Aımaqtar • 01 Qazan, 2019

Az astyqtyń azaby

20 retkórsetildi

Qostanaı egin sharýashylyǵy úshin táýekeli kóp óńirge jatady. Dıqan qansha jer shuqyǵanmen, nesibesin kókten kútedi, tamyr alǵan dánniń ónimi ylǵaldyń túsýine baılanysty. Shóleıt aımaqqa jatqandyqtan, munda bir jyl ylǵal mol tússe, tórt jyl qurǵaqshylyq bolýy múmkin. Al bıyl jerdiń ańqasyn keptirgen, tanabyn qýyrǵan qýańshylyq boldy.

Burnaǵy jyldary jaýǵan jań­byrdyń ortasha kórsetkishi 107 mm bolsa, bıyl bar-joǵy 67 mm ǵana ylǵal túsken. Oblys ákimi Arhımed Muhambetov dı­qandarmen kúzgi jıyn-terin naý­qany bastalarda ótkizgen kez­desýinde astyqty óńir úshin muny tabıǵı apatqa teńegen edi. Dıqannyń kóktemde mańdaıyn kún qaqtap júrip ekken eginge kúzde keýseni tolmaı qaldy. Tipti oblystyń ońtústik aýdan­darynda kókten bir tamshy tam­baǵandyqtan, bıdaıdyń saba­ǵy­nyń basyndaǵy dáni púsh bolyp, jelge ushyp ketti. Qysqasy, bıyl oblysta 76 myń gektar jer­diń egini kúıip ketip, alqap shań­daqqa aınaldy.

Orýǵa kelgen alqaptardyń ózinen túsim 2-3 sentnerden ǵana aı­naldy. Erte kóktemnen bastap ala jazdaı alqaptyń kútimine jibergen, ıaǵnı zııankesterdi ýlaý, aramshópten tazartý sııaq­­ty jumystarǵa jumsaǵan qar­jysy da jelge ushty. Al memleket ta­rapynan tólenetin sýbsıdııa ýaqtyly qolǵa tımeıtini de búıirden tıgen soqqydaı bo­lyp tur. Naýyrzym aýdany oblystyń ońtústigine qa­raı or­nalasqan. Osyndaǵy «Sholaq­saı» sharýa­shylyǵynyń alqa­byndaǵy astyq túsimi gektaryna 2-4 sentner boldy.

– Bıyl biz oraqqa ilingenin orýdamyz. Biraq sapasy tómen. Bıdaıdyń qamyrlylyǵy bu­­ryn­­nan da kóterińki bolatyn, bıyl tipti joǵary, biraq tabıǵı sapa bolymy tómen, – deıdi serik­testik dırektory Mádı Ih­tılıapov. Jaz boıy tambaǵan jańbyr endi kúnara jaýyp, oraq saldyrmaı jatyr. Mádı barlyq alqabynyń áli 35 paıyzyn jınaı almaı otyr. Masaqtyń qaýyzy ashylyp, dán tógilip qa­lady degen dıqannyń ýaıymy da kún ótken saıyn kúsheıip bara­dy. Onyń ústine mızam shýaq kele jatyr, kúnniń shýaǵy tússe aram­shóp te qaýlaıyn dep tur.

– Dıirmenshilerdi de túsi­nemin. Bıdaıdyń sapasy bolma­ǵan soń, olar da alǵysy kelmeıdi nemese baǵasyn túsiredi. Oǵan ne isteı alamyz? Meni bárinen bu­ryn búgingi emes, erteńim alań­datady, kelesi jyldyń tu­qy­­myn túgendep alsam, sol utqanym bolar edi, – deıdi Má­dı. Gerbısıd úshin beriletin mem­lekettik sýbsıdııa áli tús­ken joq. Al bıyl dıqannyń qam­ba­synda satatyn bıdaıy taǵy joq, sondyqtan naryq baǵasyna alańdamapty da.

Topyraqty hımııalyq óńdeý­den ótkizý úshin bıyl oblysqa 4 mlrd 900 mln teńge bólingen. Ol bárine birdeı jetpegen.

– Mysaly, byltyr satyp al­ǵan gerbısıdtiń 35 paıyzy dı­qan­darǵa qaıtarylǵan bolatyn. Bıyl bul kórsetkish 50 paıyzǵa kóterildi, ıaǵnı 15 paıyzǵa ós­ti. Biraq qosymsha qarajat bó­lin­gen joq. Onyń syrtynda gerbısıd­tiń baǵa­­­sy qymbattady, – deıdi oblys­tyq aýylsharýashylyq bas­qarmasynyń bas mamany Nur­sul­tan Qabdelov. Jalpy, aýyl­­­sharýashylyq basqarmasy maman­darynyń aıtýynsha, bıyl egin kútimine jumsalǵan shy­ǵyn­nyń ornyn toltyratyn qo­sym­sha qarjy bólinbeıdi. Demek, Úkimet dıqandar aldyn­da­ǵy qa­ryzyn keler jyly ǵana óteýi múmkin. Sýbsıdııanyń ke­shigýi bu­rynnan qory bar sharýa­shy­lyqtarǵa aýyr soqpaıtyny anyq.

Sýbsıdııa ala almaǵan shaǵyn sha­rýashylyq ıesiniń biri Erlan Aıtbaevtyń alqaby Arqalyq qalasyna qarasty Mırnyı degen aýyldyń mańynda. Bıyl 400 gektarǵa egin ekken eken, sonyń jartysynan kóbin jınap aldy. Biraq dıirmenderge bıdaıdy ýaq­­tyly ótkize almasa, ol da shyǵyn.

– Mysaly, bir elevator me­­­niń bıdaıymdy tórtinshi klas­­qa jatqyzdy. Biraq 5-shi klass retinde qabyldamaqshy. Sebe­bi jeke saqtaıtyn oryn joq, sondyqtan ortaq qoımaǵa quı­ǵanda basqa ónimmen aralasyp sapasyn joǵaltatynyn aı­ta­dy. Sondyqtan «tek seniń bı­daıyńdy tórtinshi klaspen qa­byl­daý tıimsiz, ózimiz shyǵynǵa ba­tamyz» dep otyr, – deıdi dı­qan Erlan Aıtbaev.

Tórtinshi klas­ty bıdaıdyń tonnasy sapasyna qaraı 60, 70 myń teńge aralyǵynda. Al besinshi klasty bıdaıdyń ba­ǵasy 50 myń teńgege bir-aq qul­dyraıdy. Dıqandardyń aıtýyn­sha, bul baǵa aldaǵy jylǵa tuqym sa­typ almaq túgil, bıyl­ǵy shy­ǵyn­dy ótemeıdi. Astyq qabyl­daýshylar da bireýdi aldap, paıda tabaıyq degen oıdan aýlaq. Onyń ústine, sońǵy kún­deri tolassyz jaýǵan jaýyn­nan bıdaıdyń sapasy kúrt tó­mendegen. Elevatorlarǵa dı­qan­­dar shaǵymy boıynsha tek­serý de júrgizilipti. Biraq esh­qan­daı zań­ buzýshylyq faktileri ta­byl­maǵan.

Negizi dıqandar men as­tyq qabyldaýshylardyń ara­syndaǵy daý-damaıǵa astyq qabyl­daıtyn oryndardyń az­dy­ǵy sebep bol­ǵan syńaıly. Ke­reǵarlyqty qa­ra­ńyz, astyq shyǵymy tómen jyl­dyń ózinde Arqalyq qalasy mańyndaǵy eki shaǵyn elevatorǵa bar-joǵy 57 myń tonna astyq sııa­dy. Osy óńirde búgingi jınalǵan as­tyqtyń ózi 140 myń tonnaǵa je­tip qalǵan, al syıymdylyǵy úl­ken eki iri elevatorlardyń esigi jabyq. Onyń sebebin ob­lystyq aýylsharýashylyq bas­qarmasynyń bas mamany Nur­sultan Qabdelov aıtty. Bul eki elevator da astyq jetimsizdigi anyq­talyp, tergeý jumystary jú­rip jatqan kórinedi.

Astyq sharýashylyǵynda bıyl­­ǵy problema tek tabıǵat qu­­by­lysynan ǵana emes, osy sala­da burynnan jınalyp qal­ǵan ózekti máselelerdiń de saldary­nan bolyp otyr. My­saly, saqtaýǵa al­ǵan bıdaıdy ǵana emes, bankten al­ǵan nesıe­sin de qaıtara almaı  bereshekke batqan elevatorlarǵa qazir jańa ınvestorlar izdes­tirilip ja­tyr. Biraq jańa ınves­tor or­nyǵyp, kásiporyndy iske qos­­qansha qar túsetini anyq. Dı­qan mańdaı termen ósirgen astyǵyn laıyqty baǵaǵa ótkize almaı áýre, al dıir­menderge bıdaı jetpeı jatyr. Mysaly, oblystaǵy barlyq dıirmender jylyna 2 mıllıon tonna bıdaı óńdeıdi. Bıylǵy jınalǵan astyq 3 mıllıon tonna bola ma, bolmaı ma, ony da ýaqyt kór­setedi. Qostanaıdaǵy un tar­tatyn iri kásiporynnyń kom­­­­­­mersııalyq dırektory Oleg Kýrvatov bıdaıdyń jet­pe­ýi­­nen kóptegen shaǵyn dıir­men jumysyn toqtatýy áb­den múm­kin ekenin aıtyp otyr. Oǵan basty sebep – bankterden al­ǵan qaryzyn óteı almaıtyny. Qa­­zir óńirde jetpisten astam ká­sip­­oryn bar. Byltyr olar eks­­portqa 938 myń tonna un jiberse, bıyl bul kórsetkish 243 myń tonnaǵa kemigen. Jetpeıtin bıdaıdy dıir­mender syrttan tasymaı qaı­tedi?  Árıne, ol un men nan baǵasyn qymbattatady.

Osy kórinisterdiń barlyǵy da aýyl sharýashylyǵy taýarlaryn óndirýdegi úılesimsizdiktiń saldary ekeni anyq. Tek tabı­ǵatty, qýańshylyqty kinálaı berýge bolmaıtynyn dıqan biledi. О́ki­nishke qaraı, dıqannyń aıtqan sózi egis alqabynan ári aspaı tur.

 

QOSTANAI

 

Banner
Sońǵy jańalyqtar

Atyraýlyq sarbazdar áskerge attandy

Aımaqtar • Búgin, 17:27

Almatyda taǵy da jylý qubyry jaryldy

Qoǵam • Búgin, 16:20

Jambylda aǵash kóshetteri otyrǵyzyldy

Aımaqtar • Búgin, 16:02

Taldyqorǵanda tekstıl shyǵarylady

Aımaqtar • Búgin, 15:42

Eń qysqa áńgime. Qanat Ábilqaıyr

Eń qysqa áńgime • Búgin, 11:33

Eń qysqa áńgime. Arman Álmenbet

Eń qysqa áńgime • Búgin, 11:26

Kúlki kerýeni № 2

Rýhanııat • Búgin, 10:27

Qylqalamnyń ushynda – Qaraǵandy

Rýhanııat • Búgin, 09:48

«Qoıanqasqa» tulpar top jardy

Rýhanııat • Búgin, 09:11

Qazan meshitiniń úlgisin tańdapty

Rýhanııat • Búgin, 09:09

Qazaq dastarqanynan dám tatty

Aımaqtar • Búgin, 09:03

Baqyt Bókebaev: Bekzat óner belesteri

Rýhanııat • Búgin, 08:59

Aqyn qalamyndaǵy akademık beınesi

Rýhanııat • Búgin, 08:56

Baıanǵalı týraly baıan

Rýhanııat • Búgin, 08:52

Joldyń jaıy qalaı: Mamandar jetispeıdi

Aımaqtar • Búgin, 08:50

Semizdik túrli syrqatqa sebepshi

Qoǵam • Búgin, 08:39

«Nurly kósh» kúnin belgilesek...

Qoǵam • Búgin, 08:35

Jańa aıaldamaǵa jany qas

Aımaqtar • Búgin, 08:31

Jańaózende jańa joba bastaldy

Aımaqtar • Búgin, 08:24

Taǵzym men taǵylym toǵysqan toı

Rýhanııat • Búgin, 08:19

Bizdiń belsendiligimiz de mańyzdy

Qoǵam • Búgin, 08:16

Ekonomıkada turaqty ósim bar

Ekonomıka • Búgin, 08:06

Kraýdfandıng qazaqqa da jat emes

Qazaqstan • Búgin, 08:00

Elbasy Qyrǵyzstan basshysymen kezdesti

Saıasat • Búgin, 07:56

Uqsas jańalyqtar