Rýhanııat • 30 Qyrkúıek, 2019

Bıigi alasarmas Bı-aǵa

72 retkórsetildi

Týǵan jerden ushyp, qazaq aspanynda sónbeıtin bir juldyzǵa aınalǵan perzenttiń týǵanyna 125 jyl toldy. Ǵasyrdan shırek ǵasyr taǵy assa da, qazaq jeriniń quıqaly topyraǵy ózgergen joq, bala Beıimbet sýyna shomylǵan sol Áıet baıaǵysha toqtamaı aǵyp jatyr. О́zgerisi – Beıimbettiń babalary ańsap ótken, ózin sol jolda qurban etken el táýelsizdigi qyratty, qyrmyzy týǵan jerde erkin adymdaıdy. Bı-aǵa 1957 jyly aqtalǵannan keıin, el esin jıǵan soń, osy Áıette onyń 70 jyldyǵyn jerlesteri júzdegi qýanysh pen júrektegi muńnan kóz jasyn súrte júrip, erekshe kóńil kúımen atap ótken eken.

Qostanaıda Beıimbet Maılınniń  125 jyldyǵy atalyp ótti

Beıimbetiniń arqasynda bıikti de kórgen, beınet pen qorlyqtan da aman ótken, «Aljır»-da otyrýǵa tıisti 8 jylyn 5-6 jyl qoı baǵyp ótep, bala-shaǵasyn ár balalar úıinen terip alǵan Kúnjamal sheshemiz de tórde otyrypty. Sodan keıin Bı-aǵanyń 80, 90, 100, 120 jyldyǵy týǵan jerde, osy Áıette atalyp ótti. Biraq ol kezde Bı-aǵa týǵan aýdan aty da, aýdan ortalyǵynyń aty da Taran bolatyn. Týǵan jerde Beıimbet Maılınniń aty bolsyn degendi aıtyp, Oljas Súleımenovten bastap, zııaly qaýym talaı jazdy, másele kóterdi. Biraq qyzyl ımperııa kezinde qyzyl komıssardyń bıigi baıqalmasa da bási basym boldy. Biraq Taran jerde, Bı-aǵa bıikte, aspanda turǵandaı bolýshy edi. Jurttyń ishi sony sezetin. Alaıda Bı-aǵaǵa jasalǵan ádiletsizdik ózimizdiń salǵyrttyǵymyzdan táýelsizdiktiń 28-shi jyly ǵana qalpyna keldi. «Eshten kesh jaqsy» degen. Týǵan jerde Taran attan túsip, Bı-aǵaǵa oryn berdi – aýdan­nyń aty Beıimbet Maılın, aýdan ortalyǵynyń aty Áıet dep ataldy. Qazaq jazba ádebıetiniń qalyptasýyna orasan úles qosyp, totydaı túrlendirgen jazýshynyń toıy birinshi ret óz atymen atalatyn aýdanda bastaý aldy. Qos qýanysh rýhty kóterdi.

Osy joly Bı-aǵanyń toıy qyzyldy-jasyldy, jeleýlegen dańǵaza emes, jańasha óris aldy. Toı «Beıimbet Maı­lınniń murasy – ulttyń asyl qazynasy» atty ǵylymı-praktıkalyq konferensııadan bastaldy. Oǵan oblys, aýdan jurt­shylyǵymen qatar, Respýblıka Jazýshylar odaǵynyń tóraǵasy, aqyn, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Ulyqbek Esdáýletov, Memleket tarıhy ınstıtýty Derektaný, tarıhnama jáne Otan tarıhy bóliminiń jetekshi ǵylymı qyzmetkeri, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Qundyzaı Erimbetova, Almaty qalasyndaǵy Sábıt Muqanov jáne Ǵabıt Músirepovtiń ádebı-memorıaldyq kesheniniń dırektory, aqyn, halyqaralyq «Alash» syılyǵynyń ıegeri Ádilǵazy Qaıyrbekov jáne Beıimbet Maılınniń urpaqtary qatysty.

Beıimbettiń urpaqtary

Bul toıdyń taǵy bir ereksheligi, oǵan elimizdiń bıyl 100 jasqa tolyp otyrǵan bas basylymy «Egemen Qazaqstan» gazetiniń basshylyǵy arnaıy shaqyryldy. Onyń sebebi bar. Beıimbettiń qyzmeti men shyǵarmashylyǵy elimizdiń bas basylymy, búgingi «Egemen Qazaqstan» gazetimen tikeleı baılanysta boldy. Ol ótken ǵasyrdyń 20-30-shy jyldary gazet «Eńbekshil qazaq», «Eńbekshi qazaq», «Sosıaldy Qazaqstan» dep atal­ǵanda qyzmet istedi, jaýapty redaktor qyzmetin atqardy, maqalalaryn, áńgimelerin jarııalap otyrdy. «Egemen Qazaqstan» respýblıkalyq gazeti» AQ tóraǵasynyń orynbasary-bas redaktory Aıbyn Shaǵalaq toı qonaǵy bolyp, ǵylymı-praktıkalyq konferensııada Beıimbet Maılın men gazet jylnamasy týraly mazmundy áńgime aıtty. Toıda oblys ákiminiń orynbasary Marat Júndibaev oblys ákimi Arhımed Muhambetovtiń atynan toı qonaqtaryn quttyqtady.

B.Maılın

Qazaq «taqyr jerge shóp shyqpaıdy» deıdi. Beıimbet týǵan, ósken orta týyr­lyǵy tesik qarasha úıden turmaıtyn edi. Bı-aǵańa bitken daryn, asa bıik adamgershilik pen tektilik týǵan jer to­pyraǵynyń qunary men ata-babanyń rýhanı qýatynan daryǵan edi. Ony kon­ferensııanyń moderatory, belgili aqyn, ádebıetshi Aqylbek Shaıahmet bylaı kesteledi.

– Sizder Beıimbet Maılınniń týyp-ósken jerine, aqyndar men batyrlardyń, bılerdiń atamekenine kelip otyrsyzdar. El aýzynda júrgen shejire deregine súıensek, Qarabalyq Qypshaqtan Shoma­naq, Qarsaq, Tanabuǵa, Jolynshy jáne Joljaqsy taraıdy. Jolynshydan Sopy, Sopydan Qarta týady. Qartadan Qoshqar, Jaýar, Mamajar, Mámeke, Áleke, Álekesh týady. Jabaǵy batyrdyń ata-tegin taratar bolsaq, Qoshqardan Táýke, Táýkeden Syma, Symadan – Toq­mambet, Aqjigit, Aqmámbet ketedi. Aby­laı hannan bata alǵan Túgel batyr osy Aqjigittiń balasy. Al Túgelden Ipan, Ipannan Jabaǵy batyr týady. Batyrdyń nemeresi de atasyna tartyp batyr bolǵan. Al Aqjigit – Bı-aǵanyń túp atasy. Taratyp aıtsaq, Aqjigitten О́tegen, Qojyq, Túgel, Atan, Jobal týǵan. Atannan Táýkebaı, Táýkebaıdan Maı­ly, Maılydan  Jarmaǵambet, Jarma­ǵambetten Beıimbet týǵan, dedi Aqylbek Qojauly.

HH ǵasyrdyń qazaqqa kórsetpegen quqaıy joq. Biraq bergenine de shú­kirshilik etkendeımiz. Qazaq eliniń bo­lashaǵy úshin kúresken Alash azamattaryn bylaı qoıǵanda, halqymyzǵa áde­bıet pen ónerdegi alyptar tobyn berdi. Sol irilerdiń áý basynda turǵan­nyń biri Beıimbet edi.

– Beıimbet qazaq prozasynyń negizin salýshy ekeý bolsa bireýi, bireý bolsa ózi. Onyń áńgimeleri ómir shyndyǵyn dóp basyp, realıstik tegeýrinimen, kórkemdik bıik óresimen jáne taqyrybynyń áralýandyǵymen daralanady. Ulylyq qarapaıymdylyqtan týady desek, bul Maılın shyǵarmalaryna dál keledi. Onyń týyndylarynda óz dáýirindegi bolshevık, sovet jazýshylaryna tán patetıka, jalǵan pafos, ásireleý, uran­datý, jalaýlatý joq. Kedeıiniń bolsyn, baıy men ortashasynyń bolsyn dál shynaıy tıptik beınelerin jasady jáne sonyń bárin tarıhı ózgerý turǵysynan sýrettedi, dedi Ulyqbek Esdáýlet. Ol aýdannyń Bı-aǵa atyn alǵanyna qut­ty bolsyn aıtyp, qazaq ádebıetinde Beıimbet qalyptastyrǵan mekteptiń jasaı bererine senim bildirdi.

Beıimbet Maılın tek qazaq ádebıetin janr jaǵynan túrlendirip qana qoıǵan joq, onyń qazaq jýrnalıstıkasynyń súrleýin salýda da etken eńbegi ushan-teńiz. Oǵan «Egemen Qazaqstan» res­pýblıkalyq gazeti» AQ tóraǵasynyń orynbasary-bas redaktory Aıbyn Sha­ǵalaq toqtaldy.

– Birden aıtý kerek, Beıimbet Maılın de Alash qaıratkerleri qata­rynda qalamgerlik qýatyn baspasóz ar­qyly tanytty. Ol maqala jazyp ǵana qoıǵan joq, gazet-jýrnal uıymdastyrý isine, baspasózdiń kúndelikti qara ju­mysyna da bel sheshe, bilek sybana atsalysty. Sol jyldardaǵy gazet ti­gin­­­­dilerin qarasańyz, Beıimbet Maı­lın­­­niń qarapaıym habardan bastap, prob­lemalyq maqala, ocherk, áńgimeleri turaqty jarııalanyp turǵanyn kórýge bolady, dedi Aıbyn Baqytuly. Beıim­bet Maılın maqalalaryna kóbine búr­kenshik atpen qol qoıǵan. Beıimbetti zert­teýshiler arasynda bul áli kúnge deıin núktesi qoıylmaǵan taqyryp. Ony Aıbyn Shaǵalaq ta atap ótti.

– Maılındi zerttegen Toqtar Beıis­qulov bir suhbatynda onyń búrkenshik atynyń 74 ekenin aıtady. Al «Egemen Qazaqstan» kitaphanasy» serııasymen shyǵarǵan gazettiń 1919 jyldan 1970 jyldarǵa deıingi kezeńdi qamtıtyn al­­­­ǵashqy bes tomdyǵyn shyǵarý barysyn­da Bı-aǵanyń búrkenshik esimderi mu­nan da kóp dep paıymdadyq. Sebebi Bı-aǵa qoldanǵan «Bir kórgen», «Qarasha bala», «Taı» sııaqty búrkenshik attaryna uqsas, «Kórgen», «Taıbaǵar», «Qara bala» dep qol qoıylǵan jazý maqamy, berilý turpaty jaǵynan Beıimbettiń qoltańbasyna uqsas materıaldar gazet betinde jıi kezdesedi. Árıne bul taqyryp zertteýdi, taldaýdy qajet etedi, degen ol «Egemen Qazaqstan» gazeti óziniń «Ushqynnan» bastap, bú­ginge deıin jalǵasatyn jylnamasyn, ıaǵnı arhıvin sıfrly formatqa kóshir­ge­nine de jurtshylyqtyń nazaryn aýda­ra ketti.

Tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Qundyzaı Erimbetova Beıimbet Maılın qurban bolǵan sodyr saıasat ústemdik qurǵan ýaqyt sıpatyna toqtaldy. Sonymen qatar Beıimbet Maılınniń ómiri men shyǵarmashylyǵyn kezeńderge bólip, murasyn búgingi ýaqyt turǵysynan qaıta zertteýdi usyndy. Eki alyptyń – Beıimbet Maılın men Ǵabıt Músirepovtiń shyǵarmashylyq baılanysy týraly sóz alǵan Sábıt Muqanov jáne Ǵabıt Músirepovtiń ádebı-memorıaldyq kesheniniń dırektory Ádilǵazy Qaıyrbekov Bı-aǵanyń kirshiksiz taza, adamgershilik, beınetqor bolmysy týraly áńgimeledi. Bı-aǵanyń shyǵarmashylyǵy ǵana emes, adamı bolmysy da úlgi-ónege, urpaqqa mura.

Eskertkish

Konferensııaǵa Bı-aǵanyń urpaqtary da qatysqanyn aıttyq. Qaraǵandy ob­lysynyń Jańaarqa aýdanynda tu­ratyn Záýresh Seıitjanova Bı-aǵanyń ne­meresi, Rázııanyń tuńǵysh qyzy. Atasy aqtalǵanda Záýresh apaı 10 jasta eken.

– Beıimbet atam aqtalǵanda Sákenniń, Ilııas­tyń áıeli jáne Kúnjamal mamamdy Almatyǵa erleriniń aqtalǵan qaǵazyn alýǵa shaqyrady. Sáken men Ilııastyń qaǵazyn birden bergen, al Beıimbettiń aqtalǵany týraly qaǵazy joq bolyp shyqqan. Sony Kún­­jamal mamam kútip, Almatyda eki kózi tórt bolyp, eki aı jatty. Aqyry tabyl­maǵan soń, eńsesi túsip úıge keldi. Sóıt­­se, ony Jańaarqaǵa jibergen eken. О́ıtkeni meniń anam Rázııa ákesin iz­dep, hattyń barlyǵyn Jańaarqadan jaz­ǵan ǵoı. Aqtalý qaǵazyn alǵannan keıin Kúnjamal mamam balalaryn qu­shaqtap jylaı berdi, barlyǵy birin-biri qushaqtap, judyryqtaı jumylyp, aıyrylmaı biraz jylap turady. Biz balamyz ǵoı, seltıip qarap turamyz, dep eske alady Záýresh apaı. Konferensııa sońynda Beıimbettiń jıenshary, atasy atyndaǵy qordyń dırektory Saltanat Mustafına Bı-aǵanyń eske alý sharalaryna atsalysyp júrgen azamattardy Beıimbet Maılınniń týǵanyna 125 jyl tolýyna arnalǵan merekelik medalmen marapattady.

Bı-aǵanyń kindik qany tamǵan Áıet boıynan bastalǵan toı Qostanaıda jalǵasty. «Beıimbettiń bıigi» atty respýblıkalyq aqyndar aıtysynda Bı-aǵa týraly da, búgingi kúnniń áleýmettik ótkir máselelerinen de, ázil-qaljyńnan da aıtylmaǵan eshnárse qalmady-aý, sirá. Júrsin Ermanovtyń tańdaıynan bal tamǵan topjarǵandary eki kún boıy sán-saltanaty kelisken záýlim «Jastar saraıynda» Qostanaı jurtyn jyrǵa bóledi. Qazaqstannyń halyq aqyny Ásııa Berkenova bas bolǵan qazylar alqasy jyr báıgesinde azýlyǵymen alysqan júırikterdiń máresin anyqtady. Omar Shıpın jáne Nurjan Naýshabaev atyn­daǵy qos arnaıy syılyq Aınabek Beı­senǵalıev pen Toba О́tepbaevqa berildi. Eki úshinshi oryndy Saltanat О́telbaeva men Shuǵaıyp Sezimhan aldy. Eki ekinshi oryndy Ásem Erejeqyzy men Serik Qusanbaev ıelendi. Bir mıllıon teńge tigilgen birinshi oryndy Meıirbek Sul­tanhan jeńip aldy. Al aıtystyń bas júldesi – temir tulpar shashasyna shań juqpaǵan jyr júırigi Aıbek Qalıevke buıyrdy.

Toıdyń taǵy bir taǵylymdy tusy – Bı-aǵaǵa arnalǵan jastar konferensııasy boldy. Qazirgi qazaq ádebıetiniń jas tolqyny sanalatyn jas aqyn, ádebıetshi, ǵalymdardyń qatysýymen ótken basqosýdyń mazmuny da, oǵan qatysqan qostanaılyq jas stýdent qaýymyna berer taǵylymy da joǵary boldy.

– Bı-aǵa toıynyń aıasynda ótip otyrǵan bul konferensııada Beıimbet Maılın murasyn zertteýdegi jas tol­qynnyń kózqarasyn bilýdi, jalpy «Táýelsiz el, búgingi ýaqyt turǵysynan qaraǵanda Beıimbet Maılın kim?» degen suraqqa jaýap tabýdy maqsat etip qoıdyq. Moıyndaýymyz kerek, zertteý jumystarynda qalyp­tasyp qalǵan pikirden aıyrylmaımyz, bir aıtylǵan, taptaýryn pikirdiń sheń­berinen shyǵa almaımyz. Biz sondaı stereotıpti buzý úshin de elimizdegi al­dyńǵy qatarly ádebıetshi jastardy osy pikirtalas alańyna shaqyrdyq, dedi konferensııany uıymdastyrǵan oblystyq mádenıet basqarmasynyń basshysy Erlan Qalmaqov. Konferensııa jas aqyn, jaqynda ǵana Respýblıka Jazý­shylar odaǵynyń músheligine ótken Abylaı Maýdannyń moderatorlyǵymen ótti. Onda ádebıettanýshy, synshy, Lev Gýmılev atyndaǵy ýnıversıtettiń doktoranty Zańǵar Kárimhan, aqyn, ádebıettanýshy, gýmanıtarlyq ǵylym­dar magıstri Aınur Tóleý, Semeı qa­la­­syndaǵy Shákárim atyndaǵy ýnı­ver­sıtettiń kafedra meńgerýshisi Erkin Rah­metýllın, jazýshy-dramatýrg, Abaı atyndaǵy pedagogıka ýnıversıtetiniń doktoranty Álibek Baıbol, balalar jazýshysy, ádebıet synshysy, «Daryn» memlekettik syılyǵynyń laý­reaty, gý­ma­­­­­nıtarlyq ǵylymdar magıs­tri El­dos Toqtarbaıuly Beıimbet mu­r­a­syn zertteýdiń ózekti máseleleri, ja­zý­shynyń búrkenshik esimderi, Beıim­bet poezııasy jáne qazirgi ádebıet má­se­leleri, Beıimbet prozasyndaǵy ult­tyq tanym jáne mıf­tik tin, jazýshy dramatýrgııasynyń ómir­sheńdigi men ózektiligi, HH ǵasyrdyń 30-jyl­daryndaǵy saıası qýǵyn-súrgin jáne Beıim­bet tulǵasy týraly aıta kelip, Bı-aǵa muralarynyń búgingi urpaqqa nası­hattalýy jaıynda jan-jaqty áńgime qozǵady.

– Beıimbettiń kóbine tek prozasyn aýyzǵa alamyz. Al onyń poezııasy da mánin bir mysqaldaı joıǵan joq. Onyń poezııaǵa engizgen jańalyqtary da bar­shylyq. Al óleńderinde de aýyldy, aýyl adamdaryn, áleýmettik máselelerin kór­setken Beıimbetteı aqyn joq. Onyń ereksheligi de osynda. Maǵjan – lırık, onyń deńgeıi mahabbat bolsa, Beıimbet aýyldy jyrlaý arqyly qazaqtyń taǵ­dyryn kórsetti jáne ulttyq boıaýdy kór­setýde, saqtaýda da Bı-aǵa taǵylymy erekshe, dedi Eldos Toqtarbaıuly. So­ny­men qatar olar aýdıtorııadaǵy jas­tar suraqtaryna da tolyqqandy, tushymdy jaýap berip otyrdy.

Sonymen búkil qazaqtyń, ult­tyq ádebıettiń týǵanyna 125 jyl tol­ǵan Bı-aǵasyn eske alý asta-tók dara­qy­lyqtan, sansyz shapandar jabatyn dań­ǵazalyqtan ada, oıy men toıy ja­­rasqan shara bolyp ótti. Áıet­te kórermender teatrlan­dy­ryl­ǵan kon­sert­ti tamashalady. Buryn qa­zaq­tyń toıy dese kún raıy qalaı bol­sa da kıiz úı tigilip, ishine quraq kór­­peshe, kilem tósep, túlkiniń terisin ilip qoıar edi, kúzgi nemese erte kóktemgi yz­ǵar­dan tońǵan ájeler bir mezettik kó­rinis úshin tózimin taýysyp otyrar edi. Dańǵyrlaǵan mýzyka oınap, jurt bılep keterdeı jeńil ánder aıtylyp, toıdyń «kóńil kúıin» jasar edi. Biraq toıdyń sebebine aınalǵan tulǵanyń keıingige ónege, bilim, barshaǵa rýhanı azyq bolardaı ómiri men murasy týraly jurtqa jetkizý toı dabyry men dúbiriniń tasasynda qalyp qoıar edi. Bul joly barlyǵyna da shynaıy kózqaras pen múmkindikti esepteý basty baǵyt bol­dy. Kúzdiń salqynynda kıiz úı tigip, kiriptarlyq jasalǵan joq. Onyń ornyn Bı-aǵanyń ómiri týraly kórme tolyqtyrǵandaı. Bı-aǵa toıynda ótken bir emes, eki konferensııadan, esti jyr esken aıtystan jurt bir baıyp qaldy. Halqymyzdyń saltymen as berilip, Beıimbet Jarmaǵambet balasynyń arýaǵyna quran baǵyshtaldy. Toıdyń salty, sıpaty iship-jeý, oıyn-saýyq dep túsinetin ádetti bir silkigen jańalyq eskendeı. Qońyr bola turyp batyrlyǵy, qarapaıymdylyǵynan tek­tiligi kórinetin naq Bı-aǵanyń ózindeı.

Sýretterdi túsirgen Janbolat KENJEǴUL,

 QOSTANAI

 

Banner
Sońǵy jańalyqtar

Elıtaly kezeńge joldama aldy

Sport • Búgin, 09:58

Eki qola medal enshiledi

Boks • Búgin, 09:57

«Barystyń» qarqyny qatty

Hokkeı • Búgin, 09:52

Kıprdi de jeńe almadyq...

Fýtbol • Búgin, 09:51

Galbadrah bolmasa qaıter edik?!

Sport • Búgin, 09:49

«Qara altyndy» qapysyz aǵyzǵan

Qazaqstan • Búgin, 09:44

Qyz áýlıe

Rýhanııat • Búgin, 09:34

Qaıtalanbas qymyz dámi

Qazaqstan • Búgin, 09:33

Rýhanı jańǵyrǵan aýyl

Rýhanııat • Búgin, 09:28

Ekijaqty kelisimge qol qoıyldy

Qazaqstan • Búgin, 09:26

Tálim men tájirıbe ushtasqan uıa

Qazaqstan • Búgin, 09:10

Jambyldyqtardyń jarqyn jobasy

Aımaqtar • Búgin, 08:36

Joshy ulysynyń joǵalǵan shaharlary

Rýhanııat • Búgin, 08:31

Úılestirý keńesiniń kezekti basqosýy

Qazaqstan • Búgin, 08:27

Túgel túrkini túgendegen

Álem • Búgin, 08:20

Katonqaraǵaıdy qalaı saqtap qalamyz?

Qazaqstan • Búgin, 08:12

«Dostastyq vızasyn» engizýdi usyndy

Prezıdent • Búgin, 08:03

Taldyqorǵanda 5 myń aǵash otyrǵyzyldy

Aımaqtar • 12 Qazan, 2019

Keı óńirlerde aýa-raıy ózgeredi

Aımaqtar • 12 Qazan, 2019

Eń qysqa áńgime. Iesiz zyndan. Dıdar AMANTAI

Rýhanııat • 12 Qazan, 2019

Eń qysqa áńgime. Islam Qabyluly

Rýhanııat • 12 Qazan, 2019

Senatorlar senbilikke shyqty

Qazaqstan • 12 Qazan, 2019

Uqsas jańalyqtar