Zerdeli ultqa aınala alamyz ba?

Sarapshylar jyl basynan bastap kóshi-qonnyń endigi betalysyn ıntellektýaldy áleýet-ıntellektýaldy ult qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan saıasat aıqyndaıdy degen batyl boljam jasaı bastady.

Intellektýaldy kóshbasshylyq – adam kapıtalynyń sapasyna baı-lanysty eken. Halyqtyń ıntel­lektýaldyq deńgeıi onyń bilim sapasy, ınnovasııalyq úlgisi, básekege qabilettiligi, ozyq tehnologııalar men zııatkerlik menshik, basqarýshylardyń kásibıligi, joǵary mádenıettilik, qoǵam aldyndaǵy jaýapkershilik qaǵı­dattarymen baǵalanady. Bul sapa­lyq kórsetkishter boıynsha AQSh, Japonııa, Ulybrıtanııa, Fran­sııa sııaqty memleketter álemdik kósh­basshylardyń qataryna enip úlgerdi.

Al bizde ázirge ıntellekt ıeleriniń syrtqa ketýi tolastar emes.

Sebebi HHI ǵasyr – aqyn Oljas Súleımenov aıtqandaı, ǵalamdyq mıgrasııa ǵasyryna aınalyp bara jatyr. Dese de keıbireýlerdiń «Qazaqstanda aldaǵy birer jylda ıntellektýaldyq ashtyq bastalady» degen boljamyna negiz joq. Qazaqstan álemdik órkenıettiń bir bólshegi, sondyqtan ondaǵy bolyp jatqan qubylystardan biz de qalys qala almaımyz.

Táýelsizdik alǵan kezde 14 mln bolsaq, qazir 18 mıllıonnan astyq. Sonsha halyq Qazaqstannan údere kóshken bolsa, áli de kóship jatqany ras bolsa, biz mundaı jetistikterge qalaı qol jetkizdik? Endeshe, elimiz­den ketip jatqandar men kelip jatqan­dardyń qaısysy kóbirek ekenine zertteý júrgizý qajet. Bul áli qolǵa alynbaǵan másele.

Saıasattanshýy Ázimbaı Ǵalı kezin­de «elimizden orystar ketip jatyr» degen aqparatqa sonshalyqty mán berýdiń qajeti joq ekenin aıtqany esimizde. Sebebi Reseı bizden, TMD elderindegi qandastarynyń arasynan ózine qajettiniń bárin alǵan. Alyp ta jatyr. Bir mezgilde Reseıdiń nemese basqa bir eldiń de azamaty atanyp, Úkimet quramynda murtyn balta shappaı júrgenderi boldy. Al elde qalǵan orystar Qazaqstanda qa­lý­ǵa beıil. Orystardyń bárin elge shaqyrýǵa Reseı de, bir-aq kúnde kóshýge qazaqstandyq orystar da múd­deli emes. Anda-sanda osyndaı habar taratyp, qoǵamnyń tamyryn basyp otyrý – Reseıge emes, eldegi keıbir saıası uıymdarǵa qajet bolyp tur ma dep oılaısyz.

Jalpy, álemniń aqyl-oıyn bir ortalyqqa shoǵyrlandyrýǵa baǵyt­talǵan ǵalamdyq mıgrasııanyń sońǵy tolqyny kele jatyr. Bul úrdis AQSh-ta, Batys Eýropada synnan ótken. Alpaýyt elder qarjy kózderi arqyly Nobel syılyǵy laýreattaryn ýysynda ustap otyr. Ǵalamshardyń ozyq oıly ıntellektileri qazir alpaýyt elderdiń abyroıyn asqaqtatyp otyr. Olardyń tábetine Reseı, Qytaıdyń ózi tosqaýyl qoıa almaıdy.

Osydan onshaqty jyl buryn reseılik aqparat quraldary ózderinen shetelge ketken ǵalymdar Andre Geım men Konstantın Novoselovqa fızıka salasynda Nobel syılyǵy berilgeni jónindegi habardy taratyp jatyr. Biz kóshi-qon baǵdarlamasynyń aıasyn keńeıtip, Reseıdegi, Eýropadaǵy qazaqtyń qaltalylary men ǵalym­daryn elge shaqyrýǵa tıispiz.

Qazaq – tez úırenetin halyq. Táýelsizdik jyldary 1 mıllıon qan­da­symyz keldi. Elge el qosylyp jatyr. Osydan onshaqty jyl buryn negizinen ınternette baǵdarlama ja­saı­tyn jigitter ózge ulttyń ókil­de­ri bolatyn. Qazir qazaq jastary ǵalamtorǵa ıelik ete bastady. Munyń ózi jaqsy kórsetkish. Biraq táýel­siz Qazaqstannyń kúsheıýine múd­deli emes syrt kózder de kóp. Syrt kúsh derjavalar bar. Olardyń ımpe­rııa­lyq pıǵylmen Qazaqstan jerin qaıtadan shıkizat kózine aınaldyrý nıeti joq dep aıta almaımyz. Árıne, HHI ǵasyrda bir memleket ekinshi eldi kúshpen jaýlap alady degenge senbeýge bolmas. Eń basty másele – ózimizdiń ishki birligimiz, ishki tutastyǵymyz, azattyqtyń asyl muratyn ardaqtaýymyz, táýel­siz­digimizge qudiretteı syıyna bilýimiz, soǵan sene bilýimiz jáne el basqaryp otyrǵan tulǵalarǵa senim bildirýimiz bolsa kerek.

AQSh ǵylym-bilimge qarjy bólý­den aldyna jan salmaıdy. Máse­len, álem halqynyń 5 paıyzyna jetpeıtin amerıkalyqtardyń úle­sine dúnıejúzilik ishki jalpy ónimniń 20 paıyzynan astamy, al álem boıynsha ǵylymı-zertteý jáne tájirıbelik-konstrýktorlyq jumys­tar­dyń 40 paıyzy tıedi eken. Al ǵylymǵa jumsalatyn shyǵynnyń 75 paıyzy bıznestiń esebinen qarjy­lan­dyrylady. Mundaı utymdy tájirıbe Qazaqstanǵa aýadaı qajet

 Qytaı 2020 jyly ǵylymǵa jumsalatyn álemdik shyǵynnyń 20 paıyzyna jetýdi kózdep otyr. Kanada 2012 jylǵy ǵylymı-zert­teý jumystaryna jumsalatyn shy­ǵyndy eki ese ulǵaıtyp, álemde bul kórsetkish boıynsha alǵashqy bestikke enýdi josparlap qoıdy. О́ner-bilimi asqan AQSh, Japonııa sekildi memleketterde ıntellektýaldy áleýetti damytýǵa múmkindik beretin arnaıy ǵylym qalalary kóptep ashylǵan. Ondaı ǵylymı qalalar AQSh-ta – 40, Japonııada – 30, al Eýropada ýnıversıtetter bazasy negizinde qalashyq bolyp boı kótergen.

Kórshi Reseıde «Ulttyń ıntellektýaldy resýrsy» dep atalatyn arnaıy baǵdarlama qabyldanǵan. Halqynyń 60 paıyzyn joǵary bilimmen qamtamasyz etken Reseı bul kórsetkish boıynsha álemde alda keledi. Izraıl men Kanada – 42 paıyz, AQSh – 40 paıyz, Japonııa – 38 paıyz, Shvesııa men Fınlıandııanyń 36 paıyzy joǵary bilimdi bolyp sanalady. Al ǵylymǵa qarjy aıamaıtyn elderdiń qataryna Shveısarııa, Izraıl, Fransııa, AQSh, Germanııa, Islandııa, Sıngapýr, Japonııa jatady. Shveısarııa ǵylymy búginge deıin Nobel syılyǵy men ǵylymı patentter ıelený jaǵynan jetekshi tuǵyrdan túsken emes. Jalpy álem­dik kóshbasshy ıntellektýaldy ult mártebesi úshin negizgi báseke AQSh pen Japonııa arasynda órbıdi. Ulttyń ıntellektýaldy kóshbasshylyǵyn qamtamasyz etýde sheshýshi faktor – aqparattyq qoljetimdilik pen aqparattyq revolıýsııa ekeni málim. Japonııa, Koreıa, Danııa, Islandııa, Ulybrıtanııa, Fransııa, Aýstrııa jáne Ispanııa elderinde halyq tolyqtaı derlik kompıýtermen jáne ınternet júıesimen jaraqtandyrylǵan.

Ǵalamdyq kóshi-qon úderisiniń tamyrshylary «ult bolyp uıysý, tek izdeý HH ǵasyrǵa tán qubylys, al HHI ǵasyrda onyń jańǵyryǵy ǵana qaıtalanady» degendi aıtyp úlgerdi.

Shynynda da solaı sııaqty. Sebebi toqsanynshy jyldary bastalǵan kósh qyzyǵynyń túgesilgeni baıqalyp qaldy. Kóshtiń endigi bet alysy – qazaq jerine kelip qonystanǵan qandas­ta­rymyzdyń turmys jaǵdaıyna ǵana emes, qoǵamda alar ornyna qarap ta baǵalanatyny sózsiz. Eger siz «álemdegi eń ıntellektýaldy ult qaısy?» degen saýalǵa jaýap izdep ǵylymı eńbekter men ınternet saıttaryn aqtarsańyz, orys ta, ýkraın da, fransýz da, tipti sonaý muhıt araldarynda rý-taıpalyq satyda ǵumyr keship jatqan papýastar da «eń aqyldy ult – biz» dep maqtanyshpen jaýap bergenine kýá bolar edińiz. Orys jurty Pýshkın, Lermontov, Dostoevskııimen, Berdıaevymen, aǵylshyn halqy Shekspıri jáne Baıronymen, ıtalııalyqtar Leonardo da Vınchı jáne Mıkelandjelosymen maqtana alady. Qudaıǵa shúkir, biz­diń de maqtan eter tulǵalarymyz bar­shy­lyq.

Qazaq bolǵanyna maqtanatyn jas urpaq ósip keledi.

Degenmen qazaqtyń úshten biri – syrtta. Demek bizdiń ıntellektýaldy deńgeıimizdi tanytatyn negizgi kúshimizdiń de úshten biri syrtta júr. Olardy elge shaqyratyn, elge kelgenderdi ustap turatyn kúsh eń aldymen saıası turaqtylyq, sonan soń ıntellektýaldy ultty qalyptastyratyn ortanyń aýa raıy.

Qazir syrttaǵy qandastarymyz «Qazaq úkimeti shetten kelgen qazaq­qa úı bere me, bermeı me?» degen saýal­dyń emes, «qazaq qoǵamyna sińisip kete alar ma ekenbiz» degen saýaldyń jaýabyn ishten tynyp kútip, syrttan baqylap otyr. HH ǵasyrdyń orta sheninde bastalǵan kóshtiń endigi bet alysy Úkimettiń peıiline emes, sol jaýaptyń bet alysyna qarap anyqtalatyn bolady.

 ALMATY