Rýhanııat • 27 Qyrkúıek, 2019

Tiriniń qadirin bil, óliniń qabirin bil!

415 retkórsetildi

Adamshylyq ólshemi osyndaı, óıtkeni «bárimiz de adamnan jaralǵanbyz, al adam topyraqtan jaralǵan». Muny din de, dástúr de aıtady. Ár pendege topyraq buıyryp jatsa, ol – jaratylys zańy. Adamnyń búkil ǵumyryn eki aýyz sózben – «tańerteń shyqtym bazarǵa, bir kebin alyp qaıttym mazarǵa» dep dál sýrettegen atalarymyz dúnıeden ozǵandarǵa qatysty da jón-josyqty dástúr deńgeıine jetkizip ketkeni aqıqat.

Sol mazardy, mazaratty, zıratty, qo­rym­dy qasterleý, árýaqty syılap, belgi (kók tas) ornatý, áýlıeniń basyna shy­raq­shy qoıý sııaqty saýaby mol ister­di j­úıesimen, qısynymen atqarǵan. Son­­dyq­tan da shyǵar, el aýmaǵynda hal­qy­­myzdyń ótkenin umytpaı, jadyn jań­­ǵyr­týǵa, birligine syzat túsirmeı, top­­tasýyna tuǵyr bolyp kele jatqan tarı­­hı keseneler men keshender az emes. Olar­dy rýhanı dástúrlerimizdiń basty ne­gizi dep baǵalaǵan Elbasy «Bolashaqqa baǵ­dar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqa­la­synda kıeli, qasıetti oryndarǵa qa­tys­ty mańyzdy jobalardy iske qosý­dy usynǵan bolatyn. Al Prezıdent Q.To­qaev Jańǵyrtý jónindegi Ulttyq ko­­mıs­sııanyń jumysyn jandandyrý qa­jett­igin atap kórsetti. Bul jaıdan-jaı emes. О́zderińizge aıan, mundaı qasıetti oryn­darǵa qaı zamanda da basqynshy-otar­shyl­dar, kisápir pıǵyldy ozbyrlar qy­ryn qarady. Ádeıi buzyp, talqandady, qasa­qana búldirip otyrdy. Pıǵyly túsi­nikti – eldiń saǵyn syndyrý, rýhyn álsi­re­tý, parasatty urpaq sabaqtastyǵyn úzý.

Táýelsizdikke qolymyz jetkennen keıin ǵana óshkenimiz janyp, búlingenimiz bútindele bastady. Rýhanııatymyzdyń us­tyndaryn túgendeýdi qolǵa aldyq. Shyn­týaıtynda, egemen el ǵana óz salt-dástúrin, ǵurpyn damyta alady. Qaısybir aǵaıyn jeti ata, úsh jurt, túp-tuqııanyn túgendeýde ǵylymdy mise tutpaı, júıe­leýdi artyq sanasa, kóp nárse ertegi-ańyz deńgeıinen aspaýy múmkin. Olqy tus­tar ortaq tarıhymyzben úılespese de, she­jire­ler túzý úrdisinde birshama ıgi is-shara­lar atqarylyp keledi. Taǵylymy da, ja­ńalyǵy da jeterlik, qundylyǵy da qup­tarlyq, shapaǵaty da shúkirlik.

Al bizdiń aıtpaǵymyz – keleli is­tiń qazir qolǵa almasa kesh bolatyn, eli­miz­de etek jaıa bastaǵan áttegen-aıy. So­lar­dyń biri – alys-jaqyn jerlerde, sa­ıyn dalada, jol boıynda qalqaıǵan es­kert­kish belgiler, monýmentter men kese­neler ahýaly. Mańaıynyń qaraýsyz qalýy, shóp-shalam, tikenek basýy nemese tozańy shyǵyp, qurylys, turmys qaldyqtaryna tolyp jatýy áli de bolsa eski sananyń sarqynshaǵy men kir-qolańy tazarmaǵandaı áser qaldyrady.

Árıne áýlıe iri tulǵalar basyna bel­gi qoıý, olardy retimen ulyqtaý – el­dik dástúr. «Tiriniń qadirin bil, О́liniń qabi­rin bil!» dep atalarymyz beker aıtpaǵan bolar. Tipti jekelegen ımanı-mádenıetti, tarıhı keshenderdi kórgende, kóńil mar­qaıyp, ult úshin maqtanasyz, kózińiz súı­si­nedi, keýdeńizdi rızashylyq sezimi ker­neıdi. Al basym kópshiliginde jaǵdaı joǵar­yda aıtqandaı, ıaǵnı abattandyrýǵa, kógal­dandyrýǵa kóńil bólinbeıdi, ólige ıman tilep, áýlıeli jer­lerdi tiriler zııara­tyna laıyq orynǵa aınaldyrmaıdy. Ondaı sıyqtyń kóńilge qaıaý túsiretini jasyryn emes.

Máselen, kez kelgen belgi-eskertkishti, monýmentti, muńtas-munaqypty ornat­pas­­tan buryn ýaqyt, tabıǵat synyn es­ker­­gen abzal shyǵar. Ásirese jer-jerde, el-el­de, jurt-jurtta, aýyl-aýylda, ata-ata­­da bilekti sybana ketetin belsendileri osyn­­daı isti qolǵa alǵanda, ony ári qaraı uzaq jyldar boıy kútip ustaýdy (estetı­ka­syn saqtaýdy, kógaldandyrýdy) umyt­pa­ǵany jón. Qurylysty salýyn sa­lyp, ar­naıy as berilgen soń, ondaı oryn­dard­yń kóbi qaıta jetimsirep, egesiz jata­dy. Kimniń jaýapkershiliginde (ba­lan­synda) ekeni aıqyndalmaıdy, shyraq­shysy turaqsyz bolady, ustaý men kútim shyǵyny eskerilmeıdi.

Sonda bul kim úshin, ne úshin? Urpaq úshin, el úshin bolsa, nege tııanaqsyz tir­lik­ke jol beremiz? Kıeli orynǵa degen má­­de­­nıetimiz osylaı qalyptasa ma eken? Mun­­daı beıádep, bereketsizdik búgingi za­man­­ǵa, eldikke laıyq pa? Ata dástúrde er­­te­ńin oılap qana is tyndyrylmaıtyn ba edi?

Alaıda uıatymyzǵa qaraı, atalǵan úrdis toqtaýsyz jalǵasyp keledi. Jalpy, mundaı belgiler qoıý isinde nege zań, ereje, norma talaby joq? Bar bolsa ony retteıtin tıisti oryndar aı qarap otyr ma? Kópshilik jınalatyn oryndardyń qaýipsiz ári estetıkalyq jaǵynan kórikti bolýyn kim baqylaýy tıis?..

Halyq oryndy aıtyp júrgen taǵy bir syn – belgi qoıý keı óńirlerde at jarystan atan jarysqa ulasa bastaǵany. Iá, bul úrdis qyzdy-qyzdymen Adam Ata men Haýa Anaǵa baryp tirelýi ǵajap emes. Qazir sanamyzda «Nege birjolata sol áýelgi paıǵambar ata men bastaý-tuma anamyzǵa alyp eskertkish ornatyp tynbaımyz?» degen oı da jańǵyryp júr. Shartty túrde alsaq, keme qalǵan desetin kıeli Qazyǵurttyń basyna qoıylatyn Adam Ata men Haýa Ana monýmentine dúnıe júzi qurlyqtarynan adamzat urpaqtary sabylyp kelip jatsa dep qııaldaısyń... Onyń ústine Prezıdentimiz Q.Toqaev halyqqa arnaǵan Joldaýynda: «Altyn Ordanyń 750 jyldyǵyn tól tarı­h­ymyzǵa, mádenıetimiz ben tabı­ǵa­ty­­myzǵa týrıster nazaryn aýdarý tur­­ǵysynan atap ótken jón» dep qalyń qaýym­ǵa oı salǵany da ras. Muny en­digi jerde oryndalýǵa tıis tapsyrma dep qabyldaǵan durys. Memleket ba­s­shy­­sy­nyń taǵy bir tyń usynysy – Jo­shy han kesenesin týrıster izdep kele­tindeı etý máselesi ǵalymdardan bastap túrli sala mamandaryn jańa izdenis­terge jumyldyryp otyr deýge bolady. Shyńǵystyń ózinen bastap áýletinen shyqqandardyń qaısysynyń zıraty osylaı saqtalǵany, onyń basqa aýmaqta emes, naq qazaq jerinde búgingi zamanǵa jetkeni týraly tarıh taǵylymy álemdi dúr etkizetin, dúnıe júzin oılandyratyn taqyryptyń biri emes pe?

Áne, solaı álemdik týrızmge jol ashsaq, kim qoı dep otyr? Álde ondaı deń­geıge jetý úshin mindetti túrde Elbasy, Pr­ezıdent, Úkimet arnaıy tap­syrma berý kerek pe? Kórshi memleket­ter kózin taýyp otyrǵan iske nege sel­soqpyz?

Jalpy elimizdi tanytatyn rýhanı jań­ǵyrýdyń osyndaı jobalaryn otan­súıer kásipkerler men is adamdary nege ilip áketpeı jatyr?

Álemdik eko-etnotýrızm menedj­menti­niń, tehnologııalardyń qarqyndy, jyl­dam damyp jatqanyn eskerip, is jasama­saq, týrızm kóshi men kerýenderi elimizdi aınalyp ótetin jaǵdaıǵa tap bolatynymyz beseneden belgili. Iá, ózgege aıtý­ǵa jalyqpaıtyn, ózimizge kelgen­de qolymyz tıe bermeıtin másele týra­ly qam jegende, mádenıetimizdi, sana­myz­dyń sapasyn kúrt kóterý kerek­tigi kún tártibine shyǵady. Sondaı adamzat­tyq qundylyqtardy meje etpese, balalary­myzdyń balalarynyń balalary da jaı­baraqat daǵdymen, sarytap ádetpen, eski súrleýmen júre berýi ábden múmkin.

Al ázirge elimizdiń aýmaǵynda kórkem­dik deńgeıi ár qıly, úzilip-julynǵan sheji­redeı ár jerde bir qaraıǵan eskert­kishter bizge «áýeli bilimińdi tereńdet, ǵylym men ónerińdi damyt!» dep eskertip turǵandaı kórinedi. Shetten keletin týrısterdi bylaı qoıǵanda, táýelsiz eli­mizdiń erteńgi urpaǵy úshin atqaratyn isterdiń sapasyna kóńil bólýdiń de kókeıkestiligi artyp otyr.

Shyndyǵyn aıtar bolsaq, áýeli barsha qazaǵymyzdyń ortaq maqtanyshy sanalatyn «Qazaqstannyń jalpyulttyq kıeli oryndary» jobasyna engen 100 nysan­nan ózge 32 dinı-ǵıbadat ornyn, tarıhı tulǵalarǵa qatysty 20-dan as­tam iri saıası, tarıhı oqıǵalarǵa baılanysty 15 mekendi (mártebesi barynan ózgesin de) saqtap qalyp, qoldan kelgenshe abattandyryp, urpaǵymyzdyń qolyna búldirmeı, bútin tabys etý – eń saýapty isterimizdiń biri dep bilemiz. О́ıtkeni halqymyzdyń basyn qosatyn, birligin arttyryp, biriktiretin hám bekemdeı túsetin kóne ári mańyzy bar máde­nı muramyz tatýlyǵymyz ben tu­raq­tylyǵymyzǵa, tutastyǵymyz ben baıan­dylyǵymyzǵa qyzmet etetin bolady. Bul – Elbasy aıqyndaǵan Máńgi el bolý muratynyń, Prezıdent Q.Toqaev aıt­qan urpaqtar sabaqtastyǵynyń aıqyn dáleli. Bul – ata-baba amanatyna, qadir-qasıetine adaldyq.

El rýhyn kóteretin ǵylymı, mádenı-tarıhı, qoldanbaly jobalardy naý­qan­shylyqtan saqtap qalý, olardy uzaq merzimge shaqtalǵan úzdiksiz úderis­ke aınaldyrý memleketimizdiń de, halqy­myz­dyń da kemeldik jolyn ashatyny anyq. Sonda Uly dalamyzdyń qyry men syryn tanyp meńgerýdi – árbir pragmatık azamat óziniń perzenttik paryzy sanary sózsiz.

 

Darhan MYŃBAI,

Májilis depýtaty

 

Sońǵy jańalyqtar

Eń qysqa áńgime. Omarbek Nurdáýlet

Eń qysqa áńgime • Keshe

Kúlki kerýeni № 6

Rýhanııat • Keshe

Eń qysqa áńgime. Aıbek Erejep

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Islam Qabyluly    

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Ásel Asqarqyzy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Maǵjan Qalymbekuly

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Edil Anyqbaı

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Saılaý Tóleý

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Erbol Boranshy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Kúlaına Orazbekqyzy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Qurmanǵazy Jumaǵul

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Qurmanjan Qasymjanuly

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Nurlan Qabdaı

Eń qysqa áńgime • Keshe

Dáýir belesiniń avtory

Ádebıet • Keshe

Minez jumbaqtyǵy

Ádebıet • Keshe

Áýezovtiń jalǵasy

Ádebıet • Keshe

Ǵasyr epopeıasy

Rýhanııat • Keshe

Til tirligi – tilge muqtajdyqta

Rýhanııat • Keshe

Talastan shyqqan dıplomat

Rýhanııat • Keshe

О́risi keń, óreli

Rýhanııat • Keshe

Hat qorjyn (22.10.2019)

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar