Qazaqstan • 02 Qazan, 2019

Intellektýaldy mıgrasııa eldiń damýyna keri áser etedi

41 retkórsetildi

Búginde álemniń barlyq elderi úshin ıntellektýaldy mıgrasııa máselesi óte ózekti. Jahandyq prosestiń sýbektisi retinde Qazaqstan da atalǵan túıtkilden tys qala almaıdy. Elimizde qazirgi tańda bilimdi jastardyń shetelge bet burý úderisi kún sanap artýda.

Osy oraıda táýelsizdiktiń alǵash­qy jyldary men qazirgi ke­zeń­degi elimizden ketken bi­lim­­di mamandardyń mamandyq erekshelikterine sapalyq jáne sandyq turǵyda salystyrmaly taldaý jasaý, sonymen birge mek­tep bitirgen túlekterdiń, ıaǵnı jas aqyl-oıdyń shetelge ketý sebep­terin anyqtaý, otandyq aqyl-oı ortalyqtaryn qurý men jetil­dirý isin jolǵa qoıý asa ma­ńyz­dy.

Qazirgi jahandaný kezeńi jo­ǵa­­­ry kóshi-qon belsendiligimen sı­pat­talady. Bul proseske zert­teý­shiler basa nazar aýdarýda. Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń aldynda kóptegen ǵylymı ju­mys­ halyqaralyq kóshi-qonǵa arnalsa, qazirgi zamanda ıntellektýaldy kóshi-qon faktorlary men tetikterin zertteý qajet­tiligi týyndap otyr.

«Intellektýaldy mıgrasııa» (aǵylsh. brain drain) – maman­dar­dyń, ǵalymdar men bilikti jumysshylardyń óz elinen saıa­sı, ekonomıkalyq, dinı nemese basqa da sebepter boıyn­sha jappaı shyǵý úderisin, ıaǵnı emıg­ra­sııalyq prosesti sıpattaıdy. Árıne, bul rette mamandarynyń bir bóligi syrtqa ketken elderge aıtarlyqtaı ekonomıkalyq, mádenı, al keıde saıası zalal kel­tirilse, kerisinshe, ımmıgrant­tar­dy qabyldaıtyn memle­ket­ter úlken jáne arzan zııat­ker­lik kapıtalǵa ıe bolady. Al aqyl­­dy jastaryn, mamandaryn jo­ǵalt­qan el zııan shekpeı qoı­maı­dy.

Elimiz úshin bilimdi maman­darymyzdyń, aqyldy jas­ta­ry­myzdyń shetelge bilim alýǵa ketip, oralmaı qalý qaýpi úlken alań­datýshylyq týdyrýda. Son­dyqtan birinshi kezekte ıntel­lektýaldy kóshi-qonnyń úlken aǵyny – joǵary bilimdi daıyn mamandardyń syrtqa ketýi máse­lesin jáne joǵary bilim alý maqsa­tynda shetelge arman qýyp ketken jastardyń elge qaıta oralmaý jaǵdaıyn taldaý qajet.

Elimiz táýelsizdik alǵan jyldary, ıaǵnı 90-jyldardyń basynan 2000 jyldar aralyǵynda aqyl-oı aǵynynyń syrtqa baǵyt alýy jaǵdaıyna túsinistikpen qaraýǵa bolady. О́ıtkeni Qazaq­stan­da turatyn kóptegen etnos ókili ózderiniń tarıhı otan­daryna oraldy. Memlekettik statıs­tıkanyń málimetteri bo­­ıynsha, 1994-2004 jyldar ara­ly­ǵynda Qazaqstannan joǵa­ry bilimi bar 245 390 adam, aıaqtalmaǵan joǵary bilimi bar 82 974 adam jáne arnaýly orta bilimi bar 463 323 adam ketken. Ketkender men kelgender arasyndaǵy aıyrmashylyq: 152 949 adam – joǵary bilimdi, 36 947 – aıaqtalmaǵan joǵary bilimdi jáne 383 705 – arnaýly orta bilimi barlar. Bul shyǵyndar 2004 jylǵa deıin joǵary, al 2004 jyldan salys­­­­tyrmaly tómen emıgrasııalyq belsendilikti kórsetedi, óıtkeni basqa etnos ókilderiniń óz otandaryna kóshý qarqyny báseńdedi. Al elimizden birjola ketken joǵa­ry bilimi bar mamandardyń quramyna taldaý jasasaq, 1996-2004-jyldar aralyǵynda respýblıkadan ketken 184 632 adamnyń 47 563-i – tehnıkalyq, 37 990-y – pedagogıkalyq, 19 266-sy – medısınalyq, 18 380-i – ekonomıkalyq, 12 061-i – sáýlet-qurylys, 9 595-i – aýyl sharýashylyǵy, 4 500-i – zańgerlik, 35 277-si basqa da mamandyq ıeleri bolǵanyn kóremiz.

Endi shetelge elimizden aqyl­dyń aǵynyna negiz bolyp otyrǵan sebepter qandaı degen suraqqa jaýap izdep kórelik. Qazirgi tań­da eń negizgi sebepterdiń biri, bilim­di mamandardyń, ásirese jas aqyldyń óz deńgeıinde baǵa­lan­baýy, qoǵamdy jaılaǵan korrýpsııa kóp jaǵdaıda jastar­dyń jumysqa ornalasýlaryna kedergi bolyp otyr. Olar ıntel­lek­týaldyq eńbekke joǵary aqy tólenetin jerlerden jaqsy ta­bys tabý múmkindigin izdeýge máj­búr bolady.

HH ǵasyrdyń 90-jyl­da­ryn­daǵy aqyl-oı mıg­rasııasy Keńes ókimetiniń qulaýymen Qazaq­stan­da ómir súrip jatqan ózge ult ókilderiniń tarıhı otandaryna oralýymen sıpattalady desek, búgingi elimizdiń eń bilimdi, aqyldy jastarynyń shetelge ketýiniń mazmuny birshama ózgeshe. 2000 jyldardan keıin aqyl-oı aǵyny ulttyq sıpatqa emes, áleýmettik, ekonomıkalyq, ǵylymı izdenýshilik máselelerge baılanysty ózgere bastady.

Elimizdiń joǵary bilimdi aza­mat­tarynyń basqa elderge qonys aýdarýlary aqyl-oıdyń aǵy­nyn kúsheıtip, qoǵamymyzǵa keri yqpalyn tıgizedi. Atap aıtsaq, 2000 jyly tehnıkalyq mamandar – 13998, pedagogtar – 5460, ekonomıster – 3906, medısına – 2868, sáýlet salasy mamandary 2195 sıfrlyq kórsetkishti kórsetti. Budan biz osy kezeńde elimizden ketken ıntellektýaldy mamandar aǵynynyń ishinde tehnıkalyq mamandardyń kórsetkishi joǵary ekeni ańǵaramyz. Al 2006 jyly birshama statıstıka kórsetkishi tómendep, ketkender sany kemidi. (tehnıkalyq mamandar – 290, pedagogtar – 623, ekonomıster – 74, medısına – 499, sáýlet salasy mamandary – 252). Demek, eldegi ekonomıkalyq turaqtylyq ma­man­dardyń jappaı kóshýin toq­tatty.

2009 jáne 2010 jyldardaǵy álemdik daǵdarys elimizdegi aqyl-oıdyń aǵynyna da áser etpeı qoımady. Iаǵnı kóshý prosesi birshama turaqtandy. 2017 jyly, ıaǵnı sońǵy jyldary ekonomısterdiń shetelge aǵyny basqa mamandarǵa qaraǵanda kú­sheı­di. Olar – 2 805-ti qurasa, peda­gogtar – 1633, tehnıkalyq mamandar – 5293, medısına – 578, sáýlet salasy mamandary – 453. Baıqap otyrǵanymyzdaı, ekonomıka salasynyń mamandaryna yńǵaıly jumys salasy keńirek: saýda, qyzmet kórsetý, bıznes, t.b salalar.

Qazaqstandaǵy ıntellektýaldy kóshi-qon prosesteri qazirgi kez­de ártúrli faktorlardyń: áleý­mettik-ekonomıkalyq, saıası, etnostyq, ekologııalyq jáne bas­­qa da áserlerge qatysty oryn alatyny belgili boldy. Tá­ýe­l­sizdiktiń alǵashqy jyly­nan bas­tap kóshi-qon proses­te­rin retteý qazirgi kúnge deıin memlekettik saıasattyń eń ózekti baǵyttarynyń birine jat­qy­zyl­ǵa­nymen, áli sheshimin taba almaı keledi.

Tehnıkalyq sala mamandary arasynan 2000 jyly 13 998 adam ketse, qazirgi tańda bul saladan syrtqa ketkender 5 293 adamdy qurap otyr. Demek, áli de ıntellektýaldy mıgrasııa prosesinde tehnıka salasy mamandarynyń aǵyny kúshti.

Elimizdiń bolashaǵy ǵylym men bilimniń damýyna tikeleı yqpal etetin búgingi jastardyń aqyl-oıy. Jalpy, ıntellektýaldy mamandardy joǵaltý elimiz úshin úlken shyǵyn desek, elimizdi nyq ustap turatyn jastarymyzdyń shetelge oqýǵa ketip, qaıta oralmaý qaýipi de alańdatpaı qoımaıdy.

Aqyl-oıdy tartýda shetel oqý oryndary kóptegen tıim­di qadamdar jasaýda. Olar qazaqstandyq mektep bitirý­shi­ler­di ártúrli tegin granttarmen qy­zyqtyrýda. 1996 jyldan bastap Germanııa nemis tilinde oqıtyn mektep oqýshylaryn, til bilimi deńgeıine qarap, kez kelgen JOO-synda tegin oqýǵa úmitkerlikke qabyldaıdy. Sol sııaqty Baltyq jaǵalaýy elderi de shákirtaqy men tegin baspana usyný arqyly bilim alýshylardy tarta bastady.

Reseı qazaqstandyq mektep tú­lek­terin ózine tartyp otyr. Olım­pıadalardy jıi ótki­zý arqyly bizdiń oqýshy­la­ry­myz­dyń zerekterin iriktep, olardy tegin bilim alýǵa shaqy­ra­dy. Shákirtaqylar taǵaıyndaý, jataq­hanada tegin turý, ári qa­raı jumysqa ornalasý jaǵdaı­la­ryn usyný arqyly bizdiń bolashaǵynan zor úmit kúttiretin oqýshylarymyzdy jınap alady. Jáne de Reseı JOO-lary Qazaqstanda kóshpeli emtıhandar ótkizedi. Bul óz kezeginde basqa memleketke baryp emtıhan tapsyrýdan áldeqaıda tıimdi. Qashyqtyqtan test alý taǵy bar. Demek, oqý ornyna túsýdiń joldaryn jeńildetip qoıǵan.

Jastarymyzdyń basqa elge ketýi­niń taǵy bir sebebi, kóptegen tú­lek UBT-dan qorqady, sondaı-aq shekti deńgeıden ót­pe­gen oqýshylar, kóbine ja­qyn sheteldi, ásirese Reseıdi tań­daı­dy. Al 18 jasqa tolǵan jastar – bul memlekettiń eń qymbat qazynasy. Memleket mektepte tegin bilim berý, bakalavr men magıstrler daıyndaý isine qyrýar qarjy jumsaıdy. Al ózimiz daıyndaǵan adam resýrsyn basqa elge berip qoıý ókinishti jaıt.

Qazaqstannyń aqyl-oıy AQSh, Kanada, Reseı, Germanııa, Izraıl, Gonkong, Sıngapýr, Qytaı elderine taraýda. She­tel­den mamandardy tartýdan qaraǵanda, óz mamandarymyz­dy paıdalaný áldeqaıda tıimdi. Qaıtarymsyz ıntellektýaldy emıgrasııa saldarymen kúresý qıyn bolyp otyr, óıtkeni aqyl­ǵa básekelestik búkil álemde ósýde, al Qazaqstan ázirge óz bi­lim­dilerine, talanttaryna er­ek­she usynys jasamaıdy. Iаǵnı eńbek aqy tóleý deńgeıi, áleý­met­tik paket jáne damyǵan eldermen salystyrǵanda basqa da kóp­tegen parametr boıynsha artyq­shylyqtar joq.

Bizge adam jáne ıntellektýaldy kapıtalyn joǵaltýdan bolǵan zalaldy baǵalaý, taldaý isin jolǵa qoıý kerek. Olaı bolmasa, elimizdegi salalar men óńirlerdegi jumys kúshiniń pers­pek­tıvalyq qajettiligin baǵalaý qıyn.

Bilim jáne ǵylym mınıs­tr­li­gi­niń málimetinshe, Qazaqstanda 20 myńǵa jýyq sheteldik stýdent bilim alýda. Shetelde bilim alatyn bizdiń stýdentterimiz odan álde­qaıda kóp, olar – 120 myńǵa jýyq. Reseı Bilim mınıstrliginiń saı­tynda RF-da Qazaqstannan 100 myńǵa jýyq stýdent oqıdy dep aıtylǵan. Olardyń ishinde qashyqtyqtan bilim alatyndary da bar.

2020 jylǵa qaraı sheteldik stýdentter sany 50 myńǵa je­te­di dep boljanýda. Qazaqstan bilim berý týrızmin damytýǵa jáne sheteldik stýdentterdi tar­tý­ǵa eleýli kóńil bólýi qajet. Osy tusta qýanarlyq jaıt – Astana Hub IT-startaptarynyń halyqaralyq tehnoparkiniń qurylýy. IT baǵdarlamalarǵa 67 mıllıard teńgeden astam ın­ves­tısııa tartý josparlanyp otyr. Sonymen birge TMD elde­ri­nen jáne álemdik deńgeıde aqyl-oıdy tartý múmkindigin qa­rastyrǵan jón. Aqyl-oıdy tartý bizdiń elimizge ne beredi degen suraqqa toqtalsaq, sheteldik talanttardyń qatysýymen otan­dyq bilimdi jastar jańa álem­dik deńgeıdegi ınnovasııaǵa beıim­deledi, tájirıbe almasý múm­kin­di­gine ıe bolady.

Sońǵy on jylda álemde óz elinen tys jerde joǵary bilim alatyn stýdentter sany 70%-ǵa ósti. IýNESKO statıstıka ınstıtýtynyń esebine sáıkes, 1999 jyly sheteldik stýdentter 1,68 mln bolsa, 2014 jyly osyndaı stý­dentterdiń sany 207 mln-ǵa jet­ken.

Qazaqstanda 18 mln halyq úshin 140-tan astam joǵary oqý orny bar. Joǵary bilim berý­diń taǵy bir problemasy bilim berý mazmuny men ony uıym­das­tyrý prosesin memleket tara­py­nan ortalyqtandyrylǵan ba­qylaý bolyp tabylady. Bul ýnıversıtetterdiń erkindigin jáne olardyń ekonomıkanyń, stý­dentter men jumys berý­shi­lerdiń qajettilikterine den qoıý qabiletin shekteıdi. Bilim berý sapasyn baǵalaýdyń óte kúrdeli júıesi qalyptasqan. Onda ýnıversıtetterdiń ózin ózi baǵa­laýy men jetildirýine emes, tek­serýlerge basymdyq beriledi. So­nymen qatar ǵylymı-zertteý, ın­novasııalyq qyzmet pen jumys be­rýshilerdiń JOO-men qarym-qa­tynas jasaýǵa tartylýy da tó­mengi deńgeıde júzege asyry­lýda.

Ǵylymı-zertteý jáne bilim berý qyzmeti bilim alýshylardy tolǵandyratyn basty másele. Sondyqtan talantty, bilimdi, arnaıy mektepterden bilim alǵan, olımpıada jetistikteri joǵary oqýshylar álemdik deńgeıdegi reıtıngi joǵary oqý oryndaryn tańdaıdy. Demek, biz úshin bilimge umtylatyn jastardy qanaǵattandyratyn, básekege qabi­letti bilim ordalaryn la­ıyq­ty deńgeıge kótergenimiz du­rys. Osy jaǵdaıda árıne mek­tep bitirýshiler álemdik reı­t­ıngte orny joǵary, grant, shá­kirt­aqy, tegin jataqhana be­re­tin oqý oryndaryn tań­daı­dy. Mysal úshin, M.V. Lo­mo­nosov atyndaǵy Máskeý mem­lekettik ýnıversıtetinde stý­dentter men oqytýshylar ara­syn­daǵy ǵylymı jumystyń joǵary deńgeıi qalyptasqan.

Qazaqstan qazirgi ýaqytta álem­ge stýdentterdiń «donory» bolyp otyr. Bul jaǵdaıdy ózgertý úshin Úkimet, ýnıversıtet­ter tıisti jumystardy kú­sheı­tý kerek. Iаǵnı Qazaqstan bilim berý qyzmetteri naryǵynda ózi­niń básekege qabilettiligin art­ty­rý­ǵa barynsha den qoıǵany abzal.

Qazaqstannyń ıntellektýaldy emmıgrasııadan, ıaǵnı kóship ketýden kelgen ekonomıkalyq shyǵyny joǵary. Adam kapı­ta­lynyń azaıýy el damýyna keri áserin tıgizetini sózsiz. Mem­le­kettiń ındýstrııalyq damýyna jáne jalpy ekonomıkalyq ahýalyna da keri yqpal etedi. Atap aıtsaq, eńbek naryǵynda suranysqa ıe emes gýmanıtarlyq bilimi bar mamandarǵa jumys oryndary jetispese, kerisinshe eli­mizde tapshy tehnıkalyq sa­la­­nyń mamandary shetelge ketýde. Degenmen, keıbir pikirler kerisinshe ıntellektýaldy mıg­ra­sııanyń tıimdi jaqtaryn da kórsetýde. Máselen, shetke ketken mamandar tek joǵary jalaqy úshin ǵana emes, tájirıbe jınaý múmkindigine de ıe bolady, olar shetel kompanııalarynda jumys istep, tájirıbe jınaqtap, jańa bilim alyp, keıinnen elimizge kelip qyzmet etedi degen pikir de aıtylýda. Degenmen, bilimdi jastarymyzdyń shetelde qalyp qoımaı, otanyna qyzmet isteý máselelerin jolǵa qoıǵan oryndy.

Sondyqtan, birinshiden, ın­tel­­­lektýaldy mıgrasııalyq aǵym­­­­dardaǵy bilimdilik deń­ge­ıi eli­mizdegi ortasha bilim deń­geıine qara­ǵanda áldeqaıda joǵary jáne joǵary bilimi bar adamdardyń kóship ketý prosesin azaıtý úshin, talant­ty jas mamandardy ár­túrli marapattar men granttar arqy­ly qyzyqtyrý qajet. Ekin­shiden, elimizdegi korrýpsııa máse­lesimen kúrespeı jas mamandardy jumyspen qamtý múm­kin emes. Úshinshiden, elge kelgen aqyl-oı ıeleri otandyq bilim ordalarynyń deńgeıin kótereri sózsiz. Tańdaýly bilim alýshylarmen ortaq ǵylymı-zertteý jumystary arqyly el talanttarynyń talaptaryn qanaǵattandyrýǵa jol ashylady. Sóıtip otandyq ǵylymǵa serpilis berýge bolady jáne de jas mamandardyń óz otanynda ǵylymmen aınalysyp, damýlaryna múmkindik molaıady.

Qarǵash JANPEIISOVA,
saıası ǵylymdar kandıdaty,
Gúlnaz QALIASQAROVA,
doktorant

Banner
Sońǵy jańalyqtar

Izgilik elshisi

Aımaqtar • Búgin, 17:38

Soltústik oblystarda boran bolýy múmkin

Qazaqstan • Búgin, 16:18

Kún energııasy Oralǵa jetti

Aımaqtar • Búgin, 15:46

«Aqyny aq Ertistiń – Qımadıden...»

Rýhanııat • Búgin, 12:46

Fýtbol: Makedonııamen teń oınadyq

Fýtbol • Búgin, 12:24

Kúlki kerýeni № 3

Rýhanııat • Búgin, 11:38

Eń qysqa áńgime. Jandos Júsipbek

Eń qysqa áńgime • Búgin, 11:32

Eń qysqa áńgime. О́mirjan Ábdihalyquly

Eń qysqa áńgime • Búgin, 11:29

Eń qysqa áńgime. Baýyrjan Babajanuly

Eń qysqa áńgime • Búgin, 11:24

Dala úni Almatyda bastalady

Rýhanııat • Búgin, 10:19

Tekti sózdiń tóresi Almatydan bastalady

Aımaqtar • Búgin, 10:11

Taǵylymdy tulǵa

Rýhanııat • Búgin, 09:36

Ǵylym qanatyndaǵy ǵumyr

Rýhanııat • Búgin, 09:34

Moıynqumǵa ushaq qatynaıdy

Aımaqtar • Búgin, 09:29

«Para berme» chellendji bastaý aldy

Aımaqtar • Búgin, 09:27

Kásipodaq úzdikteri marapattaldy

Aımaqtar • Búgin, 09:26

Bı-aǵa salǵan án eken...

Rýhanııat • Búgin, 09:17

Qaıta oralǵan «Don Karlos»

Rýhanııat • Búgin, 09:15

Jeti óner qonǵan jampozym

Rýhanııat • Búgin, 09:12

Taǵdyry tańdalǵan patshaıym

Rýhanııat • Búgin, 09:09

Naǵyz qazaq

Rýhanııat • Búgin, 09:05

«Brakoner» biraz basbuzardy quryqtady

Aımaqtar • Búgin, 09:00

Reseıden de úırenýge bolady

Saıasat • Búgin, 08:52

Zań jobasyn talqylady

Qoǵam • Búgin, 08:46

IýNESKO-nyń syılyǵyn jeńip aldy

Qazaqstan • Búgin, 08:45

Uqsas jańalyqtar