Qoǵam • 02 Qazan, 2019

Joǵary oqý oryndaryn qysqartý qalaı júrgizilmek?

194 retkórsetildi

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan halqyna alǵashqy Joldaýynda elimizdegi ýnıversıtetter sanyn qysqartý kerektigin aıtty. Prezıdent munyń sebebin joǵary oqý oryndarynyń jartysy ǵana óz túlekterin jumyspen qamtý jaǵynan 60 paıyzdyq kórsetkishke qol jetkizip otyrǵanymen túsindirdi. Bul tapsyrma qalaı oryndalady?

Boljam aqıqatqa aınalsa...

Bilim jáne ǵylym mınıs­tr­liginiń málimdeýinshe, Qazaq­standa barlyǵy 132 joǵary oqý orny bar. Onyń 65-i jekeniń ıeli­ginde. Bilim salasynyń sarapshylary arasynda ýnıversıtetterdi qysqartý jumysy aldymen jekemenshik JOO-lardan basta­latyny týraly boljam bar. Ne­gizi, jany bar sóz. О́ıtkeni qoǵam­daǵy kózqaras pen ýnıver­sı­tettiń jumysyna yqpal etetin túlekterdiń tańdaýy osy oıǵa kelispeske qoımaıdy. Qara­paıym mysal: 11 synypty úzdik aıaqtap, UBT-dan joǵary ball alǵan mektep bitirýshi jeke­men­shik JOO-ny tańdaı ma, álde mem­lekettik, onyń ishinde ulttyq ýnı­versıtetke umtyla ma? Jaýaby bárimizge belgili. Endeshe, je­kemenshik JOO-lardaǵy qyz­metkerlerdiń qorqynyshy beker emes. Biraq jyl saıyn júr­giziletin sarap­tama nátıje­leri­nen kózimiz kór­gendeı, keı­bir memlekettik ýnı­versı­tetter jekemenshik JOO-lardyń shańyna da ilese almaı otyr. Dálel retinde keltire ke­teıik, 10 jyldan beri jumys istep kele jatqan Bilim sapasyn qamtamasyz etý boıynsha táýelsiz agenttigi JOO-lardyń reıtıngine zertteý júr­gizgen. 2019 jylǵy qorytyndyda «Qazaqstannyń úzdik kópsalaly JOO-sy» boıynsha Pavlodardaǵy Innovasııalyq Eýrazııa ýnı­versıteti, Almatydaǵy Halyq­aralyq bilim berý korporasııasy jáne Túrkistan oblysynyń Je­tisaı qalasyndaǵy «Syr­darııa» ýnıversıteti keıbir mem­lekettik ýnıversıtetterden alda tur.

Al «Qazaqstannyń úzdik gýmanı­tar­lyq-ekonomıkalyq JOO ulttyq reıtıngi – 2019» atalymynda joǵary kórsetkishterdi ıelengen Almaty menedjment ýnıversıteti, «Bolashaq» Qaraǵandy akademııasy, «Turan-Astana» ýnıversıteti, úsheýi de – jekemenshik JOO-lar. Sonda biz sapasyna emes, statýsyna qaraı qysqartamyz ba? Jalpy jekemenshi+k JOO-lardyń aldymen qysqartylatynyn boljaýǵa burynǵy mınıstrdiń sózi de sebep bolýy múmkin. Sondaı-aq taqyryptyń osyǵan deıin birneshe ret kóterilgenin dálel retinde qaraý da oryndy. Burnaǵy jyldary vedomstvoǵa jetekshilik etken Baqytjan Jumaǵulov elimizdiń bas pedagogy bolyp turǵan tusta: «Elimizde 66 jekemenshik joǵary oqý orny bar. Bolashaqta jekemenshik oqý oryn­da­rynyń sany 30-ǵa deıin qysqartylady», degen edi.

Ulttyq ýnıversıtetterge qaýip kelse...

Al aldymen reıtıng boıynsha qys­qar­tylady desek, endeshe keıbir mem­le­kettik, tipti ulttyq deńgeıli ýnı­ver­sıtetterdiń ózine keler qaýip bar. Sebebi atalǵan JOO-nyń bar­ly­ǵy birdeı reıtıngte kósh bastap turǵany kórinbeıdi. Belgili bir baǵyttarda aldyńǵy oryndy bermeı, bıiginen báseńdemeı, qamshy saldyrmaı turǵanymen, túlekteriniń bári jumyspen qamtylyp jatqan joq. Al Memleket basshysy JOO-lar sanyn qysqartý máselesine túrtki bolǵan basty túıtkil retinde túlekterdiń jumyspen qamtylý kórsetkishin alǵa tartty.

Jekemenshik JOO-lar arasynda reıtıng boıynsha alda kele jatqan M.S.Nárikbaev atyndaǵy KazGIýÝ rektory Talǵat Maqsutuly jaqsy JOO-ny aıaqtaǵan túlekterdiń jumys taba almaýyna ondaǵy baǵalaý júıesiniń áseri baryn aıtady. «18 mıllıon halyqqa 130-dan asa JOO tym kóp, sondyqtan qalaıda qysqartý kerek. Al ony qaısysynan bastaǵan oryndy? Shyndyǵynda bizdegi jekemenshik jáne memlekettik ýnıversıtetterdiń arasynda da nashary, sapasy syn kótermeıtini bar. Sonyń ishinde Ońtústik Qazaqstan jáne Jambyl oblystaryndaǵy jeke­menshik JOO-lardyń kóbi maman daıarlaýmen emes, tabys tabýmen, bıznespen aınalysady. Nátıjesinde bitirýshige bilim emes, dıplom beriledi. Buǵan mysal retinde, Ońtústik Qazaqstan ınno­vasııalyq ýnıversıtetin aıta alamyn. Jaqynda ǵana onda júrgizilgen tek­se­ris­tiń nátıjesinde 68 eskertpe, ıaǵnı talap buzýshylyq faktisi tirkelgen. Mun­daı jaǵdaı óz kezeginde bilim sapasyna qoıylatyn talaptardy oryndamaı­tyn jekemenshik JOO-lardyń bar eke­nine dálel bola alady. Biraq bul mem­le­kettik ýnıversıtetter 100 pa­ıyz ta­lapqa saı jumys isteıdi degendi bildirmeıdi», deıdi. Onyń oıynsha, keıbir ulttyq deńgeıli JOO-lar áli de stýdentterdi ádil baǵalaýdan, tómengi kórsetkishti ashyq kórsetýden qashady. Ekonomıkalyq yntymaqtastyq pen damý uıymy elderinde oqýǵa túsken stýdentterdiń 50 paıyzy ǵana dıplom alyp shyǵady. Al elimizdegi ulttyq ýnıversıtetterdi stýdentterdiń 80-90 paıyzdaıy támamdaıdy. Qalǵan 10-20 paıyzy – úlgerimi boıynsha oqýdan shyǵarylady. Al olar keıin basqa JOO-larǵa aýysady nemese shetelge ketedi. Iаǵnı, ulttyq ýnıversıtetter stý­dentterin laıyqty baǵalamaıdy de­gen qorytyndy shyǵarýǵa bolady. «Osydan kelip oqýǵa túsken 3500 túlek­tiń 90 paıyzy dıplom alyp, jumys izdeıdi. Memlekettik nemese ulttyq ýnıversıtetti aıaqtasa da eki qolǵa bir kú­rek taba almaıdy. О́ıtkeni qazir ón­di­­ris oryndary dıplomnan buryn adam­nyń qabiletine qaraıdy. Alyp kete alasyń ba – oryn seniki. Ulttyq ýnı­ver­­sıtetti bitirgeni bar, bedeldi JOO-nyń qoıyp bergen joǵary baǵasy bar – jas mamannyń ózin ózi baǵalaýyn tym art­tyryp jiberedi. Biraq bul ju­mys berýshiniń barlyǵyn birdeı qa­na­ǵat­tandyra ma? Qorytyndysynda ýnıversıtettiń reıtıngi tómendeıdi», degen T.Maqsutulynyń paıymdaýynsha, sapa alǵa shyǵý úshin ýnıversıtetter úlgerimi nashar stýdentterdi oqýdan shyǵaryp jiberýden qoryqpaý kerek. Sonda JOO da abyroıynan aıyrylmaıdy, túlek te ornyn tabady, mamandary myqty eldiń damýy da alǵa jyljıdy.

О́zge elder qalaı qysqartqan?

2018 jyldyń aqpanynda «Kom­mer­san­t» gazeti Reseıdegi JOO-lardyń jartysy jumysyn toqtatqanyn, ıaǵnı joıylǵanyn jazdy. «Reseıdegi joǵary oqý oryndary men olardyń fılıaldar sany úsh jyl ishinde shamamen 1097 uıymǵa qysqardy», delingen maqalada Reseı Federasııasynyń Joǵary bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń basshylyǵy habarlaǵandaı, «tazartý jumysy» so­ny­­men aıaqtalǵany aıtylypty. Bul jumys 2017 jyly Bilim jáne ǵy­lym salasyndaǵy baqylaý jónindegi fe­deral­dyq qyzmetiniń 35 joǵary bilim berý uıymynyń lısenzııasyn alýynan kórinis taýyp, 68 JOO men fılıaldaryn talapker qabyldaý quqyǵynan aıyrýyna alyp kelgen. Tazalaý júrgizý barysynda 125 memlekettik akkredıtasııanyń qoldanylýy toqtatylyp, Tórelik sottyń sheshimimen 32 uıymda (onyń ishinde 18-i – Máskeýde) lısenzııanyń kúshi joıylǵan kórinedi. Al bizdi eleń etkizgeni myna derek boldy:

– Osylaısha 2014 jyldan bastap 2017 jylǵa deıin Reseıdegi JOO men fılıaldardyń sany 2268-den 1171-ge deıin (2018 jylǵy qańtardaǵy derekter) qysqartyldy, onyń ishinde 83 memlekettik ýnıversıtet pen olardyń 480 fılıaly, sondaı-aq 193 jekemenshik JOO men olardyń 341 fılıaly jabyldy. Joǵaryda kórsetilgen úsh jyl kóleminde tekserý qorytyndysy bo­ıynsha bilim berý uıymdarynyń zańdy jáne laýazymdy tulǵalaryna qatysty 2850 ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly is qozǵaldy.

Baıqadyńyz ba, memlekettik JOO-lar da joıylǵan. Biz árdaıym halyqaralyq stan­darttarǵa saı bolý maqsatynda sh­et­el­­dik tájirıbeni qoldanatynyn jıi aıtatyn Úkimet músheleri men mınıs­trl­erdiń málimdemelerine qanyqpyz ǵoı. Sondyqtan mundaı halyqaralyq reforma nátıjesiniń eskeriletinine de sengimiz keledi.

Mońǵolııadaǵy daryndy balalardy damytýmen aınalysatyn derbes ortalyqtyń dırektory Sholpan Birdhan atalǵan elde de sapasyz JOO-lardyń sanyn qysqartý týraly syn-pikir jıi aıtylatynyn jetkizdi. Bul birshama ýaqyttan beri kóterilip keledi eken. Nátı­jesinde sońǵy jyldary 32 ýnıversıtet jumysyn toqtatypty, ıaǵnı 140-tan 102-ge qysqarǵan. «Bizdegi joǵary oqý oryn­darynyń 5-eýi memlekettik, basqa­sy jekeniń menshiginde. Bar­ly­­ǵyn­da bilim alý aqyly, eń qymbat baǵa memlekettik ýnıversıtetterde bolady. Mońǵolııada memlekettik grant degen atymen joq. Sonyń saldarynan JOO-lar bıznestiń kózi sanalyp, esebin tapqannyń bári ashyp ala bergen», deıdi kórshi eldegi qandasymyz. Onyń aıtýynsha, oqytý oryndarynyń qurylysy M2 degen standartqa saı bolýy tıis eken, biraq keıbir JOO-lar páterlerdiń bólmesinde bolǵan. Oǵan qosa, ýnıversıtetterdi lısenzııa­synan aıyrýda stýdent qabyldaıtyn múmkindigi, muǵalimder sapasyna basa kóńil bólingen kórinedi. Sonymen qatar Mońǵolııada JOO-lardy qysqartý jumysy álsiz ýnıversıtetterdi biriktirý arqyly da júzege asyrylypty. Bul – kóńilge qonatyn nusqa. Al joǵaryda páter bólmelerin jalǵa alyp ýnıversı­tet ashqan pysyqaılardyń jumysyna qarap, ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ qalashyǵyn elestetip, keýdeńizdi basyp, kózińizdi dóńgeletýge asyqpańyz. Súrinip jatyp jyǵylǵanǵa kúletin jaıy­myz joq. Qabyrǵasy qulaıyn dep tursa da talapkerdi alystan «qoı qaıyr­ǵandaı», jarnamasymen jar salyp shaqyratyn JOO-lar bizde de bar. Qazaqstandaǵy uıymdar men túrli mekemelerdiń anyqtamalyǵyna aınalǵan www.spr.kz saıtynda stýdentter men túlekter bitirgen oqý oryndary týraly oı-pikirlerin qaldyrǵan. Sonda bir jeli paıdalanýshy: «О́kinesizder. Ýnıversıtet sondaı suryqsyz, barlyq jaǵynan alyp qaraǵanda. Qurmetti talapkerler QAÝ (Qazaq-Amerıka ýnıversıtetin aıtyp otyr) men AKS-ge (al ekinshisi qandaı JOO ekenin bile almadyq) túsýdi tipti oıǵa da almańyzdar. Qabyldaý komıssııasyna kelgende tátti ótirikti estısizder, sonan soń ashy shyndyqty kóresizder», dep jazypty. Ýnıversıtetterdiń aty bar da, zaty joq, qosaqtalǵan ǵımarattarynda jylý bolmaı, bireýine tyǵylysatynyn jazǵan jandar da bar.

Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń Joldaýdy iske asyrý boıynsha ótken otyrysynda vedomstvo basshysynan JOO-lardyń qalaı qysqaratynyn arnaıy suraǵanbyz. Sonda mınıstr Ashat Aımaǵambetov: «Qazir Prezıdenttiń Joldaýdaǵy tapsyrmasyna sáıkes arnaıy tekserister júrgizilip jatyr. Bir nárse anyq: bizdiń aldymyzda osynshama JOO-ny jabý týraly qatyp qalǵan meje joq. Basty talap – sapaly bilim. Sol údeden shyqqany qalady, qalǵany qysqarady», dep qysqa qaıyrdy.

О́mirdiń ózin sóıletsek

Sapaly bilim delik, jaqsy, daý joq. Keıbir ýnıversıtet veterınar mamanyn myqty daıyndap shyǵardy. Stýdent te grant pen stıpendııadan aıyrylyp qalmas úshin ári oqýdan ózge ýaıymy bolmaǵandyqtan, bálkim áleýeti jetip turǵany sebep bolyp qyzyl dıplom ıelenedi. Iаǵnı, ýnıversıtet sapaly bilim berip, sapaly maman daıyndady. Al endi sol maman bir paraq qaǵazyn qushaqtap qala men qala mańyndaǵy laboratorııalardy jaǵalaıdy, nátıje shyqpasyn bilgen soń, aýdanǵa, odan aýylǵa attanady. Oryn joq. Bir aýylǵa bir mal dárigeri jetip jatyr. Mal asyraıtyn aýyldyqtar da az qalǵan. Kimge qyzmet kórsetedi? Ýnıversıtet suratqan «jumys istep júrgeni týraly anyqtamany» qaıdan alady? Amalsyz sendelip, tabylǵan bir jumysqa kirip, oqý ornyna da, týǵan jerine de tóbesin kórsetpeı ketedi. Kórinis sondaı tanys pa? Tipti týysyńyzdyń basyndaǵy jaıdy jazyp otyrǵandaımyz ba? Dál solaı. Sebebi týra osyndaı kúıdegi keminde on maman ár saladan, bir adam ár úıden tabylady. Sonymen nátıjesinde sol ár saladaǵy kemi on adam álgi sapaly bilim beretin ýnıversıtettiń reıtıngin birden tómen túsiredi. Qalaı derińiz bar ma? Támamdaǵan túlegi jumyspen qamtylmaǵan. Sonda qalaı qylamyz? Sapaly bilim beretin JOO-lardy da bitirýshileri álgindeı álekpen qaǵazyn qajetke jarata almaı júrgeni úshin jabamyz ba?

Aqıqatynda, naǵyz álsizdi anyqtaý kúrdeli tekseristi jáne laıyqty zert­teý­di qajet etedi. Bizdiń qalaýymyz – qysqartý qalaı júrgizilse de, ádildik pen ashyqtyqtyń saltanat qurýy ǵana.

Sońǵy jańalyqtar

Eń qysqa áńgime. Omarbek Nurdáýlet

Eń qysqa áńgime • Keshe

Kúlki kerýeni № 6

Rýhanııat • Keshe

Eń qysqa áńgime. Aıbek Erejep

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Islam Qabyluly    

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Ásel Asqarqyzy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Maǵjan Qalymbekuly

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Edil Anyqbaı

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Saılaý Tóleý

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Erbol Boranshy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Kúlaına Orazbekqyzy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Qurmanǵazy Jumaǵul

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Qurmanjan Qasymjanuly

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Nurlan Qabdaı

Eń qysqa áńgime • Keshe

Dáýir belesiniń avtory

Ádebıet • Keshe

Minez jumbaqtyǵy

Ádebıet • Keshe

Áýezovtiń jalǵasy

Ádebıet • Keshe

Ǵasyr epopeıasy

Rýhanııat • Keshe

Til tirligi – tilge muqtajdyqta

Rýhanııat • Keshe

Talastan shyqqan dıplomat

Rýhanııat • Keshe

О́risi keń, óreli

Rýhanııat • Keshe

Hat qorjyn (22.10.2019)

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar