Ekonomıka • 02 Qazan, 2019

Shaǵyn jáne orta bıznes – jalpy ónimniń ındıkatory

17 retkórsetildi

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev halyqqa alǵashqy Joldaýynda saıası reformalar týraly ustanymyn, saılaý baǵdarlamasynda ýáde etken saıası transformasııa memleket pen halyqtyń múddesine saı birtindep júzege asatynyn, júıesiz saıası lıberalızasııa turaqsyzdyqqa ákeletinin ashyp aıtty.

Qazaqtyń tabıǵaty saýdaǵa jat emes

Joldaýda shaǵyn jáne orta bıznes­ke memlekettik nazar aýdarylǵany – qajettilik. Shaǵyn jáne orta bıznes jalpy ónimniń ındıkatory retinde únemi nazarda turýy tıis. Sebebi damyǵan elderde IJО́-degi úlesi 80 paıyzdan assa, bizdiń eldegi derekter ártúrli. Res­mı statıstıka bul kórsetkishti 2-4 pa­ıyzdyń tóńireginde deıdi.

Osy oraıda búginge deıin bıznesti memlekettiń damý kórsetkishiniń kúre­tamyryna aınaldyra almadyq pa degen saýal týyndaıdy.

Áńgimemizdi osydan bastasaq. Is teti­gin kadr sheshedi degen keshegi Stalın zamanyndaǵy ustanym áli kúnge deıin ózektiligin joıǵan joq. Biz­ge de osy kózqarasty jańa zamanǵa beıim­deı oty­ryp, jańǵyrtatyn kez keldi. Sebebi táýel­sizdik alǵan kezden bastap baǵdarla­ma­lar qabyldandy, reformalar jasaýǵa tal­pynystar boldy. Biraq nátıje az.

Bizdiń osy kúnge deıingi basty kem­shiligimiz – reformalardy, baǵdar­la­malardy qabyldaǵan kezde qoǵamnyń oǵan daıyndyǵyna mán bermeýimiz. Qoldanystaǵy zańdarymyzdy jańadan qabyldanǵaly otyrǵan baǵdarlama­lar­ǵa beıimdeı almadyq. Eldegi áleýmet­tik baǵdarlamalardy boıyna qa­byl­daı alatyn, sińire alatyn qoǵamdy qalyptastyrý úshin adamdardyń erteńgi kúnge degen senimin qalyptastyrý kerek. Bul – qarapaıym tilmen aıtqan­da kásibin alańsyz júrgizýge degen senim. Tamyr-tanyssyz, bireýlerdiń yq­palynsyz balalarynyń jumysqa ornalasa alatyndyǵyna degen senim. Qazaq qoǵamynyń áleýmettik aqıqaty ishki jalpy ónimdegi jekelegen salalardyń úlesinen baıqalady. Resmı statıstıka ondaǵy munaı-gazdan basqa salalar­dyń úlesin tipti sanatqa da almaǵan. Demek, bıýdjettiń kiris kózi tek shıkizattan ǵana túsedi. Munaı-gaz salasy tek mýltı­plıkatıvti turǵyda áser etetin deńgeıge jetýimiz kerek edi. Biraq ekonomıkalyq saıasat bıznesti, ekonomıkany ulttyq deńgeıge kótere almady.

Ekonomıka teńiz deıtin bolsaq, munaı-gaz salasy soǵan syrttan kelip quıatyn bulaqtyń bir arnasy ǵana. Biz sol arnanyń munaı-gaz sektorynan ózge kózderinen aıyrylyp qaldyq. Qazir álemdik ekonomıkanyń munaıǵa de­gen táýeldigi tómendep kele jatyr. Álem sýtegimen júretin tehnıkaǵa bet bura bastady. Tipti Arab elderiniń ózi munaı­dan keıingi dáýirdiń jaıyn oılana basta­ǵanyn estip jatyrmyz.

 

Is tetigi – oryndaýshyda

Prezıdent Qasym-Jomar Toqaevtyń kásipkerlikke kedergi jasaǵan faktordy memlekettik qylmys degen sózi kóptiń oıynan shyqty.

«Kásipkerlikti nege damyta alma­dyq?» degen máseleniń sheshimi de barynsha kedergi keltirip turǵan faktordy qylmys dep tanymaýymyzǵa, muny jaı qalypty jaǵdaıdyń biri dep jyly jaýyp qoıýmyzǵa baılanysty bolyp kelgen edi. Demek bul faktor memlekettik deńgeıde tanyldy.

Másele, bıznestiń damýyna kedergi kel­tirip júrgenderdi ustap alyp, qamaý­men sheshilmeıdi. Demek korrýpsııanyń tamyrlanyp ketýine múmkindik beretin sharttardy zań arqyly shektep tastaý kerek.

Qazaq bıznesi eki polıarly jaǵdaıda tur. Biriniń basynda – kásipke ońaı jolmen kelgender, ekinshisinde – kásipterin mańdaı terlerimen dóńgeletkender. Arbaǵa «Mersedestiń» motoryn ornatsań, arba báribir arbalyǵyn isteıdi. Bizdegi bıznes soǵan kóbirek uqsaıdy. Bıznes mem­lekettiń yqylasynan kende dep aıta almaımyz. Másele qarjy bólýmen sheshil­meıdi. Másele – baǵdarlamaǵa jaýap­ty tulǵalarda. Baǵdarlama qabyl­danǵan­men, oǵan jaýapty tulǵalardyń aty-jóni naqtylanbaıdy. Keıde mem­lekettik baǵdarlamalardyń bir mınıstr­likten ekinshi mınıstrlikke kóship-qo­nyp júrgeni jaıly derekterdi de estip qalamyz. Budan strategııalyq ma­ńy­zy bar qujattarǵa bólingen qarjy qaıda ketti dep suraý salýdyń ózi artyq bolyp kelgen edi.

Memleket basshysy sońǵy 9 jylda 1200 kásiporyn iske qosylǵanyn, onyń ekonomıkaǵa áseriniń az bolǵanyn ashyp aıtty. Endi aldaǵy ýaqytta memleket tarapynan qarjylandyrylatyn jobalar ishki naryqtyń qajettiligimen úılestirilip otyrylýy tıis. Biz sol kezde ǵana jańarý men tazarýǵa baǵyt alamyz. Bul jalpyǵa birdeı ádiletti qoǵamnyń alǵysharty.

Prezıdenttiń jarlyǵy máseleni sheshpeıtinin biz de bilip qaldyq. Másele – oryndaýshyda. Qoǵam men bılik arasyndaǵy senimsizdik sındromynyń qalyńdap ketýine sol oryndaýshylardyń biliksizdigi sebep bolyp keldi. «Al oryndaýshylar qalaı daıyndalady, memlekettik baǵdarlamalardyń oryndalýyna kim jaýapty?» degen saýalǵa kelgende jigerimiz jasyp, tómenshiktep qalamyz. Mysaly, memleket tarapynan qarjylandyrylǵan jobalardy kásiptiń ne ekenin bilmeıtin, ómirinde 5 adamǵa jumys taýyp bere almaǵandar baqylaıdy. Bıznes – tiri aǵza. Ol jaıly jerde ǵana ósip-órkendeıdi. Biz ShOB týraly ádemi ýádeler bermesten buryn oǵan jaıly atmosferany qalyptastyraıyq. Zańmen jolyn ashaıyq. Qoldanystaǵy zańnyń oryndalýyn tıip-qashyp emes, naqty, burmalamaı, han men qaraǵa birdeı ortaq jaýapkershiligin alǵa tartyp, baqylaıyq. Kásipkerdiń kásibin júrgizýge kedergi keltiretin kez kelgen tulǵalardy qatań jazalap, memleket pen qoǵamǵa jasaǵan qylmys deńgeıinde baǵalamaıynsha, zań qol-aıaǵyn erkin qımyldata almaıtyn qýyrshaq zań, bos sóz bolyp qala beredi.

Sol kezde ǵana bıznes ishki jalpy ónimniń kúretamyryna qan júgirtetin faktorǵa aınalady. Sol kezde ǵana qoǵam «bıliktiń yńǵaıy túzeldi, endi biz de túzeleıik» dep etek-jeńin jınaı bas­taıdy. Qazaqtyń jetidegi balasy men jetpistegi qarııasyna deıin jumyspen qamtylǵan ulttyq ekonomıkany, ashyq qoǵamdy qalyptastyrý «kim jaýapty» degen máseleni naqtylap alýdan bastalady.

Eger osy tusta múlt ketsek, áleý­met­tik áljýazdyq degen uǵym men álsi­regen áleýmettik toptardan aryla almaımyz.

 

Uzaqbaı AITJANOV,

«Atameken Holding»

dırektorlar keńesiniń tóraǵasy

ALMATY

 

Banner
Sońǵy jańalyqtar

Taǵylymdy tulǵa

Rýhanııat • Búgin, 09:36

Ǵylym qanatyndaǵy ǵumyr

Rýhanııat • Búgin, 09:34

Moıynqumǵa ushaq qatynaıdy

Aımaqtar • Búgin, 09:29

«Para berme» chellendji bastaý aldy

Aımaqtar • Búgin, 09:27

Kásipodaq úzdikteri marapattaldy

Aımaqtar • Búgin, 09:26

Bı-aǵa salǵan án eken...

Rýhanııat • Búgin, 09:17

Qaıta oralǵan «Don Karlos»

Rýhanııat • Búgin, 09:15

Jeti óner qonǵan jampozym

Rýhanııat • Búgin, 09:12

Taǵdyry tańdalǵan patshaıym

Rýhanııat • Búgin, 09:09

Naǵyz qazaq

Rýhanııat • Búgin, 09:05

«Brakoner» biraz basbuzardy quryqtady

Aımaqtar • Búgin, 09:00

Reseıden de úırenýge bolady

Saıasat • Búgin, 08:52

Zań jobasyn talqylady

Qoǵam • Búgin, 08:46

IýNESKO-nyń syılyǵyn jeńip aldy

Qazaqstan • Búgin, 08:45

«Eńbek» eleýsiz qaldy

Qoǵam • Búgin, 08:43

Robot-tehnıka úıirmeleri qajet pe?

Qazaqstan • Búgin, 08:26

Qurylysshylar nege ereýilge shyqty?

Qazaqstan • Búgin, 08:24

«Januıa» ortalyǵy jumysyn bastady

Qoǵam • Búgin, 08:22

Kedergisiz ómir syılaıdy

Qoǵam • Búgin, 08:22

Reformalar oza shabýdy kótermeıdi

Qoǵam • Búgin, 08:19

Azamattyq jaýapkershilik qajet

Qoǵam • Búgin, 08:16

Ashyq qoǵam aıshyqtary

Búgin, 08:14

Tazalyqtan aldyna jan salmaıtyn jurt

Qoǵam • Búgin, 08:08

Jaldamaly jumysshylar jalaqysy artty

Ekonomıka • Búgin, 08:05

Sheteldik taýarlar qymbattady

Ekonomıka • Búgin, 08:03

Ekonomıkalyq ósimniń kóleńke tusy

Ekonomıka • Búgin, 08:00

Baspana baǵasy nege kóterildi?

Qoǵam • Búgin, 07:58

Yntymaqtastyqtyń jańa kezeńi

Qazaqstan • Búgin, 07:52

Eń qysqa áńgime. Qanat Ábilqaıyr

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Arman Álmenbet

Eń qysqa áńgime • Keshe

Uqsas jańalyqtar