Qazaqstan • 30 Qyrkúıek, 2019

Sheteldik talapkerler otandyq joǵary oqý oryndaryn nege tańdamaıdy?

98 retkórsetildi

Halyqaralyq bilim ınstıtýtynyń (Institute of International Education) zertteýinshe, AQSh-taǵy sheteldik stýdentterdiń sany 1 mln 100 myń adamǵa jýyqtady. Osy bilim alýshylardyń árqaısysy elge (grantpen baratyny bar, aqyly oqıtyny bar) jylyna kem degende 1 mln teńgeden salady deıik. Bul degenińiz syrttan sol memleketke jyl saıyn mlrd-tap emes, trıl­lıondap tabys ákeletinine dálel bola alady. Al qazaqstandyq ýnıversıtetter shetelden ınvestısııa ákelmese de, syrtqa aǵylǵan stýdentterdiń shyǵynyn jaba alyp júr me?

Bilim: eksport pen ımport

Bilimge salynǵan ınvestısııa eselenip qaıtýy kerek. So­­ǵan sengendikten de ata-anadan bastap Úkimetke deıin jas ur­paqtyń sapaly bilim alýy­na qomaqty qarjy salady. Táýel­sizdik jyldarynan beri jal­ǵyz «Bolashaq» memlekettik baǵ­darlamasymen 12 myńnan asa qazaqstandyq jastar álemniń 35 elindegi 170 úzdik joǵary oqý ornynda bilim aldy. Atalǵan baǵ­darlamany júzege asyratyn halyqaralyq baǵdarlamalar ortalyǵynyń aqparatyna súıen­sek, Anglııanyń magıstratýrasyn bitirý úshin bir stýdentke 18 mln teńge bólinedi. Bul qara­jatty barlyq stýdenttiń sanyna kóbeıtsek (AQSh-qa attan­ǵandarǵa budan da kóp aqsha tólenedi. Bul oqý jylynyń An­glııaǵa qaraǵanda bir jylǵa artyq ári geografııalyq, ekono­mı­kalyq erekshelikterine baıla­nys­ty), syrtqa ketken qar­jynyń kólemi az emestigin bilýge bolady. Bul sannyń syrtynda óz qarajatymen jyl saıyn oqý qýyp, shetel asatyndardyń bar ekenin eskersek, shetke shyqqan qar­jy shash-etekten. Bilimge salynǵan ınvestısııanyń sapalyq jaǵynan, ıaǵnı jınaǵan bilimniń elge eńbek etý arqyly qaıtarylýy bar da, eksporttyń ornyn ımportpen toltyrý taǵy bar. Bul – damyǵan elderde ábden qalyp­tasqan nátıjeli tájirıbe.

Otandyq bilimdegi eksport pen ımporttyń eleýli aıyrma­shylyǵyna bir ǵana mysal kel­tireıik. Soltústiktegi kórshimiz Reseıden bar bolǵany 1 myń 107 adam Qazaqstanǵa kelip oqyp jatyr eken. Al Reseıge jyl saıyn 60 myńǵa jýyq qazaq­standyq oqýǵa attanady. 60 myń men 1 myńnyń arasy jer men kók­teı. Jaqynda Májilis depýta­ty Natalıa Jumadildaeva Pre­mer-Mınıstr Asqar Mamın­ge úndeýinde osyndaı derekti keltirdi.

«Búginde Syrtqy ister mı­nıstr­liginiń málimdeýinshe, 91 myńnan astam Qazaqstan azamaty sheteldik joǵary oqý oryndarynda bilim alýda. Bul sońǵy san emes, óıtkeni konsýldyq tirkeý erikti jáne barlyq stýdentter qabyldaýshy elde tirkelgen. Bilim jáne ǵylym mınıstrligi mundaı saraptamany múlde jasamaıdy. Mysal retinde, men Re­seıdegi Federaldy qaýipsizdik qyz­­metiniń málimetterin keltir­­­­­gim keledi: bıylǵy jyldyń ba­sy­nan Reseıge 181,5 myń adam oqý­ǵa kelgen. Olardyń tórtten bir bóligi – ıaǵnı 59,3 myń adam qazaqstandyqtar», degen edi depýtat. 

«Bolashaq» halyqaralyq baǵ­dar­lamalar ortalyǵy elimizdegi 22 myńnan astam sheteldik stý­denttiń 19 paıyzy grantta oqı­tynyn jetkizdi. Bizdegi she­teldik stýdentterdiń sany Is­panııamen salystyrǵanda (109 myńnan asa halyqaralyq stýdent bar) 5 ese az. Bilimdegi eksporttyń mańyzy ekonomıkalyq jaǵynan ǵana emes, barlyq salada eldiń áleýetin kóterýge septigin tıgizedi. Al sol bilimdegi ımporttyń úlesin arttyrý demeı-aq qoıalyq, tym bolmasa eksportpen teńestirý úshin qaıtpek kerek?

 Sheteldik stýdentter eki ese az aqsha tóleıdi

Halyqaralyq bilim ınstı­­týtynyń zertteý nátıjesine sáı­kes, Fransııa sheteldik stý­dent­­terdi tartýdan álem­de 5-orynǵa turaqtap tur. Osy eldegi ekonomıka men áleý­mettiń ózgeristerin zertteıtin ǵylymı mamandardy daıarlaý­ǵa baǵyttalǵan Parıj ýnıver­sıtetinde  (University of Paris 1 Pantheon-Sorbonne) 43 myńnan asa stýdenttiń 9 500-i, ıaǵnı 21 paıyzy shetelden kelgen. Bul bizdegi barlyq ýnıversıtet (otan­dyq 10-nan asa JOO-da she­tel­dik stýdentter bilim alady) qamtyp otyrǵan sheteldik stýdentter sanynyń jartysyndaı. Dál osy fransýzdyq ýnıversıtette bakalavrdy oqý úshin jylyna 6 myń eýronyń ústinde, teńgege shaqqanda 2,5 mln-nan asa aqsha tóleıdi. Al L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde 20 myń stýdent bilim alady, onyń 500-den astamy, ıaǵnı 2,5 paıyzy – sheteldik bilim alýshylar. Ondaǵy halyqaralyq stýdentter dál osy ulttyq deńgeıli JOO-da oqýy úshin jylyna barlyq stýdenttermen birdeı 1 mln aınalasynda tóleıdi. Osydan-aq mynadaı qorytyndy shyǵarýǵa bolady: máselen, bir fransýz bizdiń elge qujat tapsyrsa, óz elin­degiden 2-3 ese tómen baǵamen bitiredi. Sáı­kesinshe Qazaqstan azamaty Fran­sııada oqý úshin sonsha ese artyq qar­jy tóleıdi.

Já, áýeli az da bolsa, barsha she­teldik stýdentterdiń Qazaq­stanǵa qalaı kelgenin, qandaı jolmen tartylǵanyn tarazylap, nátıjeniń joǵary bolmaý sebepterin saraptap kórelik. Halyqaralyq stýdentterdiń basym bóligi, anyǵyn aıtqanda 50 paıyzdaıy О́zbekstannan kelip oqıdy eken. 2018-2019 oqý jylynda kelgen 22 myń­nan asa stýdenttiń 9 690-y jo­ǵ­aryda atalǵan ońtústiktegi kór­shilerimizden kelgen. Onan keıingi oryndy 3 447 adammen Úndistan, 2 654 stýdentpen Túr­kimenstan jáne 1 433 iz­dený­shimen Qytaı alyp otyr. Al kór­setkishtiń sońyna 150-ge jet­peıtin janmen Pákistan, Ońtús­tik Koreıa, Ázerbaıjan jaıǵasqan.stýdent

 Kózboıaýshylyq – kedergi

Halyqaralyq stýdentterdiń qataryn qarqyndy kóbeıte al­maýymyzǵa ári májilismen má­lim­­degendeı, túlekterimizdiń jap­­­paı ketýine JOO-larda­ǵy kózboıaýshylyq sebep bola­tyn kórinedi. Iá, jarnama jasa­lady, memorandým bar, baǵ­dar­lama ázirlengen. Alaıda kóı­lek­tiń jarnamadaǵy fotosymen birdeı bolmaýy klıentti qa­­shyratynyndaı, ýnıver­sı­tet­terdiń jabdyqtalýyndaǵy kóz­boıaýshylyqqa qatysty syn kóp. Qarapaıym jattyǵý zaly bar dep kórsetiledi, biraq istemeıdi, esigi ashylmaıdy. Bul óz kezeginde kelip turǵan tutynýshyny aınytyp jiberýge deıin alyp keledi. Sondaı jaıttyń birin JOO-lardyń bilim sapasyna qa­tysty konferensııada kezdesken L.N.Gýmılev atyndaǵy ýnı­­versıtettiń oqytýshysy aıtyp edi. Aty-jónin kórsetkisi kelmegen ol: «Sheteldik stýdentter jataqhanany kórip, eline qaıta ketip qalady. Qanshama qarjy bólip, baǵdarlama jasap, kelissóz júrgizip, oqytýshylar daıarlanyp áýrelenemiz. Sóıtip stýdentti tartqanda, ol jatar je­rin kórip shoshıdy. Sodan ketip qalady. Al óz stýdentterimiz bir bólmede 4-5 adammen jatqannan sol aqshaǵa 2-3 qyzben bólip tóleıtin páter jaldaıdy», dedi.

 Jaqyn jerdi jón kóredi

Stýdent tartý jumysy ult­tyq ýnıversıtettiń ózinde álsiz bolyp turǵanyna budan bólek te sebepteri bar. Aıtalyq, she­tel­dik stýdentterdi oqytýda kósh bastap turǵan M.Áýezov atyn­daǵy Ońtústik Qazaqstan mem­lekettik ýnıversıteti О́z­bekstanǵa eń jaqyn jerde or­nalasqan. Álginde atap ótke­nimizdeı, sheteldik stýdent­ter­diń 50 paıyzǵa jýyǵy – óz­bek aǵaıynymyz. Iаǵnı kóbi geo­­grafııalyq ereksheligine qa­­­raı tańdaý jasaıdy. Buǵan taǵy da Mońǵolııadan kele­tin stý­dentterdiń shyǵys pen sol­tústiktegi, sondaı-aq Túr­kimen­stannan keletinder Túr­kistan men Aqtaýdaǵy memle­kettik JOO-lardy tańdaıtynyn mysal etýge bolady. Al 1200-deı sheteldik stýdent bilim alatyn Qaraǵandydaǵy medısınalyq ýnıversıtetin úndi halqynyń mamandyq tańdaý saltymen­ baı­lanys­tyrýǵa bolady. My­saly, atalǵan JOO-daǵy shetel­dik stý­dentterdiń 95 paıyzǵa jýy­ǵy Úndistannan kelgen. Úndis­tandyqtar árdaıym dá­riger­­lerge zárý jáne sol elde me­dı­­­sına­lyq mamandyqtyń már­tebesi joǵa­ry. Sondyqtan da ult­tyq jáne qatar­daǵy mem­lekettik JOO-lardyń stýdent tartý jumys­tary birdeı deń­geıde, shamalas qarqynmen júr­­gizil­se de, sheteldik izdenýshi­ler­ oblystarǵa qaraı at basyn bu­ra­dy.

 Halyqaralyq tájirıbede qalaı?

Irannyń Allame Tabatabaı ýnıversıtetiniń prezıdenti Hý­seın Salımı bizge bergen suh­batynda ózi basshylyq etetin JOO-da 300-den astam sheteldik stýdent bar ekenin aıtty. «Ýnıversıtetimizde ár elden kelgen halyqaralyq stýdentterge arnalǵan bólek turǵyn-jaı bar. Biz mundaı izdenýshilerdi qos dıplom beretin qos deń­geıli (double degree program) baǵ­darlama boıynsha oqytamyz. Kóbine ma­gıstratýra deńgeıinde daıyn­daımyz. Biraq munymen shektelmeımiz, bakalavr men doktoranttardy da daıarlaı alamyz», dedi. Irandyq ýnı­ver­sıtet Qytaı, Aýǵanstan, Úndis­tan, Túrkııa, Fransııa, Ger­­manııa, Qyrǵyzstan, Pákis­tan, Reseı, Ońtústik Koreıa, Is­panııa elderindegi JOO-lar­men memorandýmǵa otyrǵan. Baı­qaǵanymyzdaı, otandyq stýdentter ózi qaltasynan  tólep jatatyn jataqhanaǵa kóńili tolmaı júrse, Irandaǵy ýnıversıtet shetel­dik stýdentteriniń ózin tegin turǵyn-úımen qamtamasyz etip qoıypty. JOO basshysy bólisken bul aqparatpen ýnıversıtet saıtyndaǵy 2018-2019 oqý jylyna arnalǵan derekti bıýlleten arqyly da tolyq tanysýǵa bolady. 

 Báriniń basynda sapa tur

Japonııanyń Sýkýba (University of Tsukuba) ýnı­ver­­sı­­­te­tinde oqytýshy bolyp jumys isteıtin professor Qýa­nysh Tastanbekova barlyq prob­­lemanyń basynda bilim sapa­synyń turǵanyn aıtady. Onyń oıynsha, jataqhana, oqý aqysy, jarnama, dıplomatııalyq qarym-qatynastan buryn bilim­niń sapasy mańyzdy, shetel­dik stýdentter soǵan qarap tańdaý jasaıdy.

– Sýkýba ýnıversıtetinde 2,5 myń sheteldik stýdent bi­lim alady. Bul barlyq 16,5 myń stýdenttiń 15 paıyzyn qu­raı­dy. Japondyq joǵary oqý orny álemdik top 100 myqty ýnı­versıtettiń qataryna kiredi. Mundaı jetistikke jetýde she­tel­dik stýdentterdi tartý, oqy­tý týraly mindetti talap bar. Sondyqtan osy máselege la­ıyqty kóńil bólinedi. She­tel­­dik stýdentterdiń basym bó­ligi Qytaı, Koreıa, Ja­po­nııa­nyń aınalasyndaǵy Soltústik Azııa memleketterinen, Afrıka men TMD elderinen keledi. Ja­ponııadaǵy bilim sapasy joǵary, sol sebepti jarn­ama júr­gizbese de oqýǵa túsýshiler kóp. Biz otan­dyq JOO-lardy jurt «Qazaq­standa sapaly maman daıyndaıtyn ınjenerlik, aýylsha­rýa­shylyq, medısınalyq fakýltet­ter bar eken» deıtin deńgeıge jetkizbeıinshe, shetelden stýdent tartýda joǵary nátıje kórsetý múmkin emes, – deıdi professor. Q.Tastanbekovanyń aıtýyn­sha, elimizdiń medısınalyq ýnı­versıtetterindegi úndis­tan­dyq nemese pákistandyq azamat­tar­dy tartýymyz – táýel­siz­dik­­tiń ta­bysy deýge kelmeıdi. О́ıt­keni mundaı baǵdarlama Ke­ńes ókimeti kezinde de bolǵan, biz bar bolǵany jalǵastyryp jatyr­myz. Bul – búgingi jańalyq ıakı jetistik emes. Al jańa bıik­ter­­ge qol jetkizý úshin jo­ǵary bi­lim­niń sapasyn jańa bıik­ke shyǵarýǵa tıispiz. Sebebi shetel­dikterdi bilimniń sapasymen ǵana qyzyqtyrýǵa bolady.

Sońǵy jańalyqtar

Mańǵystaýda «ANTIKOR ORTALYGY» ashyldy

Rýhanııat • Búgin, 11:38

Tennıs: Elena Rybakına fınalda

Tennıs • Búgin, 08:52

Basty aqparat (21.02.2020)

Vıdeo • Keshe

Uqsas jańalyqtar