Qoǵam • 01 Qazan, 2019

Infeksııa shyrmaýy: Ony buzý múmkin be?

17 retkórsetildi

Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń málimetteri boıynsha jyl saıyn shamamen 16 mıllıon adam ınfeksııalyq jáne parazıtarlyq aýrýlardan kóz jumady. Iаǵnı, álemdegi barlyq ólim-jitimniń 25%-y ınfeksııanyń shyrmaýynan shyǵa almaýdyń kesirinen bolady.

Byltyr Dúnıejúzilik densaýlyq saq­taý uıymy adam balasynyń ómirine qaýip tóndiretin 10 aýrýdyń tizbesin anyq­taǵanda, onyń altaýynyń tabıǵaty ınfek­sııa­lyq aýrý ekenin belgiledi. Búginde ınfeksııalyq aýrýdyń qataryna jatpaıdy deıtin qant dıabetiniń 1-tıpti túri, birshama onkologııalyq aýrýlar, júrek-qan tamyrlary men ateroskleroz jáne túrli aýtoımmýndy dertterdiń týýy ın­fek­­sııalardyń áserinen bolatynyn ǵa­lymdar dáleldep berdi. Sondyqtan da ınfeksııalyq aýrýlarmen kúreste taptaý­ryn jolmen júrmeı, onyń taralmaýy men aldyn alýdyń mańyzdylyǵy kúsheıe túsýde.

Jýyrda Nur-Sultan qalasynda «Ja­han­­daný jaǵdaıyndaǵy ınfeksııalyq aýrý­lar: máseleler men sheshimder» atty qa­zaqstandyq alǵashqy kongress ótti. Álem­niń jetekshi ǵylymı ortalyq­ta­ry­nyń ókilderi bas qosqan osynaý jıyn­da Ortalyq Azııa elderindegi vı­rýs­­tyq jáne parazıtarlyq aýrýlar boıynsha epıdemıologııalyq jaǵdaı máse­le­leri, sondaı-aq densaýlyq saqtaý sa­la­­­syn­da­ǵy memlekettik saıasattyń ajy­ra­mas bóligi retinde vaksınasııalaý men ım­mýn­dyq profılaktıkanyń ózek­tiligi talqylandy. Bir qaraǵanda ınfek­sııa­lyq aýrýlarmen kúreste medısına alǵan bıikter barshylyq. Burynǵy zaman­da eldi qynadaı qyrǵan kóptegen dertterdiń beti ári qarady. Alaıda jyl saıyn jańa ınfeksııalardyń paıda bol­ýy, mıkroorganızmderdiń aınalymdaǵy shtam­darynyń genetıkalyq ózgeriske ushyraýy, olardyń kóptegen preparattarǵa tózim­diliginiń paıda bolýy halyqtyń epıde­mıologııalyq salamattylyǵyn qam­tamasyz etý salasynda qarqyndy ju­mys­ty qajet etetinin kórsetýde. Osyǵan oraı, bıyl kóktemde Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń Ulttyq densaýlyq saqtaý ortalyǵynda Halyqaralyq densaýlyq saqtaý ereje­leri men jahandyq densaýlyq saqtaý baǵdarlamasynyń aıasynda Qoǵam­dyq densaýlyq saqtaý salasyndaǵy tóten­she jaǵdaılar jónindegi jedel orta­lyq ashyldy. Jedel ortalyqtyń negizgi mindeti – bıologııalyq, hımııalyq jáne radıasııalyq qaýipterge jaýap kezindegi áreketti baqylaý jáne úıles­ti­rý. Qazirgi ýaqytta elimiz boıynsha 90-nan asa ınfeksııalyq aýrýlarǵa epı­de­mı­o­logııalyq qadaǵalaý jasaýdyń joǵa­ry sezgishtik júıesi engizilip, elimizdiń zerthanalarynda dıagnostıkalyq qural-jabdyqtar parki únemi jańartylyp turady. 2007 jyldan bastap halyqaralyq medısınalyq-sanıtarlyq qaǵıdalar engizildi. Bul boıynsha Ulttyq ortalyq belgilenip, sol arqyly álemde týyndaıtyn densaýlyq saqtaý júıesindegi jańa bıologııalyq qaýipter men olardyń aldyn alý týraly DDU-dan aqparat usynylyp keledi.

Qoǵamdyq densaýlyq saqtaý ulttyq ortalyǵy dırektorynyń orynbasary Rýslan Satyvaldeevtiń aıtýynsha, ınfeksııalyq aýrýlarmen tıimdi kú­re­sý úshin bir ǵana medısınanyń kúshi jetkiliksiz. Bilim, ǵylym jáne praktı­ka­nyń, medısınalyq, veterınarlyq ǵylymnyń, sondaı-aq áleýmettik qorǵaý qyzmetiniń, psıhologııa men otbasynyń, jalpy búkil qoǵamnyń birlesýi kerek. Salamatty ómir saltyna peıildilikti qalyptastyrý, ınfeksııalyq aýrýlardyń aldyn alý týraly aqparattylyqty arttyrý mańyzdy ról atqarady.

Reseıdiń bas epıdemıology Nıkolaı Brıko óz sózinde densaýlyq saqtaý sa­la­syndaǵy memlekettik saıasattyń qu­ra­ly retinde ómirlik vaksınoprofı­lak­tıkany qoldaný tájirıbesine toq­ta­la kele: «Vaksınoprofılaktıka min­det­teri aıtarlyqtaı keńeıtildi. Bul degenimiz – tek aýrýlardyń aldyn alý, syrqat­ta­nýshylyqty jáne múgedektik pen ólim-jitimdi tómendetý ǵana emes, sonymen qatar halyqtyń ómir súrý sapasyn jaqsartý jáne belsendi uzaq ómirdi qamtamasyz etý. Adamzatty ımmýndaý júıesi ómir boıy emdeýdi qajet etetin syrqattar sanyn tómendetýmen qatar, eńbek ónimdiligin joǵarylatý esebinen densaýlyq saqtaýǵa ketetin shyǵystardy azaıtýǵa yqpalyn tıgizedi. Sondyqtan da vaksınasııanyń qajettiligin jeke adamdar ǵana emes, tutastaı qoǵamnyń túsinýi óte mańyzdy», deıdi.

 Elimizdegi myqty ımmýnolog Borıs Karalnıkti sózge tartqanda «Infeksııa – jer betindegi tirshilik evolıýsııasynyń negizgi, tipti basty faktorlarynyń biri bolýy múmkin. Infeksııa ataýlyny tú­be­­geıli joıamyz deý eń kúlkili mindet. Keńes Odaǵy 1950 jyldary medısınalyq mekemelerdiń qabyrǵasyna «Infeksııasyz kommýnızm» degen uran sózder ilgen. Bul nasıhattaýshylardyń qanshalyqty saýatsyz bolǵandyǵyn kórsetedi. Infeksııanyń bolýy – tabıǵı jaǵdaı, al onyń qıyndyǵy – ınfeksııanyń adam densaýlyǵyna qaýip tóndiretindiginde. Ǵylymnyń damýy arqyly vaksınamen ınfeksııalardy qadaǵalaýdy úırendik. Bul – adamzattyń jeńisi. Alaıda osy qadaǵalaýdan «Adam quqyǵy» degen sózdi maldanyp, vaksınasııadan qashý – qoǵamǵa zııanyńdy tıgizý degen sóz. Quqyqtyq zańnamada «jeke bastyń quqyǵy» qoǵamǵa qaýip týdyrǵan, ózgelerdiń quqyǵy buzylǵan kezde shekte­le­di, tipti toqtaıdy, vaksınasııadan bas tartý da soǵan para-par. Eýropanyń bir­qatar elderi osyǵan tosqaýyl qoıyp, vak­sı­­nasııadan bas tartqandardyń kóp­shi­­lik qoǵamdyq ortaǵa barýyna shekteý qoıý, tipti azamattyqtan aıyrý máselesin kóterip jatyr. Vaksınasııanyń túbinde mem­lekettik qaýipsizdik máselesi tur. Mu­nyń saıası mánin memlekettik turǵyda uǵyný ult erteńi úshin asa mańyzdy», degen tujyrymyn jetkizdi. Shynynda Borıs Vol­fovıchtiń oılarymen kelispeske bolmaıdy. Vaksınasııa júrgizý arqyly ınfeksııalyq aýrýlardyń aldyn alyp saqtanyp qana qoımaı, ómir sapasy men uzaqtyǵyna qol jetedi, bul memlekettiń basty baılyǵy adam kapıtalyn qorǵaý degen sóz.

 Elimizdiń bas sanıtarlyq dárigeri Jandarbek Bekshın vaksınasııaǵa qatysty jańa erejelerdiń bıylǵy jeltoqsan aıyna deıin engiziletinin málim etti. Onyń aıtýynsha, zań jobasynda ekpe salynbaǵan balalardyń mektepke deıingi bilim berý uıymdaryna, mektepke barýyna tyıym salý, balalarynyń vaksınasııaǵa degen quqyǵyn buzǵan ata-analarǵa aıyppul tóletý men ákimshilik jaýaptylyq týraly baptar qarastyrylyp otyrǵan kórinedi. «Eger bala balabaqshaǵa, mektepke baryp júrse, jasyna qaramastan, ekpe alýy tıis. Ol basqa oqýshylardyń aýyrmaý quqyǵyn saqtaýy kerek. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń usynymdary boıynsha balalardy vaksınasııalaý 95%-ǵa, al eresekterdi vaksınasııalaý 80-85%-ǵa jetýi kerek. Osyndaı deńgeıge jetsek – eshqandaı juqpaly aýrýlardyń taralýy bolmaıdy. Biz Qazaqstanda bul kórsetkishti 97%-ǵa jetkizdik. Bizdi eń aldymen alańdatyp otyrǵany – qyzylsha aýrýy. Bul aýrý qazir pandemııa retinde álem boıynsha taralý ústinde. Kongreske kelgen qonaqtar Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń derekterine súıene otyryp, qazirgi ýaqytta álemde qyzylshamen aýrýdyń 375 myń jaǵdaıynyń tirkel­genine, Madagaskar jáne basqa da birqatar memleketterde bul dertten adam ólimi bolyp jatqanyna alańdaýshylyq bildirdi. «Aýrý AQSh-ta da taralýda, sondyqtan bul jahandyq másele bolyp sanalady. Biz aldyn alý sharalaryn jasap jatyrmyz», deıdi J.Bekshın.

 Qazaq «saqtansań – saqtaıdy» dep beker aıtpaǵan. Mysaly, elimizdegi balalardy ekpemen qamtý kúntizbesinde qyzylshaǵa qarsy 1 jastan asqanda egiletin edi. Alaıda búginde 10-12 aıǵa jet­pegen sábıler de aýy­­ryp jatyr. Osy qaýipti eskergendikten egýdi 9 aıdan bastalatyndaı etip tómendetý qolǵa alynǵan. Bas sanıtarlyq dárigerdiń sózinen málim bolǵandaı, aýrýdyń ishki taralýy júrmes úshin elimizdegi medı­sınalyq qyzmetkerlerdiń 99,7%-y egi­lý­­­den ótip, balabaqsha men mektepterge vak­sınasııalanǵan balalardy ǵana jiberý týraly usynys aıtylǵan eken. Al jańa zańnamada balalarynyń quqyqtaryn buzyp, vaksınasııa jasatpaǵan ata-ana­lar­ǵa ákimshilik aıyppuldyń kólemi ázirge belgilengen joq. Joba densaýlyq saqtaý uıymdarynda talqylanǵannan keıin Parlamentke jiberiledi.

Qoǵamdyq densaýlyq saqtaý ulttyq ortalyǵy málim etkendeı, kongreske Ortalyq Azııadaǵy aýrýlardy baqylaý jáne aldyn alý ortalyǵynyń (SDC) ǵylymı qyzmetkerleri, Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń ókilderi, Reseı, Moldova, Qyrǵyzstan, Fransııa, Italııa, Izraıldiń jetekshi ǵalymdary qatysyp, ózekti taqyryptaǵy oılaryn ortaǵa saldy.

 

Sońǵy jańalyqtar

Eń qysqa áńgime. Omarbek Nurdáýlet

Eń qysqa áńgime • Keshe

Kúlki kerýeni № 6

Rýhanııat • Keshe

Eń qysqa áńgime. Aıbek Erejep

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Islam Qabyluly    

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Ásel Asqarqyzy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Maǵjan Qalymbekuly

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Edil Anyqbaı

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Saılaý Tóleý

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Erbol Boranshy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Kúlaına Orazbekqyzy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Qurmanǵazy Jumaǵul

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Qurmanjan Qasymjanuly

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Nurlan Qabdaı

Eń qysqa áńgime • Keshe

Dáýir belesiniń avtory

Ádebıet • Keshe

Minez jumbaqtyǵy

Ádebıet • Keshe

Áýezovtiń jalǵasy

Ádebıet • Keshe

Ǵasyr epopeıasy

Rýhanııat • Keshe

Til tirligi – tilge muqtajdyqta

Rýhanııat • Keshe

Talastan shyqqan dıplomat

Rýhanııat • Keshe

О́risi keń, óreli

Rýhanııat • Keshe

Hat qorjyn (22.10.2019)

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar