03 Qazan, 2019

Nemquraıly bolmasaq kerek-ti

75 retkórsetildi

HIH ǵasyrda Soltústik Amerıka qur­ly­ǵyn at tuıaǵynyń dúbirine bólegen malshylar ótken. Bizge vestern fılmderi arqyly jaqsy tanys «kovboılar». Olar rancho ıeleriniń malyn baǵatyn, tabyn-tabyn sıyrdy alystaǵy jaıylymdar­dan temir jol stansalaryna aıdap apara­tyn. Olardyń dáýreni kádimgideı Batys mádenıetinde kovboı ánderi, poezııa­sy, balladalary men ańyzdaryn qa­lyp­tas­tyr­ǵany bar.

Al sol kásip ıeleriniń básekeden tys qalýyna ne sebep bolǵanyn bilesiz be? Kádimgi tikendi sym temir. Eginshilikpen aınalysatyn sharýalar óz jerlerin osy tikendi symdarmen qorshaı bastady da, kovboılardyń kásibi aqyry quryp tyndy. Olardy yǵystyrǵan temir jol da, ónerkásiptiń damýy da, qarý-jaraqtyń jetilgeni de emes edi. Kádimgi tikendi sym tutas qurlyqtyń sharýashylyq júıesin ózgertip, «Jabaıy Batystyń» joıylýyna sebep bolǵany bar.

Bálkim, kovboı men tikendi symnyń bizge ne qatysy bar deıtin shyǵarsyz? Ondaı saýaldyń da aqylǵa qonymdy ekenin moıyndaımyz. Biz tek halyqtyń turmysy men sharýashylyǵyn, bálkim bolmysyn ózgertip jiberýge keıde kózge ilmeıtin usaq-túıek áser etýi múmkin ekenin aıtqymyz kelgen-di. О́ıtkeni biz ózgerip bara jatqan tárizdimiz. Tym nemquraıly bolyp ketippiz. Iá, qoǵamda ashýly, ishki bulqynysy joǵary toptar kezdesip jatady. Biraq báribir nemquraılymyz. Ásirese áıel quqy men balalardyń qaýipsizdigine kelgende qapy ketetin tustarymyz kóp.

Qazir qazaqstandyqtar úshin qylmyspen, áıelderge zorlyq-zombylyq jasaýshylarmen kúresý ózekti. Bıyl tym kóbeıip ketken mıtıngterdiń basym bóliginde jınalǵan top osy máselege nazar aýdarmady. Mıtıngke shyǵatyndardyń zorlyqshylardy jazalaýdy talap etkenin kórmedik. Tek femınıster men quqyq qorǵaýshylardyń úni ǵana ara-tura estilip jatady. Demek, «mıtıng romantıkasymen» júrgender, tipti tutas qoǵam úshin áıel men balany, jasóspirim qyzdardy zorlaý qatardaǵy kóp qylmystyń birindeı kórinetin tárizdi. Odan bólek turmystaǵy zorlyq-zombylyq taǵy bar. Resmı derekterge súıensek elimizde jylyna 400-den astam áıel erkekterdiń qolynan ajal qushady eken. Bul turmystyq zorlyq-zombylyqtyń kesiri. 2010 jyldan beri polısııa qyzmetkerleri otbasynda «oınaq salatyndardan» áıelderdi qorǵaý úshin 800 myńnan astam uıǵarym jazypty. 2018 jyly otbasyndaǵy turmystyq zorlyq-zombylyq kólemi 103,7 paıyzǵa jetipti. Kóbeıip ketken. Biraq bıylǵy bes aıda otbasyndaǵy zorlyq-zombylyqqa qatysty tirkelgen 8 myńnan astam istegi «keıipkerlerdiń» tek 2800-i ǵana ákimshilik jaýapkershilikke tartylypty. О́zgeleri «erli-zaıyptynyń arasyna esi ketken túsedi» dep zań organdary qyzmetkerlerin otbasyndaǵy urys-keriske aralastyrýdan bas tartsa kerek. Sóıtip otbasyndaǵy zorlyq-zombylyqqa tosqaýyl jasalmaı keledi. Odan bólek áıel men jasóspirimderdi zorlaý qylmysy da bar. Jýyrda Pavlodarda 15 jastaǵy qyzyn zorlaǵan adam ustaldy. Ol buryn da óz qyzyn zorlap, túrmege túsken eken. Bas prokýratýranyń Quqyqtyq statıstıka komıtetiniń derekterine qaraǵanda bıylǵy 8 aıda bala zorlaýdyń 119 deregi resmı túrde tirkelipti. Áıel zorlaǵandar sany tipten kóp. Mine, qoǵam bolyp óre túregeletin máselemiz osy. Al biz úshin mundaı ózekti máseleler, qoǵamdaǵy keleńsiz qubylystar qalypty dúnıedeı kórinetin boldy. Sóıte tura balany mektepke aparyp, ákelý úshin de jumystan ruqsat alyp, júgirip júremiz. Olardyń qaýipsiz bolǵanyn qalaımyz. «Bóten adammen sóılespe, jolama» deımiz. Zorlyqshylardan urpaǵymyzdy qorǵamaq bolǵan amalymyzdyń bir túri. Biraq tamyr-tanys pen týǵan-týystyń biriniń balasy «qyz alyp qashypty» dese ondaıdy ishteı erlik sanaıtynymyz taǵy bar. Ýáj retinde Imanjúsiptiń áıgili ánin nemese Qadyr Myrza Áliniń «...bir jaqsysy – súıgenin alyp qashqan» degen óleń joldaryn aıtýymyz múmkin. Biraq ol zaman men bul zaman bólek ekenin, qazaqtyń saltyna balap júrgen qyz alyp qashýdyń tikeleı adam urlaý qylmysy bolyp sanalatynyn eskermeımiz. О́z taǵdyr-talaıymyzda mundaı oqıǵalar kezdesken bolsa, ony aǵattyq dep moıyndaýymyz da sırek. Áıteýir, aıyptamaımyz. Jyl basynda bes búldirshin kóz jumǵanda óre túregelgen belsendiligimiz baıqalmaıdy. Qysqasy, turmystaǵy zorlyq-zombylyq pen qylmysqa usaq-túıek dúnıedeı qaraıtyn tárizdimiz. Kovboılardy yǵystyrǵan tikendi symdaı kórinetin osynaý «usaq-túıek» oqıǵalar bizdi órkenıet kóshinen qalyp qoıýǵa májbúrlep, tamsana aıtatyn demokratııalyq hám qaýipsiz qoǵam qurý múmkindiginen aıyratynyn ańǵarmaı júrmiz-aý. Áıel men balamyz kóshede erkin júre almaıtyn elge aınalsaq, sóz bostandyǵy men baılyqtan, saıasat aıtqannan paıda bola qoıar ma eken?!..

Sońǵy jańalyqtar

Eń qysqa áńgime. Omarbek Nurdáýlet

Eń qysqa áńgime • Keshe

Kúlki kerýeni № 6

Rýhanııat • Keshe

Eń qysqa áńgime. Aıbek Erejep

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Islam Qabyluly    

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Ásel Asqarqyzy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Maǵjan Qalymbekuly

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Edil Anyqbaı

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Saılaý Tóleý

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Erbol Boranshy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Kúlaına Orazbekqyzy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Qurmanǵazy Jumaǵul

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Qurmanjan Qasymjanuly

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Nurlan Qabdaı

Eń qysqa áńgime • Keshe

Dáýir belesiniń avtory

Ádebıet • Keshe

Minez jumbaqtyǵy

Ádebıet • Keshe

Áýezovtiń jalǵasy

Ádebıet • Keshe

Ǵasyr epopeıasy

Rýhanııat • Keshe

Til tirligi – tilge muqtajdyqta

Rýhanııat • Keshe

Talastan shyqqan dıplomat

Rýhanııat • Keshe

О́risi keń, óreli

Rýhanııat • Keshe

Hat qorjyn (22.10.2019)

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar