizdi sansyz faktorlar mańyzdy. Eńbektiń de ońaltýǵa tıgizetin úlesi zor. Erek­she jaǵdaıdaǵy balalardyń kási­bı biliktilik alyp shyǵýyna qolǵa­bys jasaý da ózekti. Qysqasy, ońaltý isi jetkinshektiń aıyrylyp qal­ǵan múmkindikterin qaıta qalpyna kel­tirýge járdemdesý maqsatyn kóz­deı­di» dedi R.Raqymjanova. Balalardy ońaltý isinde elimizdiń aldynda áli de talaı belester tur. Ras, jetistikterimiz az emes. Biraq múmkindigi shekteýli balalardyń sany azaımaı turǵany alańdatady. «Reabılıtologııa jáne kýrortologııanyń basym baǵyttary» atty halyqaralyq VII ǵylymı-praktıkalyq konferensııada biz osyny uqtyq.

Túıin

Jalpy, múmkindigi shekteýli balalarǵa qatysty statıstıka kóńildi qulazytady. О́ıtkeni 87 myń degenińiz az san emes. Bul el turǵyndarynyń 0,4 paıyzyn qurasa, eldegi barlyq balalardyń 1,5 paıyzy. Elimizdegi barlyq múgedek balalardyń 72,8 paıyzynyń júıke júıesinde aqaý nemese týa bitken kemtarlyǵy bar, psıhıkasy buzylǵan. 4,5 myń balanyń estý qabileti tómen nemese múldem estimeıdi. Kózi nashar kóretin nemese múldem zaǵıp bolyp qalǵan balalar sany da 4,5 myń. О́zdiginen júrip-tura almaıtyn balalar 28 myń bolsa, olardyń 1,4 myńy arbaǵa tańylypty.

Reseılik ǵalym, fızıkalyq jáne ońaltý medısınasynyń bilikti mamany G.Ponomarenkonyń derekterine qaraǵanda adamzat balasy aýyratyn syrqattardyń túri 10 myń shamasynda eken. Olardyń 4 myńyna massaj, tynys alý jáne dene gımnastıkasy, fızıoterapııa tárizdi fızıkalyq faktorlardy qoldana otyryp em-dom jasap, adamdy qatarǵa qosýǵa bolady. Muny fızıkalyq medısına deıdi. Al múgedektikke aparyp soǵatyn dertterdiń sany shamamen 100-200 aralyǵynda. Mine, osy syrqattardyń kesirinen qabilet-qarymynan aıyrylǵan adamdardy emdeýdi ońaltý medısınasy júzege asyrady. Ári ońaltý merzimi de uzaq ýaqytty qajet etedi. Ońaltý isine fızıkalyq ta, ońaltý medısınasy da, qoǵam men otbasy da, pedagogtar da qatysady. Tek bizdiń elde osynaý eki júzdeı aýrýdyń ne sebepti balalarymyzda jıirek kezdese bastaǵany túsiniksiz bolyp tur...