Rýhanııat • 30 Qyrkúıek, 2019

Elimizdegi tuńǵysh ıslam murajaıy qalaı ashyldy?

154 retkórsetildi

Bul – elimizde ashylǵan tuńǵysh ıslam murajaıy.

Jaqynda О́skemen qalasyndaǵy «Halıfa Altaı» meshitinde Qazaqstandaǵy alǵashqy «Islam mádenıeti jáne dástúr» murajaıy ashylǵan bolatyn. Osy murajaı týraly QMDB-nyń О́skemen aımaqtyq ókil ımamy Ermek Qasbolatuly Muqataımen az-kem suhbattasqan edik.

mýzeı

-Ermek Qasbolatuly, QMDB-nyń О́skemen aımaǵy boıynsha ókil ımamdyq qyzmetińiz 4 jylǵa jýyqtapty. Jalpy О́skemen óńiri týraly ne aıtar edińiz?

– О́skemen – elimizdiń eń qıyr shyǵysy, kermıyq О́r-Altaı men Barqytbeldiń bókterinde, Buqtyrma men Ertistiń saǵasynda, Katon-Qaraǵaıy  men Marqakóli oryn tepken, qoınaýy kenge toly, jazıra dalasy tórt túlik malǵa toly, tabıǵaty ásem, tańǵajaıyp ólke!

Arydan tartyp aıtar bolsam, aıbarly Saq pen Ǵunnyń esigi, Er-Túriktiń altyn besigi bolǵan, Tónykók abyzdyń tasqa qashaýly sózderi qalǵan, Bilge qaǵan men Kúlteginniń izderi qalǵan, ózderin Kók-bóriniń urpaǵy sanaǵan, Qarluq pen Qypshaq taraǵan, Shyńǵys qaǵan orda tikken, kúlli Túrki jurty qonys etken – kıeli óńir bul.

Beriden tartyp aıtar bolsam, Alash balasy óz aldyna el bolǵanda, Asan ata túıesin shóktirip, Tarbaǵataı men Saýyrdy jeruıyqqa balaǵan, Jaǵasy altyn, jeńi jez ataqty Aqtamberdi jyr arnaǵan, Qý daýysty Quttybaı, Boranbaı, Aqtaılaq bıler úkim kesken, tolǵamaly tórt qarýyn asynǵan Qaptaǵaı, Shaqantaı, Qarakereı Qabanbaı, Er-Jánibek, Baımurat, Dáýletbaı batyrlar kún keshken – óńir bul.

Alashtyń ardaqtylary Raıymjan Mársekov pen Otynshy Áljanovtyń, Keńes dáýiriniń qaharmandary Tólegen Toqtarov pen Qasym Qaısenovtyń kindik qany tamǵan, qazaq ádebıetiniń kerbuǵysy Oralhan Bókeı men qara sózdiń qas zergeri Qalıhan Ysqaq, Ázilhan Nurshaıyqov, Qalıhan Altynbaev, Dıdahmet Áshimhan, Balamer Saharıev t.b. da ıir-butaqty tulǵalardy dúnıege ákelgen – óńir bul.

Iá, osyndaı ulylarǵa tuǵyr bolǵan О́r-Altaı óńiri sonaý Altyn Orda men Moǵolstan dáýirinen beri musylman topyraǵy bolyp eseptelinedi. Buqtyrma men qart Ertistiń jaǵasyn jaılaǵan Qazaq rýlary shejire tarqatqanda ejelden ózderin musylman halyq dep sanaıdy.

mýzeı 3

- Osy óńirdiń tarıhynda buryn medreseler bolǵan ba?

 – Árıne, patshalyq Reseı dáýirindegi О́skemende salynǵan meshit-medreselerdi bylaı qoıǵanda, bir Zaısannyń ózinde «Qazaqııa» jáne «Ǵızatııa» atty medreseler jumys istegen.

Túbi Túrkistandyq Saryqoja men Bes qoja urpaqtary Qaton men Marqakól, Jarma men Tarbaǵataıdyń aýyl-aýyldarynda medrese ashyp, bala oqytqan. Sol dáýirde ary-beri ótken orys saıahatshylary osyndaǵy Qazaq elin «Muhammedtiń dinin ustanatyn sýnnıt musylmandar» dep jazyp qaldyrǵan.

Keńes úkimetine deıin bir Semeıdiń ózinde 8 medrese bolǵan. Onyń ishinde tanymaly Hakim Abaı oqyǵan «Ahmet Rıza» medresesi edi. Al Abaı aýdanynda ataqty Qunanbaı qajy saldyrǵan «Eskitam» medresesi jumys istegen. Jalpy, Keńes úkimetine deıin bul óńirden júzdegen adam Mekke-Mádınaǵa sapar shegip, qajy atanǵan. Keńes úkimeti tusynda Ortalyq Azııada SADÝM qurylǵanda, onyń Qazaqstandaǵy qazııatyn basqarǵan alǵashqy tóraǵa Á.Shamsýtdınov osy О́skemenniń týmasy sanalady. Ol kisi 1943-1952 jylǵa deıin Qazaqstan qazııatyn basqarǵan. 1952 jyly tóraǵalyqty S.Ǵylmanıge berip, qaıtys bolǵanǵa deıin (1956) ózi osynda О́skemendegi ortalyq meshittiń bas ımamy qyzmetin atqarǵan.

Tórt jyl buryn Alla násip etip, osyndaı baı tarıhy bar óńirge dinı qyzmet jasaýǵa keldim. Kele salysymen «urysta turys joq» demekshi jergilikti aqsaqaldarmen, azamattarmen, dinı kadrlarmen qoıan-qoltyq aralasyp, kóptegen ıgi isterge muryndyq boldyq.

 – О́zińiz aıtqan ıgi isterińizdi atap ótseńiz?   

mýzeı 4

 – О́skemende qatarynan birneshe ret (2016, 2017, 2019 jj.) elimizdegi tuńǵysh «Aqasaqaldar forýmyn» ótkizdik. Tuńǵysh ret qatarynan eki jyl (2017-2018 jj) óńir ımamdaryna úsh aılyq dinı bilim berý kýrsyn ashtyq.

Oblys ákimi Danıal Kenjetaıulynyń qoldaýymen oblystyq pedagogıkalyq kolledjinen «Islamtaný» mamandyǵyn ashyp, onda ózimizdiń din qyzmetkerlerimiz dáris berýde.

Tuńǵysh ret bıyl jaz mezgilinde tabıǵat aıasynda kıiz úıler tigip, aldymen óńir dinı qyzmetkerlerine, keıin respýblıkalyq dinı qyzmetkerlerge arnap «Dala semınaryn» ótkizdik.

Minekı, keshe ǵana «Halıfa Altaı» meshitinen elimizdegi tuńǵysh ıslam murajaıyn ashtyq.

– Ashylǵan ıslam murajaıyn elimizde tuńǵysh ret ashyldy dep aqparat tarattyńyzdar. Bizdiń bilýimizshe, Aqtóbede «Nur-Ǵasyr» meshitinde, Nur-Sultandaǵy «Ǵylmanı» meshitiniń janynan murajaı ashylǵan edi. Olardan ereksheligi nede?

ákim

Nur-Sultandaǵy «Sádýaqas Ǵylmanı» murajaıy negizinen tulǵataný baǵytynda ashylǵan. Onda Sádýaqas atamyzdyń ómirbaıany, shyǵarmashylyǵy, turmys-tirshiligin áspetteıtin eksponattar qoıylǵan. Aqtóbede «Nur-Ǵasyrdaǵy» murajaı bilýimshe, meshittiń menshiginde emes, oblystyq Mádenıet basqarmasyna qaraıdy. Jáne bul ıslam murajaıy emes, oblystyq ólketaný murajaıy bolyp eseptelinedi eken. Árıne, meshitpen japsarlas (jertóle) ornalasqandyqtan, onda kóbirek dinı eksponattar qoıylǵan. Búginde bul murajaı jabylyp qalǵan deıdi.Al «Halıfa Altaı» meshitinen biz ashyp otyrǵan murajaıdyń orny bólek. Birinshiden, bul murajaı – elimizde ashylǵan tuńǵysh ıslam murajaıy bolyp tabylady. Ekinshiden, bul murajaıdaǵy eksponattar men tarıhı derekter keıbireýler aıtyp júrgen «Qazaqqa ıslam 90-shy jyldary keldi» degen áńgimeniń sandyraq ekenin áıgilep beredi. Úshinshiden, meshit tek qulshylyq orny ǵana emes. Ol mádenı oshaq bolýǵa tıisti. Meshitterimiz shyn máninde ıslamnyń kelbeti bolýy úshin biz ıslam murajaıyn ashyp, Haq dinniń baı tarıhyn, bul dinmen halqymyz qalaı qaýyshqanyn aıshyqtap berýdi jón sanadyq. Tórtinshiden, ıslam murajaıyn ashý degen eksponattardy jınap, kórmege qoıýdan ǵana turmaıdy. Islam murajaıyn ashý úshin ǵylymı áleýet kerek. Biz osy murajaıdy ashý úshin shamamen bir jyldaı ýaqyt daıyndaldyq. Elimizden, alys-jaqyn shetelderden eksponat izdedik. Tashkent, Qazan, Kembrıdj ýnıversıteti, Súleımanııa kitaphanasynan qoljazbalar aldyrdyq. Syr boıyndaǵy kóne shaharlardan qysh qumyralar men farforlar ákeldik. Alyp kelgen jádigerlerdi óz mamandarymyz suryptap, oǵan ǵylymı taldaý jasady. Iаǵnı, meshit janynan murajaı ashý, din qyzmetkerleriniń ǵylymı-ıntelektýaldyq deńgeıin ósiredi.

– Islam murajaıyn ashýdaǵy maqsatyńyz ne?

túrik

 – Islam murajaıyn ashýdaǵy maqsatymyz – jergilikti halyq mundaǵy jádigerlerdi kóre otyryp, óziniń baı tarıhymen tanyssyn, óziniń tól dinimen tynystasyn, keleshegin ulttyq rýhpen órbitsin, «Qazaqqa taýhıd 90-shy jyldary keldi» degen syńar-ezý pikirlerdiń negizsiz ekenine kóz jetkizsin, kelimsek dinı aǵymdardyń jeteginde ketpesin degen oı edi. Ári Islam murajaıyn ashý bizdiń dinı qyzmetkerlerimizdiń de ıntellektýal deńgeıin ósiretini sózsiz. Meshit – bul  tek qulshylyq orny ǵana emes, ol musylmandyq mádenı oshaq. Meshitti árlendirý, onyń qyzmetin ártaraptandyrý – siz ben bizdiń ýázıpamyz.

Joǵaryda atalǵan ıgi isterdiń bárine oblys ákimi Danıal Kenjetaıuly árdaıym qoldaý bildirip keldi. Eń qıyn sátterde meshitterimizge kómek qolyn sozyp, aǵymdaǵy máselelerdiń eńserilýine jol ashyp berdi. Men el rýhanııatynyń bıikke kóterilýine ólsheýsiz eńbek sińirip kele jatqan Danıal Ahmetovke zor alǵys aıtamyn!

– Oblys ákimi Danıal Ahmetov ashylǵan murajaıdyń úsh bólimnen turatynyn, táńirge tabynýshylyq, bizdiń jerdegi ıslamnyń paıda bolýy men taralýy, qazirgi tańdaǵy ıslam týraly óziniń facebook áleýmettik jelisinde jazǵan bolatyn. Tarqatyp aıtyp berseńiz?

ahmetov

 – Qazaq halqynyń ıslamǵa deıingi Saq, Ǵun, Túrki kezeńderde de dinı senimge ıe boldy. Tarıhı derekterde qandaı dinı senimde bolǵandyǵyna qatysty túrli boljamdar aıtylady. Biraq, biz osynyń negizgilerine toqtaldyq. Mysaly, Saq dáýirindegi babalarymyzdyń aqyret senimi bolǵanyn aıtyp óttik. Ǵun dáýirinde prototúrkilerge paıǵambar kelgen bolýy yqtımal ekenin kórsettik. О́ıtkeni, túrkiler osy Ǵun dáýirinen bastap bir táńirge tabyna bastaǵan. Túrkilerge bir táńirge tabyný senimin kim ákeldi degen saýalǵa árkim ártúrli jaýap berip júr. Máshhúr Júsip babamyz túrkilerge Ozǵan (Oǵyz qaǵan) atty paıǵambardyń kelgenin jazyp qaldyrǵan. Ol týraly «Oǵyz-name» dastany bar ekeni belgili. Ádebıet tarıhshylary Oǵyz qaǵannyń ómir súrý dáýirin osy Ǵun dáýiri dep boljaıdy. Sol sebepti biz Ǵun dáýirine de toqtalyp, bul kezeńniń erekshelikterin aıshyqtaıtyn eksponattar qoıdyq. Al Túrki dáýiriniń jádigeri retinde Kúltegin tas jazýynyń kóshirmesin jasatyp, ony murajaı tórine qoıdyq.

Sonymen qatar, ıslam dininiń Ortalyq Azııaǵa taralýyna toqtalyp ótip, Samanı, Qaraqan, Ǵaznaýı, Altyn Orda, Qazaq handyǵy, patshalyq Reseı, Keńes úkimeti kezeńderine qatysty tarıhı málimetter men jádigerlerdi qoıyldy. Ortalyq Azııa men Deshti-Qypshaqtan shyqqan ǵulamalardyń qoljazbalaryn taptyq. Olar bizdiń ıslam murajaıynyń kórkin ashyp tur.

Sondaı-aq, Táýelsiz Qazaqstan dáýirine toqtalyp, Elbasy N.Nazarbaevtyń tusyndaǵy dinı damý belesteri sóz bolady. QMDB-nyń tizginin ustaǵan R.Nysanbaıuly, Á.Derbisáli, E.Maıamerov, S.Oraz múftı-hazretterdiń eleýli eńbekteri tarqatylyp aıtylady.

– Murajaıǵa qandaı  eksponattar qoıyldy?

 – Saq, Ǵun, Túrki kezeńderine qatysty aıshyqty jádigerlerdiń kóshirmesin jasattyrdyq. Mysaly, О́r-Altaıdaǵy Berel tarıhı qoryǵyndaǵy Saq patshalary qorymynyń kóshermesin qoıdyq. Ǵun dáýiriniń jádigeri retinde «Oǵyz-name» qoljazbasynyń kóshirmelerin Kembrıdj ýnıversıtetinen jáne Súleımanııa kitaphanasynan aldyrdyq. Túrki dáýirine tán Kúltegin eskertkishiniń de tas jazý kóshirmesi bar.

Sondaı-aq, balbal tastar, baqsylardyń yspasy men qobyzy, sopylardyń qorjyny, shapany, saıatshylardyń qural-saımandary, turmys-saltta qoldanylǵan at ábzelderi, qarý-jaraqtar, dıirmen, keli-kelsap, kıiz úı jabdyǵymen, Arystan bab pen Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesiniń syrqy kóshirmesi jáne t.b. qundy eksponattar qoıyldy. Qoljazbalardan «Dıýanı hıkmettiń» Tashkent, Kazan, Stambýl nusqalaryn, «Másnaýı» nusqalary, «Baqyrǵanı kitabynyń» Kazan nusqasyn, fıqh kitaptarynan «ál-Nıhoıa», «ál-Hıdoıa», aqıda kitabynan «Aqıda-násafı», «Shyńǵysnama», «Túrik-shejiresi», «Babyrnama», «Temirnama», «Jylnamalar tarıhy», «Bázdaýı tápsiri», «Fataýa-hındııa» jáne t.b. kóptegen qoljazbalardy ákeldik. Murajaıda elektrondy Quran ornatylǵan. Onda Quran-kárim tórt tilde jumys istep turady.

Árıne, az ýaqyttyń ishinde baı murajaı ashý ońaı emes. Átteń-aı degen tustarymyz da barshylyq. Qalmaqpen soǵysyp, sheıit jáne ǵazı bolǵan babalarymyz – Qabanbaı, Kókjal Baraq, Baımurat, Dáýletbaı, Qoshqarbaı, Mamaı, Berdiqoja batyrlardyń urpaqtarynan birde-bir jádiger ala almadyq. Buıyrsa, osy olqylyqtardyń ornyn toltyryp, aldaǵy ýaqytta murajaıdy taǵy da eksponattarmen baıyta túsemiz dep oılaımyn.

– Jýyrda ózińizdiń facebook áleýmettik jelidegi paraqshańyzda dinniń tóńirieginde biraz jazbalaryńyzdy qaldyryp júrsiz. Sonyń ishinde «Qazirgi tańda, kim buzaqy – musylman, kim esirtkini ósiredi – musylman, kim sodyr – musylman…» degen jazbańyz kópti oılandyrdy degen oıdamyn. Mundaı qorytyndyǵa kelýińizge ne sebep?!

 – Biz sońǵy jyldary halyqqa aqıda men fıqh úıretýge basymdyq bere bastadyq. Onyń sebebi, qazirgi bazbir jat aǵymdar osy taqyryptar tóńireginde daý-damaı týdyrýda. Jamaǵat ishinde ǵulamalar arasynda tartysatyn máselelerge deıin daýly taqyryptar kóterilip qalyp jatady. Ásili, jamaǵat aqıda men fıqhty mýqallıdtiń (qarapaıym musylman) deńgeıinde bilse, sol jetkilikti. Odan árisi ǵulamalardyń enshisindegi dúnıe.

Biz qalyń buqaranyń nazaryn odan mańyzdy máselelerge aýdartýymyz kerek. Ol ne deısiz ǵoı? Ol dinı tárbıe dep oılaımyn. Sebebi, qazirgi tańda jasalynyp jatqan qylmystardyń ıelerin suryptap kórseńiz, musylman men musylman emestiń aıyrmashylyǵy qalmaı bara jatyr. Áıel zorlaý, pedofılııa, esirtki men qarý-jaraq saýdasy, tipti adam saýdasy sekildi aýyr qylmystardy musylmandar da jasap jatyr. Osy kórsetkish bizge laıyq pa? Álbette, joq dep kesip aıtamyz. Biraq, naqty tájirıbedegi kórsetkishte musylmandar da nebir qanypezer qylmystardy jasap jatyr. Onyń aldyn alý úshin biz halyqqa ıhsan ilimin, ıaǵnı dinı tárbıeni berýimiz kerek. Dinı tárbıe durys jolǵa qoıylmaǵandyqtan, keıde elimizge belgili ýaǵyzshylardyń da pendeshilikteri sahnaǵa shyǵyp ketip jatady. Bul, álbette bizdiń kúresimizdiń nemese qyzmetimizdiń álsizdigi dep bilemin. Sol sebepti, biz dinniń tól fýnksııasynan aýytqymaýymyz kerek. Áleýmettik jelide osyny aıtpaq bolǵan edim.

Banner
Sońǵy jańalyqtar

Izgilik elshisi

Aımaqtar • Búgin, 17:38

Soltústik oblystarda boran bolýy múmkin

Qazaqstan • Búgin, 16:18

Kún energııasy Oralǵa jetti

Aımaqtar • Búgin, 15:46

«Aqyny aq Ertistiń – Qımadıden...»

Rýhanııat • Búgin, 12:46

Fýtbol: Makedonııamen teń oınadyq

Fýtbol • Búgin, 12:24

Kúlki kerýeni № 3

Rýhanııat • Búgin, 11:38

Eń qysqa áńgime. Jandos Júsipbek

Eń qysqa áńgime • Búgin, 11:32

Eń qysqa áńgime. О́mirjan Ábdihalyquly

Eń qysqa áńgime • Búgin, 11:29

Eń qysqa áńgime. Baýyrjan Babajanuly

Eń qysqa áńgime • Búgin, 11:24

Dala úni Almatyda bastalady

Rýhanııat • Búgin, 10:19

Tekti sózdiń tóresi Almatydan bastalady

Aımaqtar • Búgin, 10:11

Taǵylymdy tulǵa

Rýhanııat • Búgin, 09:36

Ǵylym qanatyndaǵy ǵumyr

Rýhanııat • Búgin, 09:34

Moıynqumǵa ushaq qatynaıdy

Aımaqtar • Búgin, 09:29

«Para berme» chellendji bastaý aldy

Aımaqtar • Búgin, 09:27

Kásipodaq úzdikteri marapattaldy

Aımaqtar • Búgin, 09:26

Bı-aǵa salǵan án eken...

Rýhanııat • Búgin, 09:17

Qaıta oralǵan «Don Karlos»

Rýhanııat • Búgin, 09:15

Jeti óner qonǵan jampozym

Rýhanııat • Búgin, 09:12

Taǵdyry tańdalǵan patshaıym

Rýhanııat • Búgin, 09:09

Naǵyz qazaq

Rýhanııat • Búgin, 09:05

«Brakoner» biraz basbuzardy quryqtady

Aımaqtar • Búgin, 09:00

Reseıden de úırenýge bolady

Saıasat • Búgin, 08:52

Zań jobasyn talqylady

Qoǵam • Búgin, 08:46

IýNESKO-nyń syılyǵyn jeńip aldy

Qazaqstan • Búgin, 08:45

Uqsas jańalyqtar