Qoǵam • 01 Qazan, 2019

Volonterlik qyzmet shetelde qalaı sheshimin tapqan?

57 retkórsetildi

Qazaqstanda 2020 jyl – Volonter jyly dep jarııalandy. Sondaı-aq erikti retinde qyzmet kórsetetin stýdentterdiń stıpendııasy 30 paıyzǵa ósetini aıtyldy. Eriktiler taqyryby bıyl memleket jáne qoǵam tarapynan jıi kóterilip keledi. Memleket basshysy Q.Toqaev aıtqandaı, Qazaqstan volonterlikti damytýdyń jańa kezeńine qadam basty. Al osy eriktiler qozǵalysynyń álemdik tájirıbesi qandaı?

Álem boıynsha eriktiler sany 970 mıllıonǵa jetip jyǵylady. Djon Hopkıns ýnıversıtetiniń zertteýi boıynsha olardyń osy qyzmetke arnaǵan ýaqyty 125 mln adamnyń tolyq jumys kúnine saı keledi eken. Tórt adamnyń bireýi ǵana ýaqyty men biliktiligin arnaıy uıymdar arqyly osy iske arnasa, qalǵan úsheýi aınalasyndaǵy adamdarǵa tikeleı kómektesedi. Ekonomıkalyq áserine kelsek, eriktiler qyzmeti 1348 trıllıon AQSh dollarymen esepteledi, bul ǵalamdyq ekonomıkanyń 2,4 paıyzyn quraıdy.

Eriktiler barlyq qoǵamda bar, tek kóp memleket bul qozǵalysqa júıeli túrde esep júrgizbeıdi. Zert­teýlerge súıensek, halyqara­lyq eriktilerdiń eń kóbi AQSh-ta. Kó­mekke daıyn azamat­tar­dyń 84 paıy­zyn ǵalamdyq prob­le­ma­lar­dyń ishinde kedeılik máselesi alańda­tady eken. Mysaly, Úndis­tan eriktilerdi eń kóp qabyl­daı­tyn el bolsa, qoǵamdaǵy máse­le­­lerdi jaqsartýda óz kúshine sene­tin aza­mattar qurlyqtar arasynda Afrı­­kaǵa qaraı aǵylady.

Sonymen jeke basynyń paıdasyn oılamaı, ózin qorshaǵan ortanyń ne qoǵamnyń damýyna úles qosqysy keletinder ne sebepten erikti bolady? Ár qoǵamda bul quby­lysqa túrli nárse túrtki bolýy múmkin. Máselen, AQSh-ta mektep jasynan bastap bala­larǵa «jaqsylyq jasaý» ıdeıa­sy keń taratylady. Jal­py, volonterlikpen aınalysý – AQSh azamatynyń basty qasıet­teriniń biri degen túsinik qalyp­tasqan. Ne­mese kóptegen damy­ǵan elder­de jeke adamnyń kúshi ǵalam­dyq máselelerdi sheshýge jetpe­ge­nimen, ózin qorshaǵan orta­ny jaqsartý árkimniń qolynan keletinine kámil senedi. Al ju­mys­qa ornalasqysy kelgen tá­jirı­­besi joq joǵary oqý orny­nyń túlekteri úshin túıin­deme­sin­de volonterlik qyzmettiń bolýy – úlken jetistik. Sol sebepti de shetel­de ýnıversıtet nemese kolledj stýdentteri erikti bolýǵa qýa­na kelisedi.

 

Bir jyldyq úzilis

Álemniń damyǵan elderinde jastar arasynda jıi kezdesetin «bir jyldyq úzilis» úrdisi bar. О́t­ken ǵasyrdyń 70-jyldary Uly­­brı­tanııada bastaý alǵan dás­túr boıynsha mektep túlekteri joǵa­ry bilim almas buryn bir jyl ýaqytyn tájirıbe jınaýǵa, úı­re­nýge, ómirden ózin izdeýge ar­naı­dy. Bul ýaqytta óz elinde nemese shetelde erikti bolýǵa, bi­lik­ti­­lik­ti qajet etpeıtin kez kel­gen ju­­mys­qa ornalasýyna bolady.

The American Gap Association uıymynyń zertteýine súıensek, mektepten keıin úzilis alǵan­dar­dyń 85 paıyzy atalǵan tájirıbeni ózgelerge usynǵan, al 88 paıyzy ózderi dittegen joǵary oqý ornyna túsken. Tipti keıbir ýnıversı­tet­ter men kolledjder oqýǵa qa­byldanǵan stýdentterine bir jyl­ǵa úzilis alý týraly keńes beredi. Mysaly, ataqty Garvard ýnı­ver­sı­teti jańa túsken stýdentterge bir jyl boıy saıahattaýǵa, arnaıy jobalarǵa atsalysýǵa, jumys isteýge nemese basqa da maǵynaly ispen shuǵyldanýǵa múm­kindik ja­saıdy. Bul úrdisti jaq­taý­shy­lardyń aıtýynsha, bir jyl ishinde jastar táýelsiz bolý­dy úıre­ne­di, ómirden ne qalaı­tyn­daryn túsi­nedi, bolashaq maman­dy­ǵyn anyq­tap, erte eseıedi.

Alaıda sońǵy ýaqytta bul dás­­túrdi qaltaly otbasylardan shyq­­qan jastardyń ermekke aı­nal­­­­dyrǵany týrasynda pikirler kóp aıtylyp júr. Álemde kedeı el­derde erikti bolýdy usynatyn aqy­ly baǵdarlamalar jeter­lik. Sarap­shylardyń aıtýynsha, bul jobalardyń qoǵam­ǵa paıdasy­nan zııany kóp. Tipti damyǵan elder azamat­ta­rynyń arasynda kede­ılik týrızm baǵyty beleń alyp keledi eken. Osy­laısha qaltaly azamattar Afrıka, Azııa, Latyn Ame­rı­ka­syndaǵy kedeı óńirlerge qysqa ýaqytqa «ıgi» maqsatta baryp, ózde­rine tańsyq shynaıy ómirdiń dámin sezgileri keledi. Kez kelgen máse­le­niń eki ushy bolatyny sekildi erikti bolýdy zamanaýı trend dep qana qabyldaıtyndarǵa qara­mas­tan, áreketteri arqyly álemdi jaq­sy­lyq­qa ózgertýge nıettengen jan­dar jeterlik.

 

Tasbaqalardy qutqarý mıssııasy

Búginde álem elderiniń arasynda shekaranyń joıylýy volonterliktiń jańa deńgeıge shyǵýyna alyp keldi. «Kórshińe kómektesý» uǵymy geografııalyq jaǵynan túrlengeni sonshalyq, eriktiler álemniń ár túkpirinde kómekke muqtaj jandarǵa qolushyn sozýǵa tyrysyp júr. Bul halyqaralyq volonterlikti damytyp qana qoımaı, týrızmmen sabaqtasyp, «volontýrızm» uǵy­myn engizdi. Jańa trend boıynsha damyǵan elder turǵyndary qys­qa ýaqyt ishinde onkúndik safa­rıge saıahatty jergilikti jetim­­der úıine kómektesýmen nemese 20 kúnde jaǵalaýdaǵy tas­ba­­qa­lardy qutqarý mıssııasyn taýǵa shyǵýmen ushtastyra alady. Zertteýshiler mundaı «qaıy­rymdy saıahat» túriniń jergilikti turǵyndar ómirine paıdasynan góri zııany kóbirek ekenin aıtady. Alaıda suranys usynys týdyratyny sekildi osyndaı saıahatqa attanǵysy keletin jáne sol úshin qomaqty qarajat tóleýge daıyn adamdar barda volontýrızm damı bermek.

Keıbir saıahatshylar jo­ǵa­ry­­daǵydaı az ýa­qyt­qa shetelge qydyryp, eriktilikti qatar atqar­ǵy­sy kelse, basqalary damýshy elder­ge uzaq merzimge barýǵa daıyn. Byltyr Qazaqstanǵa Nur Otan partııasynyń uıym­das­ty­rýymen «English for Jastar» jobasy boıynsha bir top sheteldik erikti keldi. Olar eki aı boıy Qazaqstannyń shalǵaı aýyldarynda mektep oqý­shy­laryna aǵylshyn tilin úı­ret­ti. Nıý-Iork qalasynan kelgen Mırıam Grınfıld Qara­ǵan­dy oblysynyń Nura aýdanynda ótkizgen ýaqyttan keıin bıyl jazda Qazaqstanǵa qaıta oraldy. Qazir ol bos ýaqytynda elimizdiń óńirlerin aralap, elordada aǵylshyn tilinen sabaq berip júr.

«Men úshin volonter bolý bireýge esh sebepsiz jáne qaı­ta­rym­syz kómektesýdi bildiredi. Qazaqstanǵa kelýdegi maqsatym – ózime jańa álemdi ashý boldy. Munda barlyǵy unaǵany sonshalyqty, eki aıǵa kelip, bir jylǵa qalyp qoıdym. Adamdarǵa kómegim tıse qýanamyn, saıahat­ta­ǵan­dy jaqsy kóremin. Qazaqstanda saıa­hat pen ózgelerge kómektesýdi qatar alyp júre alamyn. Osy ýaqytta úırengenim kóp, áli de úırenip kelemin», deıdi Mırıam.

Mırıam sekildi álemniń túk­pir-túkpirinde saıahat pen vo­lon­­­terlikti qatar ustap júr­gen jan­dar qanshama. Jalpy, ame­rıkalyqtardyń 40 paıyzy bir­ne­she aptalyq saıahatta erikti bolýǵa qarsy emes bolsa, al 13 paıyzy erikti retinde bir jylǵa jýyq ýaqytyn ótkizýge da­ıyn ekendikterin aıtqan.

 

Volonterlik jas talǵamaıdy

Elimizde eriktiler týraly sóz qozǵalsa, birden oıǵa keletini – jastar, onyń ishinde joǵary oqý oryndarynyń stýdentteri. Alaıda bul qalyptasqan qaǵı­da­nyń qaıdan shyqqany belgi­siz. Sheteldik tájirıbede erik­ti­ler jas ereksheligine qaraı jik­tel­meıdi. Qoǵamǵa ózgeris alyp kelemin degen kez kelgen adam bos ýaqytyn volon­terlikke arnasa bolady. Mysa­ly, AQSh-ta 24 jasqa deıingi eriktiler 22,6 paıyzdy, 25-44 jas­taǵylar 26,7 paıyzdy qurasa, 45-65 jas aralyǵy men 65 jastan joǵary eriktiler sany 51 paıyzǵa deıin jetken.

Anglııada ótken qa­ıy­­­rym­dylyq sha­ra­­­lar­dyń birinde balalar úıi­niń tú­lek­te­rine egde jas­taǵy eriktiler qam­qorlyq tanytatyn bolǵan. Olar jańa ómirge aıaq basqan jastardyń táýelsiz bolýyna kómektesip, keńesterimen, ómirlik tájirı­be­lerimen bólis­ken. Kez kelgen másele boıynsha baǵyt-baǵdar berip otyrǵan qatysýshylar bir-birine baýyr basyp týǵan ata-ájesindeı bo­lyp ketken. Biz­diń elimizde de osyn­daı úlgide­gi­ qa­ıy­rymdyq sharalar qolǵa aly­­nyp keledi. Balalar úıiniń tárbıelenýshileri men qarttar úıleri turǵyndarynyń basyn qosqan ortaq sharalar ótip turady. Uıymdastyrýshylar otbasy jylýynan tys qalǵan eki býyn ókilderiniń arasynda baılanys ornatyp, úlkender jastarmen aqyl-keńesimen bólisse, balalar egde jastaǵylarǵa qýa­nysh syılasaq degen maqsatty kóz­deıdi.

Shetelde ádette jastar oqýǵa túsip, ju­mys­qa ornalasqannan keıin ata-anasynyń úıi­nen ketip, óz erkimen ómir súre bastaıdy. Al jalǵyz qalǵan ata-analary ádette bos ýaqytyn saıa­hattaýǵa, erikti bolýǵa arnaıdy. Bizdiń elimizde ata-áje zeınetke shyqsa, qol qýsyryp otyra almaıdy, nemere baǵady degen ýáj aıtylady. Bir qoǵamda qalyptasqan qaǵıdalar kelesi birinde týra solaı oryndalýy múmkin emes ekendigin osydan baıqaýǵa bolady. Sonda da, bizdiń qoǵamda volonterlik – ol jastardyń isi degen túsinik qatyp qalǵan. Ázirge elimizdegi barlyq jastaǵy eriktilerdi jumyldyratyn sharalar ekologııalyq aksııalar men senbilikpen shektelip otyr. Degenmen, «Ulttyq volonterlik jeli» zańdy tulǵalar birlestiginiń atqarýshy dırektory Tatıana Mıronıýktyń aıtýynsha, volon­ter­likpen jastar ǵana aınalysady degen qate túsinik, elimizdiń aımaqtarynda úlken jastaǵy eriktiler jeterlik. Árıne egde jastaǵy zeınetker eriktiler kóp bolmaǵanymen, 30 jas­tan asqan qaıyrymdy jandar kóp eken.

Jalpy, eriktilik jańa uǵym retinde qalyptasqanymen, bul nárse qazaq qoǵamynda erteden bolǵan. Álsizge qolushyn sozý, jasy úlken adamǵa kómektesý, jetim-jesirge qamqor bolý – durys qaǵıdalardy usta­na­tyn kez kelgen qoǵamnyń ajyramas bóligi. Tek osy nárseni júıege salyp, zańdyq turǵyda rettep, maq­sattary men mindetterin aıshyq­tap, jańa bir deńgeıge kóterdi.

«Elimizdegi eriktiler qozǵa­ly­syn damytý bir kúnniń máselesi emes ekenin túsinýimiz qajet. Biz adamdardyń volonterlik týraly túsini­­gin ózgertýge tyrysamyz. Jalpy qaıy­rym­dylyq bizge jat uǵym emes. Biz ony buryn asar dep bildik. Qazir zamanaýı ataýlary paıda bolǵanymen, maǵynasy ózgergen joq», deıdi Tatıana.

О́zge elderde damyǵan qozǵa­lys retinde qalyptasyp úlger­se, elimizde volonterlikti damy­tý­dyń kelesi kezeńin qolǵa aldyq. «Ulttyq volonterlik jeli» uıy­my basshysynyń sózine súıen­sek, Volonter jyly kenetten paıda bolǵan joq. Bul – elimizde atalǵan qozǵalysty qalyptastyrýda jáne damytýda aıanbaı qyzmet etip júrgen kóptegen uıymdardyń 20 jyldyq eńbe­giniń jemisi. Alǵashqy qadam retinde memleket tarapynan stýdentterdi turaqty túrde erikti bolýǵa talpyndyrýǵa qosymsha aqy tólenetin bolady. Alaıda bul nárse jappaı stıpendııaǵa qosymǵa aqsha tabý naýqanyna ulasyp ketpeı me eken? Ýnıversıtettegi belsendi jumys sekildi erikti bolý oqý prosesine kedergi bolmaı ma? Suraqtar kóp. Bastysy qaıyrymdylyq jasaǵanyn jar salyp aıtpaıtyn halyqtyń jas urpaǵy ıgi is atqarǵan esebimen áleýmettik jelini jaýlap almasa ıgi.

 

Sońǵy jańalyqtar

Eń qysqa áńgime. Omarbek Nurdáýlet

Eń qysqa áńgime • Keshe

Kúlki kerýeni № 6

Rýhanııat • Keshe

Eń qysqa áńgime. Aıbek Erejep

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Islam Qabyluly    

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Ásel Asqarqyzy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Maǵjan Qalymbekuly

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Edil Anyqbaı

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Saılaý Tóleý

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Erbol Boranshy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Kúlaına Orazbekqyzy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Qurmanǵazy Jumaǵul

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Qurmanjan Qasymjanuly

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Nurlan Qabdaı

Eń qysqa áńgime • Keshe

Dáýir belesiniń avtory

Ádebıet • Keshe

Minez jumbaqtyǵy

Ádebıet • Keshe

Áýezovtiń jalǵasy

Ádebıet • Keshe

Ǵasyr epopeıasy

Rýhanııat • Keshe

Til tirligi – tilge muqtajdyqta

Rýhanııat • Keshe

Talastan shyqqan dıplomat

Rýhanııat • Keshe

О́risi keń, óreli

Rýhanııat • Keshe

Hat qorjyn (22.10.2019)

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar