Qazaqstan • 30 Qyrkúıek, 2019

EAEO: Balalar oıynshyǵy úshin báseke bastalady

64 retkórsetildi

Qazaqstanda balalarǵa arnalǵan taýarlardyń jyldyq aınalymy  2 mlrd  AQSh dollaryn quraıdy. Onyń ishinde balalar oıynshyǵynyń úlesi – 300 mln dollar.  Bul álemdegi balalar oıynshyǵy naryǵynyń 0,4 paıyzy ǵana.

Reseıdiń bási joǵary

– Balalar taýarlary óndirisi qaýymdastyǵynyń prezıdenti Darıa Gaıdenraıh Almatyda ótken «EAEO: Balalar oıynshyǵy naryǵy» halyqaralyq forýmynda osy 0,4 paıyzdyń ózi eldegi shaǵyn jáne orta bıznestiń tamyryna qan júgirtýge shamasy jetetinin aıtty. Alaıda otandyq kásipkerler bul múmkindikti ýys­tan shyǵaryp alypty.

«Qazaqstannyń oıynshyq naryǵyndaǵy bizdiń úlesimiz 1 paıyzdyń aınalasynda bolýy ábden múmkin. Balalarymyz oınap júrgen oıynshyqtyń 99 paıyzy ımporttyq ónim», deıdi D.Gaıdenraıh.

Qazir balalar taýarlary ta­symalynyń 40 paıyzy kóleńkeli naryqta. 2017-2018 jyldary bul naryq daǵdarysty basynan ótkerip, kólemi 17-20 paıyzǵa tómendedi.

D.Gaıdenraıhtyń aıtýynsha, qazirgi tutynýshylar fýnksıonaldy ári josparly saýdaǵa mán beredi. Demek, endigi básekeniń taǵdyryn tutynýshynyń tal­ǵamy sheshedi. «Qazaqstanda oıyn­shyqtyń sapasy men arnaıy satý núktelerin anyqtaıtyn or­taq derekter bazasy joq. Al otandyq oıynshyqtardyń baǵa­syna halyqtyń kópshiliginiń qaltasy kótermeıdi. Bul elde oıynshyq ındýstrııasynyń áli de jolǵa qoıylmaǵanyn ańǵartady. Import kólemi de aldaǵy ýaqytta kóbeımese azaımaıdy. Naryqtaǵy tutyný-
shynyń suranysy men talaby joǵary. Oıynshyq ım­por­tyndaǵy kóleńkeli bıznes­ke toqtaý salsaq, sapa máselesine alańdamaýǵa bolady. Biz syrttan keletin taýarlarǵa kúdikpen emes, talǵammen qaraýymyz kerek. Tutynýshy talǵamy balalar oıynshyǵy ındýstrııasynyń taǵdyryn sheshedi», dedi ol bizben áńgimesinde.

Bıylǵy tamyz aıynyń basynda Reseıdiń О́nerkásip jáne saýda mınıstrligi 2030 jylǵa deıin balalar taýarlaryn damytý strategııasynyń jobasyn ashyq talqylaýǵa usyndy. «2025-2030 jyldary eksporttyq naryqtarǵa shyǵýy úshin otandyq óndirýshilerdi ónimdiligi joǵary zamanaýı jabdyqtarmen jabdyqtaý jáne sıfrly ekonomıka talaptaryna jaýap beretin balalarǵa arnalǵan ónim shyǵaratyn jańa óndirister qurý kezinde keń aýqymdy qoldaý josparlanýda» dep habarlady mınıstrliktiń baspasóz qyzmeti. 

Almatyda ótken halyqara­lyq forýmda eksporttyq ortalyǵy­nyń dırektory Andreı Slepnev Qazaqstan naryǵynda reseılik taýar óndirýshiler óniminiń úlesi kóbeıip, usynylǵan taýar túr­leri ártaraptanyp kele jatqanyn jetkizdi. Máselen 2018 jyly eks­­port kólemi 64 mln AQSh dol­laryna jetken. Onyń 50 pa­ıy­zy – balalar oıynshyǵy, 31 paıy­zy – balalarǵa arnalǵan ta­ǵamdar. «Reseılik balalar taýaryn óndirýshilerdiń ónimi Qazaq­standa suranysqa ıe. Bizdiń tárbıemiz, mentalıtetimiz uqsaı­dy. Eki eldiń ulttyq valıýtasy bir deńgeıles dálizde. AQSh dollary qymbattasa, onyń áseri eki elge de birdeı seziledi. Balalar oıynshyǵy naryǵyn qoldan retteı almaısyń, sońǵy núkteni balalardyń talǵamy qoıa­dy», degen A.Slepnev ózderiniń oıyn­shyqtarynyń qazaq jerinde bási basym bolaryna senip otyr.

Osy jıynda sóz alǵan reseılik sarapshylar EAEO keńistiginde balalar taýarlary jáne oıyn­shyqtary ındýstrııasynyń or­taq qaǵıdalaryn qalyptastyrý máselesin kóterip, oǵan ózderiniń daıyn ekenin málim etti. Demek bizdi EAEO naryǵynda da bala­lardyń suranysy úshin alaman báseke kútip tur. Jeńgen tarap qana balalardyń psıhologııasyna ámirin júrgizedi.

RF Akkredıtasııa másele­leri boıynsha federaldyq qyz­meti jetekshisiniń orynbasary Arkadıı Egorovtyń aıtýynsha, EAEO múshe elderdiń balalar oıynshyǵyna arnalǵan tehnıkalyq reglamenti eskirgen. Qazir oıynshyqtyń ja­ńa túr­leri shyqty. Aqparattyq tehno­logııanyń, sıfrly ekono­mı­kanyń múmkindikteri balalar oıynshyǵy ındýstrııasyna da áserin tıgizip jatyr. «EAEO-qa múshe elderdiń árqaısysy úshin tehnıkalyq komıtet kerek emes. EAEO-nyń barlyq elderi úshin jumys isteıtin bir tehnıkalyq komıtet quraıyq. Sonda odaq­qa múshe elderdegi oınyshyq ındýstrııasynyń ókilderi bir josparǵa sáıkes jumys isteı­di. Sol kezde qandaı standartqa ıe bola­tynymyz barlyǵymyzǵa tú­si­nikti bolady. EAEO elderi úshin oıynshyqtar men oǵan arnal­ǵan materıaldardy birdeı synaq­tan ótkizý mańyzdy», dedi A.Egorov.

Oıynshyq ındýstrııasy naryq­tyń qamtý aımaǵyna táýel­di. Onyń aıtýynsha, álemdik naryqtyń 95 paıyzyn ýysynda ustap otyrǵan Qytaıda oıynshyqtyń 1 túrin bir táýlik ishinde bir úlgide 5-7 mln danamen shyǵaryp, ımporttaýǵa múmkindik bar. Salystyrmaly túrde qarasaq 5-7 mln danamen shyqqan oıynshyqtyń ózindik quny – 300 teńge. Týra sol úlgide, biraq 5-7 myń danamen shyqqan oıynshyqtyń ózindik quny – 10 myń teńge.

A.Egorovtyń túsindirýinshe Qytaıda jasalǵan oıynshyqtyń baǵasyn arzandatyp turǵan bas­ty faktor osy eken. «Qytaı ekonomıkasy oıynshyq naryǵyn ýysynda ustap otyr. Biz jeke-dara básekede toıtarys bere almaımyz. Sondyqtan, EAEO sheńberinde ortaq oıynshyq ındýstrııasyn qalyptastyratyn kez keldi. Biraq bul usynystyń odaqtyń komıssııasy tarapynan qarsylyqqa ushyraıtynyn bilemin», dep sózin túıindedi ol.

2018 jyldyń qorytyndysy osy pikirdiń shyndyqqa jaqyn ekenin kórsetedi. Álemdik ekonomıkada qıyn kezeń bolsa da, oıynshyq naryǵynda ilgeri­leýshilik baıqaldy. Kózdiń jaýyn alatyn oıynshyqtardyń basym bóligi kórshiles Qytaı­dan keledi. Qytaıda bul ón­diris damyǵany sonsha, tek qana oıynshyq jasap shyǵa­ra­tyn 8 myńnan astam kompanııa tirkelgen. Olar jyl sa­ıyn ónimniń 30 myń túrin óndi­re­tin kórinedi. Tipti álemdik naryq­taǵy oıynshyqtyń 95 paıyzy Qytaıda qurastyrylady.

Sońǵy on jylda AQSh-tyń ózinde oıynshyq óndire­tin mekemelerdiń teń jartysy jabyl­ǵ­an. Japonııa men Brazılııada otandyq taýar óndirýshilerdi astyrtyn qoldaý sharalary qolǵa alynypty. Brazılııa sońǵy jyldary shetelderde óndirilgen oıynshyqtardy jarnamalaýǵa shek qoıyp, onyń bala psıhologııasyna keri áserine nazar aýdaryp jatyr.

2018 jyly Reseıden Qazaq­stanǵa jalpy quny 55 mln AQSh dollaryna baǵalanǵan taýar ım­porttalǵan. Onyń 50 paıyzy – balalar oıynshyǵy, 31 pa­ıy­zy – balalar taǵamy ekenin joǵa­ryda aıtyp óttik. Reseı bizdi kıindiretin deńgeıge áli jetken joq. Biraq EAEO-da balalarǵa arnalǵan taýar­lardyń ortaq naryǵy qa­lyptassa, bizdi kıindirip, balalarymyzdy oınatý máselesi Reseı men Belarýs arasynda básekege aınalary, jeńip shyqqanyna buıyrary anyq. 

Oıynshyq ındýstrııasy bıznes pe, ıdeologııa ma?

Oıynshyq bıznesin jolǵa qoıyp, álemdik úleste qomaqty enshi alyp otyrǵan elder bul salany bıznes emes, ıdeologııa dep qaraıdy. Qytaıdyń ózin oılandyryp otyrǵan Japonııada oıynshyq bıznesi – memlekettiń baqylaýynda. Bul elde «japon oıynshyǵy – japon balalaryna» degen ustanym bar eken. Biraz jyldan beri bizdiń elde jumys istep kele jatqan japonııalyq saıa­sattanýshy Oka Nasýko basqasha bolýy múmkin emestigin aıtady. Sebebi balaǵa ata-anasynan keıingi eń jaqyny – oıynshyǵy. «Bul jerde memlekettiń us­tany­my men bıznestiń múddesi bir jerden shyqty: Kásipkerler oıynshyqtyń baǵasyn oǵan jumsalǵan qarjydan 1 paıyzǵa ǵana joǵary qoıady. Shyǵyn memlekettik sýbsıdııa esebinen tolyqtyrylyp otyrady», deıdi Oka Nasýko bizben áńgimesinde. 

oıynshyq

Qazaqstandyq kásipkerler de qup kóredi

Táýelsiz Qazaqstanda tili qazaq, túri qazaq balalar oıyn­­­­­shyǵyn jasaǵan kásipker Qydyráli Bolman da «Bal-bala­nyń» qýyrshaqtaryna paıda kózi dep qaramaıtynyn aıtty. Bir qýyrshaqtyń ózindik quny, onyń kıimin, shashyn eseptemegende – 3-5 myń teńge. Qýyrshaqtyń kıimderi men taǵy basqa shyǵyndaryn qosa eseptegende jıyntyǵy 8-12 myń teńgeniń aınalasyna baryp biraq toqtaıtyn kórinedi. Qytaı tárizdi oıynshyqtyń bir túrin bir mezgilde mıllıondap shyǵaryp, qosymsha shyǵyndy oıynshyqtyń sapasymen emes, taralymymen aqtap alatyn múmkindik bizde joq.

«Biz árbir qýyrshaqqa 1,5-2 myń teńge ústeme baǵa qoıamyz. Bul soma qýyrshaq bıznesine memleketten sýbsıdııa alyp otyrǵan Reseı nemese Qytaıdaǵy somamen birdeı. Balalar oıynshyǵy ındýstrııasyna bıznes emes, ıdeologııa kózi degen kózqarasty qalyptastyrmasaq, erteń kesh bolady», dedi Qydyráli Bolmanov.

Ol qýyrshaqtaryn ótkizetin jer izdep Qazaqstannyń barlyq aımaǵyn aralap shyqqanyn aıtyp ótti. Tek birer oblys qana tapsyrys berýge nıet tanytqan. Osydan keıin qazaqtyń «Bal-balasynan góri shetelden aǵyl­ǵan oıynshyqtardyń nasıhaty myqty bolyp tur ǵoı» degen oıǵa kelesiń. Árbir bala súıip kóretin Monstr Haıdyń nasıhaty mýltfılm arqyly balanyń sanasyna sińdi. Sáıkesinshe, satylymy joǵary. Oıynshyq óndirý – qyrýar qarjy men birshama ýaqytty qajet etetin úlken sala. «Men bir ózim ne isteı alamyn? Telearna ashyp «Bal-balanyń» mýltfılmderin túsirýim kerek pe, álde oıynshyq shyǵaratyn zaýyt salamyn ba? Búgingi tańda biz túgil Amerıkanyń da, Eýropa elderiniń de zaýyt ashyp, sharýany dóńgeletip áketýi ekitalaı. Oǵan óte qomaqty qarjy kerek. Zaýyt ashyp, tól oıynshyǵymyzdy shyǵarǵan kúnniń ózinde baǵasy Qytaıdan jasap ákelgennen báribir qymbat bolady. Qytaıda ondaı zaýyttardan aıaq alyp júre almaısyz. Biraq sapalylary az. Sapa sertıfıkatynsyz jumys isteıtin zaýyttarǵa urynyp qal­mas úshin senimdi seriktes tabý kerek. Júzdegen zaýytty aralap, tanystyq. Bala densaýlyǵyna zııany joq taza shıkizatty paıdalanatyn, sertıfıkaty senimdi zaýytty tabý ońaı bolǵan joq. Bul máselege Úkimet aralasyp, memlekettik baǵdarlamalardyń sanatyna kirse – áńgime bólek», deıdi Q.Bolmanov.

«Balapan» arnasy, Bilim jáne ǵylym mınıstrligi jáne «Bal-balanyń» múddesi bir bolǵanymen, árqaısysy óz betimen júr» degen pikirdi sarapshylar da jıi aıtady. Kásipkerdiń paıymdaýynsha, osy atalǵandardyń birigýi asa mańyzdy. «Balapan» arnasynda «Bal-balanyń» bir saǵattyq baǵdarlamasy bolsa, bizdiń bala­larǵa aıtarymyz kóp», deıdi Q.Bolmanov.

Balalarymyzdyń kóz qýany­shyna aınalǵan ónimderdi óndirý úshin memlekettiń qoldaýy az eke­nin sezemiz. Keńes úkimeti kezin­de Almatydaǵy plastmassa óńdeı­tin «Qyzyl Tý» zaýytynyń janynan búldirshinderge arnal­ǵan oıyn­shyq shyǵarylatyn. Keıinirek ony «Suńqar» atty qazaqstandyq oıynshyq zaýyty almastyrǵan edi. Biraq ózimizde óndirildi degen aty bolmasa, kerek zattardyń bárin kórshi memleketterden tasý zaýytqa esh tabys ákelmedi. Básekege tótep bere almaı ju­mysyn toqtatty. Sodan beri otan­dyq oıynshyq óndirý isi elimizde kúrmeýi sheshilmegen másele bolyp keledi.

Búginde balanyń zamanǵa saı bolýyna nazar aýdaratyn­dar kóp. Balalarymyzdyń qııa­lyn jaýlap alǵan zamanaýı keıip­kerlerdiń ulttyq naqyshpen balalar oıynshyǵyna aınalǵanyn qalaımyz. Ultynyń uly mu­ra­­syna mán bermeı, ózge­niń qýyr­shaq beınesindegi tul­ǵa­laryn ulyqtap ósken urpaq erteń kim bolmaq?!

Gúlbarshyn AITJANBAIQYZY,

«Egemen Qazaqstan»

 

ALMATY

Sońǵy jańalyqtar

Eń qysqa áńgime. Omarbek Nurdáýlet

Eń qysqa áńgime • Keshe

Kúlki kerýeni № 6

Rýhanııat • Keshe

Eń qysqa áńgime. Aıbek Erejep

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Islam Qabyluly    

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Ásel Asqarqyzy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Maǵjan Qalymbekuly

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Edil Anyqbaı

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Saılaý Tóleý

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Erbol Boranshy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Kúlaına Orazbekqyzy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Qurmanǵazy Jumaǵul

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Qurmanjan Qasymjanuly

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Nurlan Qabdaı

Eń qysqa áńgime • Keshe

Dáýir belesiniń avtory

Ádebıet • Keshe

Minez jumbaqtyǵy

Ádebıet • Keshe

Áýezovtiń jalǵasy

Ádebıet • Keshe

Ǵasyr epopeıasy

Rýhanııat • Keshe

Til tirligi – tilge muqtajdyqta

Rýhanııat • Keshe

Talastan shyqqan dıplomat

Rýhanııat • Keshe

О́risi keń, óreli

Rýhanııat • Keshe

Hat qorjyn (22.10.2019)

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar