Rýhanııat • 02 Qazan, 2019

Túrkistan tarıhyn zertteý – ýaqyt talaby

28 retkórsetildi

Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń Jarlyǵymen Oń­tús­tik Qazaqstan oblysy Túrkistan oblysy dep ózgertilip, oblystyń ákim­shilik ortalyǵyn barsha túrki-musylman jurtyna qasıetti rýhanı ortalyq – Túrkistan qalasyna kóshirý týraly sheshim qabyldanǵanyna bir jyldan astam ýaqyt ótti.

Tabıǵı-geografııalyq qurylymyna baılanysty Azııa qurlyǵy bes aımaqqa bólinedi: Aldyńǵy, Ońtústik, Ońtústik-Shyǵys, Shyǵys jáne Ortalyq Azııa. Osy­lar­dyń ishinde Eýropa men Azııa qurly­ǵynyń túıisken jerinde ornalas­qan Ortalyq Azııa – túrki tildes etnos­tar­dyń ejelgi Otany, túrkiler úshin qasıetti jer bolyp sanalady. О́ıtkeni bul jerden barlyq túrki halyqtary men taıpalary bastaý alady, olardyń mádenıetteri men tarıhtary birigedi.

Tarıhqa sheginis jasaıtyn bolsaq, Ortalyq Azııa jerine alǵashqy adamdar­dyń bir mıllıon jyl buryn taralǵanyn arheologııa ǵylymy dáleldedi. Osy aı­maq­ta avtohtondy, ıaǵnı túrki tildes etnos­tardyń babalary mekendegen. Jer­gilikti turǵyndar adam balasynyń basy­nan ótkergen tas, qola, temir, orta ǵasyr jáne jańa zaman sııaqty tarı­­hı kezeńderde ómir súrgen. Ortalyq Azııa­da osy tarıhı dáýirlerge jata­tyn ar­heo­logııalyq jáne sáýlet eskert­kish­teri, tamasha jádigerler ashyldy, olar jan-jaqty zerttelip, túrki tildes etnos­tardyń tarıhyna jańalyqtar engizildi.

Mıllıondaǵan etnostardyń ortaq bir ataýy – «túrik» termıniniń etımologııasy áli kúnge deıin sheshilmeı keledi.

«Túrkistan» degen sózdi estigende júregi eljiremeıtin túrki balasy joq. Túrkistan – túrkilerdiń myńjyldyq atamekeni, týyp-ósken, erkin jaılaǵan ataqonysy.

Myńjyldyq tarıhymyzda zamannyń ahýalyna qaraı «Túrkistan» uǵymynyń aýmaqtyq-geografııalyq sıpatynyń óz­geristerge ushyraǵan kezderi de bol­ǵan. Tarıh ǵylymy «Túrkistan» uǵy­my­nyń túrlishe tarıhı kezeńderde qan­daı mán-maǵyna bergendigin bylaısha topshylaýǵa bolady:

– «Túrkistan» dese jastardyń kóp­shiligi qazirgi oblys ortalyǵy mártebe­sine ıe bolǵan Túrkistan qalasyn ǵana eske alady. Bul «Túrkistan» uǵymynyń tek jeke bir qala atyna qatysty ǵana maǵynasy. «Túrkistan» uǵymynyń tarıhı maǵynasy budan áldeqaıda keń;

– birinshiden, orta ǵasyrlarda Eýra­zııa qurlyǵynyń ortalyq bóligin mekendegen túrkilerdi kórshiles arab, parsy, qytaı, grekterden naqty ajyratý maqsatynda qoldanylǵan «Túrkistan» uǵymy bar. Bul jerdegi «Túrkistan» uǵymy qazir túrki tildes halyqtar mekendep otyrǵan barsha aımaqtardy qamtıdy;

– ekinshiden, keıbir ortaǵasyrlyq musylman avtorlarynyń eńbekterinde «Túrkistan» uǵymy tek Syrdarııa men Ámýdarııa ózenderi alqabyn ǵana qam­tyǵany, al atalǵan alqapqa kirmegen jerlerdi basqasha ataýmen, mysaly «Qypshaq dalasy» jáne s.s. atalǵany belgili;

– úshinshiden, Qazaqstan men Orta Azııany jaýlap almas buryn orys tarıhnamasynda Túrkistandy ekige, ıaǵnı «Batys Túrkistan» nemese «Buqara Túrki­stany» jáne Sın ımperııasy qura­­myndaǵy «Shyǵys Túrkistan» dep jiktep kórsetý dástúri qalyptasty. «Shy­ǵys Túrkistan» uǵymy qoldanysta áli de kezdesedi;

– tórtinshiden, Reseı ımperııasy Ońtústik Qazaqstan aýmaǵy men Orta Azııany tolyq jaýlap alǵannan keıin «Batys Túrkistan» ataýy kóbinese «Orys Túrkistany» dep atala bastady;

– besinshiden, 1865 jyly patsha úkimeti Syrdarııa ózeni alqaby men Qoqan handyǵynyń batys aımaqtaryn qosyp, Orynbor general-gýbernatorlyǵyna baǵy­natyn «Túrkistan oblysyn» qur­dy. 1867 jyly jeke «Túrkistan gene­ral-gýbernatorlyǵy» qurylyp, onyń quramynda ortalyǵy Tashkent pen Ver­nyı qalalary bolǵan Syrdarııa jáne Jetisý oblystary paıda boldy. Keıi­nirek taǵy da Samarqan, Zakaspıı, Ferǵana oblystary quryldy. 1917 jyl­ǵy revolıýsııaǵa deıin osy ákimshilik jiktelis saqtaldy;

– altynshydan, 1917 jylǵy Aqpan revolıýsııasynan keıin general-gýberna­tor­lyq júıe joıylyp, jaı ǵana «Túrki­stan ólkesi» dep atala bastady;

– jetinshiden, 1917 jyly Túrkistan ólkesiniń túrki-musylman zııalylary Qoqan qalasynda «Túrkistan muhta­rııatyn» (Túrkistan respýblıkasyn) jarııa­laǵan bolatyn, biraq ólkedegi bılik­ti kúshpen tartyp alǵan eýropalyq bol­shevıkter men solshyl eserler 1918 jyly aqpanda áskerı jolmen bul avto­nomııalyq qurylymdy talqandady;

– segizinshiden, 1918 jyly kóktemde Túrki­stan ólkesinde keńes ókimeti «Túr­kistan keńestik avtonomııaly respýb­lıkasyn» jarııalady, ol 1924 jyly kúzde júrgizilgen ulttyq-aýmaqtyq me­je­­leýge deıin ómir súrdi. 1924 jyl­dan keıin «Túrkistan» uǵymy tek qazir­gi Túrkistan qalasynyń atyna ǵana qatys­­ty qoldanyla bastady.

Ertedegi ortaǵasyrda (HI ǵ.) áıgili túrik ǵulamasy Mahmud Qashqarı óziniń «Túrik sózdigi» eńbeginde «túrik» sózine jáne onyń etımologııasyna toqtalǵan. «Saharanyń uly ǵalymy, birtýar oıshyly, til zergeri Mahmud Qashqarı «Túrik tilderiniń jınaǵyn» barlyq túrik tekti ulys, taıpalardy aralap jınap, zerttep, taldap baryp jazǵan. Kúlli túrik elderiniń ádebıeti men tilin salystyrmaly túrde zerdelep, túzip shyqqan alǵashqy ensıklopedııalyq kitap», – delinedi «Túrik sózdiginiń» alǵysózinde.

Ǵulamanyń osy eńbeginde «túrik» sóziniń shyǵý tarıhyna tómendegishe toqtalǵan: «Túrik; Táńiri jarylqaýshy Nuqtyń ulynyń esimi. «Túrik» sózi Nuq ulynyń esimi bolyp kelgende, jeke bir kisini bildiredi, Nuq áýletiniń esimi bolyp kelgende, «beshech – besher» sóz sııaqty jalpylyq mándi, kóptegen adam tobyn bildiredi. Bul jeke de, jalpy da ma­ǵyn­ada qoldanylady. Máselen: «Rým» sózi Táńiri jarylqaýshy Ysqaq­tyń uly Iýsýǵa jáne Iýsý uly Rýmge esim bol­­ǵandyqtan, rým áýletiniń de esimi bo­­lyp keledi. «Túrik» sózi de osyndaı.

Uly táńiri: «Meniń bir taıpa qosy­nym bar, olardy «túrik» dep atadym, olard­y kúnshyǵysqa ornalastyrdym. Bir ulysqa ashýlanyp, nazalansam túrik­terdi solarǵa qarsy salamyn» depti.

Sondyqtan da Táńirdiń ózi olarǵa at bergen, jer júziniń eń bıik, yńǵaıly, eń aýasy taza shuraıly ólkelerine orna­lastyrǵan da, olardy «óz qosynym» dep sanaǵan. Onyń ústine túrikter kór­kemdik, súıkimdilik, jarqyn júzdilik, ádeptilik, júrektilik, úlkenderdi, qarııa­lardy qurmetteý, sózinde turý, márttik, kishiktik jáne taǵy da sondaı sansyz kóp maqtaýly qasıetterge ıe.

Mahmut Qashqarıdiń «Túrik sózdigi» kitabyndaǵy «túrik» sózi týraly jaz­ǵanyn ádeıi túgel keltirdik. О́ıtkeni ǵulama «túrik» sóziniń maǵynasy men etımologııasyna tereń toqtalǵan. Onyń siltemede berilgen «túrik» sózi týraly jazǵandaryna qaraǵanda, Ortalyq Azııanyń avtohtondyq etnostary ózara birlestik úshin kúresip jatqan kezde, kóp sandy taıpalardyń bastaryn biriktirýge qolaıly esim (etnıkalyq ataý) qajet bolǵan. Olardyń talabyna sáıkes keletin Nuq paıǵambardyń ulynyń esimi Túrk (Túrik) termınine toqtalǵan.

Ejelden túrikter halyqtyń, eldiń qadirin jaqsy bilgen jáne elin birlikte saqtaý úshin tarıhı tulǵalar bar kúshin, aqyl-oıyn aıamaǵan. «Birlik bar jerde tirlik bar» degen qasıetti sezim halqy­myz­dyń súıegine sińip ketken. Osyndaı qasterli ustanymnyń arqasynda bir tektes Ortalyq Azııa halyqtaryn biriktirýde «túrik» termınin qabyldaǵan. Ortalyq Azııany sonaý Qara teńizge deıingi ulanǵaıyr jerdi mekendegen bir tekti etnostar ózderin «túrik halqymyz» dep ataǵan. «Túrik» termıni ýaqytty bildirgen jalpy mánge ıe: «Kemeline kelgen el» degen uǵymdy bildiredi. Bul etnostardyń jalpy ataýy bolýymen qatar, onyń damý dárejesin de bildirgen. Bilge qaǵan basqarǵan qudiretti túrikter ım­perııasy, ıaǵnı ósip-ónip jetilgen Túrik eli ekenin bildirgen.

Arab tilindegi eńbekterde bul qasıetti qalada ıslamnyń rýhanı murasyn baıytqan ataqty adamdardyń dúnıege kelgeni jazylǵan. Solardyń biri – ǵulama, ǵalym, sopylyq fılosofııanyń Orta Azııada negizin salǵan, «Dıýanı Hıkmet» (Danalyq kitaby) kóne túrki tilindegi dinı óleńder toptamasyn jazǵan Qoja Ahmet Iаsaýı.

Túrkistan qalasy qazaq handyǵynyń eń birinshi astanasy. Qalanyń kóne ataýy –Iаsy. Iаsy Uly Jibek Jolynyń saý­­da or­talyǵy jáne okrýgi bolǵan. XII ǵa­­syr­da ásirese Qoja Ahmet Iаsaýı kóship kelgen soń erekshe ataqqa ıe bolǵan.

Sóıtip Iаsy qalasy HIV ǵasyrda túr­ki tildes halyqtardyń dinı ortaly­ǵyna aınaldy. Tipti ony «Hazreti Túr­kistan» nemese «Kishi Mekke» dep ataǵan. XV ǵasyrdan bastap Iаsy qalasy Túrkistan dep ataldy.

Qoja Ahmet Iаsaýı dúnıetanymy, onyń iliminiń máni men mańyzy «Dıýanı hıkmet», «Mırat-ýl Qýlýb», «Paqyr­nama» sııaqty bizge jetken muralarynan kóri­nedi. Iаsaýı qalyptastyrǵan hıkmet dástúriniń Islam aqıqatynyń halyqtyń júregine jol taýyp sińirýdegi mańyzy zor boldy. Olar hıkmet dástúrin taratýda zikir tájirıbesiniń úsh túrin: alqa zikiri, arra zikiri, qupııa zikir formalaryn qatar alyp júrdi.

Iаsaýı hıkmetteriniń máni, fıloso­fııa­synyń ózegi – ADAM. Adam kemel­dikke jetýi úshin qajetti bilim – qál ilimin ıgerip, Allahtyń fazylymen beriletin – hál ilimine jetýi kerek. «Dıýanı hıkmette» arıfterdiń Sultany bastan-aıaq óziniń ǵashyqtyq kúıin, ǵariptik hálin jyrlaıdy. «Arıf ǵashyq tarıqattyń dúr danasy» degen Iаsaýı aqıqatqa ishki tájirıbe, ózin-ózi taný, dil tereńine úńilý arqyly jetýge ún­deıdi. Qoja Ahmet Iаsaýı qylýetke túsýiniń máni­sin halqymyz – Paıǵambarǵa degen mahab­battyń jáne súnnetke adaldyqtyń úlgisi retinde ańyzǵa qosqan.

Jergilikti halyqtyń salt-sanasy men senim-nanymyna, ádet-ǵurpyna qaı­shy kelmeıtin dinı-mıstıkalyq mektep­tiń negizin qalaǵan Qoja Ahmet Iаsaýı shyǵarmashylyǵy sopylyq aǵymnyń túrkilik dástúrine dańǵyl jol saldy. «Islam dinin tek arab tili arqyly ǵana tanýǵa bolady» degen túsinikti teris­ke shyǵaryp, sopylyq ádebıet usta­nym­daryn kóne túrki ádebı til – shaǵa­taı tilinde sóıletti. Qasıetti kitap­tyń arabsha maǵynasyn tolyqtaı túsin­dirý, sharıǵattyń qyr-syryn, din qaǵı­dalaryn qalyń qaýymǵa óz til­derin­de tereńnen tanytý maqsatynda hık­met­terin jergilikti halyqqa jaqyn aıshyq­ty poezııa tilimen jazdy.

Quran Kárimde baıandalatyn tarıhı ańyzdar men paıǵambarlar, áýlıe-ámbıeler jónindegi ápsanalardy hık­met­terinde Túrki jurty men musylman ortasynda belgili orta ǵasyrlyq ǵalym­dardyń biri ıslamnyń taralýy úshin dúnıege ákelgen sopylyq fıloso­fııa­lyq traktattardyń ıesi Qoja Ahmet Iаsaýı keleshek urpaqqa eleýli mura qal­dyrdy. Onyń «Dıýanı Hıkmet» atty týyn­dysy adamgershilik, ımandylyq, ádil­dik, ınabattylyq tárizdi kúrdeli má­se­le­lerdi sıpattap ashyp kórsetýge arnalǵan.

Qoja Ahmet Iаsaýı óziniń búkil jar­qyn qabi­leti men darynyn, kúsh jigerin túrki halqyna, týǵan eline, jalpy túrki dúnıe­sine, ásirese óskeleń urpaqtyń tálim-tárbıesine jumsaǵan ǵulama.

Endigi mindet – Túrkistannyń tarıhyn jan-jaqty, keshendi túrde zertteý. Bilim berý isi men ǵylymdy qatar damy­tý, ózara ushtastyrý ońaı sharýa emes. M.Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaq­stan memlekettik ýnıversıteti irgeli ǵy­lym­dy damytý, rýhanı jańǵyrý aıasyn­da keshendi tarıhı zertteýlerdi jan­dandyrý maqsatynda Túrkistan ólkesiniń tarıhyn keshendi zertteıtin ǵylymı ortalyǵy jeti baǵytta zertteý jumystaryn júrgizýdi qolǵa aldy.

Darııa Qojamjarova,
M.Áýezov atyndaǵy
OQMÝ rektory, akademık

Sońǵy jańalyqtar

Eń qysqa áńgime. Aldabergen Kempirbaı

Eń qysqa áńgime • Búgin, 13:00

Eń qysqa áńgime. Erkeǵalı Beısenov

Eń qysqa áńgime • Búgin, 12:42

Eń qysqa áńgime. Kógedaı Shámerhan

Eń qysqa áńgime • Búgin, 12:39

Eń qysqa áńgime. Jasulan Serik

Eń qysqa áńgime • Búgin, 12:37

Eń qysqa áńgime. Aqjol Qalshabek

Eń qysqa áńgime • Búgin, 12:28

Eń qysqa áńgime. Nurbek Nurjanuly

Eń qysqa áńgime • Búgin, 12:24

Elbasy Takeo Kavamýramen kezdesti

Prezıdent • Búgin, 11:34

Saǵynaıdyń beıiti tabyldy

Aımaqtar • Búgin, 10:52

Aqmolanyń astyǵyna suranys mol

Aımaqtar • Búgin, 10:22

Kúlki kerýeni № 7

Rýhanııat • Búgin, 10:20

Uly dalanyń tarıhy qaıta jańǵyrýda

Qazaqstan • Búgin, 10:09

Atalmaı nege qalsyn Musa aty?!

Rýhanııat • Búgin, 10:01

«Astana» Nıderlandqa attandy

Sport • Búgin, 08:53

Jaqsy dástúr jalǵasady

Rýhanııat • Búgin, 08:49

Alashtanýshy ǵalymnyń belesi

Rýhanııat • Búgin, 08:47

Igilikti eńbek ıesi

Qoǵam • Búgin, 08:46

Namazaly Omashuly: El shejiresi

Rýhanııat • Búgin, 08:42

Taraz shaharyndaǵy tamasha tún

Aımaqtar • Búgin, 08:39

Tuńǵysh Til forýmy ótedi

Qoǵam • Búgin, 08:36

Patrıarhtyń oryndalǵan paryzy

Rýhanııat • Búgin, 08:33

Kedergisiz keleshek

Qoǵam • Búgin, 08:31

Endi mekenjaı anyqtamasyn suramaıdy

Qoǵam • Búgin, 08:29

Joshy hanǵa eskertkish ornatylady

Rýhanııat • Búgin, 08:24

Qazaqtardyń atqa miný mádenıeti

Qazaqstan • Búgin, 08:22

Eýrony satyp alýshylar kóbeıdi

Ekonomıka • Búgin, 08:20

AQR: 14 bankti «saýyqtyrý» kerek pe?

Ekonomıka • Búgin, 08:15

Eń qysqa áńgime. Omarbek Nurdáýlet

Eń qysqa áńgime • Keshe

Kúlki kerýeni № 6

Rýhanııat • Keshe

Eń qysqa áńgime. Aıbek Erejep

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Islam Qabyluly    

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Ásel Asqarqyzy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Maǵjan Qalymbekuly

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Edil Anyqbaı

Eń qysqa áńgime • Keshe

Uqsas jańalyqtar