Qoǵam • 04 Qazan, 2019

Ata-ana arazdyǵy bala múddesin aıaqasty etpeýi kerek

77 retkórsetildi

Otbasyndaǵy álimjettik, balaǵa qatysty zorlyq-zombylyq máseleleri bú­ginge deıin tek quqyq qor­ǵaý organdary men qıyn­dyqqa tap bolǵan shańyraq ıeleriniń máselesi sııaqty qabyldanyp keldi. Shyn­týaı­tynda, otbasy máse­lesi – el máselesi. Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrligine qarasty Jastar jáne otbasy isteri komıtetiniń tóraǵasy Madııar QOJAHMETPEN áńgime barysynda osyndaı oı túıdik.

– Madııar Dúısenbaıuly, otbasy ınstıtýtyn nyǵaıtý, otbasy qundylyqtarynyń rólin arttyrý degen uǵymdar qazir trendke aınalyp tur. Memle­kettiń ár oshaqtyń ishki jaǵdaıyna aralasýy qansha­lyq­ty oryndy?

– «Otan – otbasynan bastalady» degen halyq danalyǵy bar. Sizdiń suraǵyńyzǵa osy maqal jaýap berip tur emes pe? Qazaqta «Qol synsa – jeń ishinde, bas jarylsa – bórik ishinde» degen támsil jáne bar. Bul jaýyrdy jaba toqyp, máseleńdi búrkep usta degendi bildirmese kerek. Kez kelgen kıkiljiń qaýymnyń aqyl qosýymen, úlkenniń aqylymen, kóptiń tileýimen sheshilip otyrǵan. Odan qalsa, bıdiń aldyna júginip tórelik suraǵan. Qarap otyrsaq, qazirgi qazaq qoǵamynda men aıtqan kelisim satysynyń barlyq túri áli de bar. Tek sıpaty men aty ǵana ózgergen. Aqsaqaldar keńesi, analar keńesi, áıelder qaýymdastyǵy, qamqorlyq keńes degen sııaqty túrli dıalog alańdary bar. Áleýmettik máselelermen aınalysatyn qoǵamdyq uıymdar da kóp. Al bıler ınstıtýtynyń ornyn sot organdary basqan. Másele osy atalǵan ınstıtýttar óz mindetin qanshalyqty múltiksiz oryndap otyrǵanynda. Memlekettiń otbasy isine aralasýy atalǵan ınstıtýttardyń úılesimdi jumys­yn qamtamasyz etip, ju­my­syn jetildirý turǵysynda bolmaq.

– Sizdiń oıyńyzsha qazaq otbasynyń qazirgi basty prob­lemasy ne?

– Jahandanýdyń qysymymen mádenı qundylyqtardyń, sonyń ishinde otbasylyq qaty­nas­tar­dyń qunsyzdanǵany eshkimge jasyryn emes shyǵar. Ajyrasý sanynyń artýy, úıdegi zorlyq-zombylyq, áleýmettik jetimdik sııaqty birqatar ja­ǵym­­syz úrdister baıqalady. Qazaq­ta «tiri jetim» degen asa aýyr sóz bar. Bul ilkide ileýde bir ǵana kezdesetin. Qazir ondaı muqtajdardyń kóbeıgeni sonsha, «áleýmettik jetimdik» degen uǵym paıda boldy. Qazaq otba­synyń basty máselesi osy dep oılaımyn. Brıtandyq The Economist basylymynyń aqparaty boıynsha, Qazaqstan ajyrasý kórsetkishi joǵary on eldiń qataryna kirgen. Birinshi orynda turǵan Reseıde shańyraq qurǵan 10 otbasynyń jartysyna jýyǵy (4,7) ajyrasyp tynady eken. Ekinshi orynda – AQSh-taǵy Gýam araly (3,6), úshinshi orynda – Belarýs (3,5). Qazaqstan bul tizimde 9-orynda.

– Naqty kórsetkishterdi atap ótseńiz...

– Resmı statıstıkaǵa súıenip sóıleıik. 2018 jyly elimizde 54 797 neke buzylǵan. 2017 jyly bul san 54 626 bolatyn. Al 2016 jyly 51 993 ajyrasý qujaty tirkelgen eken. Baıqaǵanyńyzdaı, sońǵy 2 jylda ajyrasý kóbeıe túsken. Bul keleńsiz úrdis bıyl da jalǵasýy múm­­kin degen qa­­ýip bar. 2019 jyl­­dyń 6 aıyn­da  29 025 otba­sy ajy­ra­ǵan.
Byl­­tyr bul kezeńde ajy­ras­qan­dar sany 27 454 bolatyn. Iаǵnı jar­­ty jyldyń ózinde buzylǵan neke­niń sany byltyrǵy kezeńnen 2 myńǵa kóp bolyp tur.

– Mınıstrliktiń mindeti sol statıstıkany tirkeýmen shektelmeıtin shyǵar? Eńbek jáne halyqty áleýmettik qor­ǵaý mınıstrligi áleýmettik qol­daýdy moınyna alyp otyr. Al Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrliginiń, onyń ishinde siz jetekshilik etetin komıtettiń bul istegi róli qandaı?

– Mınıstrliktiń stra­te­gııa­lyq jospary bar. «Tir­kel­gen neke­men salys­tyr­ǵan­da ajy­ras­qan­dar­dyń úlesi» ındıkatoryna qol jetkizý mindeti tur. Túsinikti tilmen aıtqanda, qıylǵan nekeniń sany buzylǵan nekeniń sanynan neǵurlym kóp bolýy úshin jumys isteýimiz kerek. Bizdiń mindet – jumysy otbasy ıns­tıtýtymen tikeleı baılanysty vedomstvolardyń ózara úılesimdi qyzmet etýin qamtamasyz etý. Ár memlekettiń otbasy ınstıtýtyna qatysty jan-jaqty saraptalǵan saıasaty bolýy kerek.

– Bul jumystaryńyzdy jurt kórip, sezine alyp otyr ma?

– Bıyl Shymkent qalasynda qanat­qaqty jobany qolǵa aldyq. Halyq meılinshe kóp shoǵyrlanǵan qalada Otbasy, balalar jáne jastar isteri basqarmasy quryldy. Eger bul basqarma vedomstvolardyń ózara is-qımyl tıimdiligin arttyryp, otbasylardyń jaǵda­ıyn jaqsartýǵa, otbasy saıa­sa­tyndaǵy strategııalyq ındı­ka­torlardyń jaqsarýyna jol ashyp jatsa, ózge óńirlerge taratamyz. Bizde 2030 jylǵa arnalǵan otbasy-genderlik tujy­rymdamasy bar. Sonyń ekinshi kezeńiniń is-sharalar keshe­nin josparlap jatyrmyz. Bul tujyrymdamanyń iske asýy­na Prezıdent janyndaǵy Áıel­der isteri jáne otbasylyq genderlik saıasat jónindegi ult­tyq komıssııa uıytqy bolyp otyr.

– Is-sharalar ke­sheni dep qal­dyńyz. Naqty qandaı sharalar jos­par­lanǵan?

– О́mirlik qıyn jaǵdaıǵa tap bolǵan halyqtyń quqyqtyq bilim deńgeıin arttyrý maq­sa­tyn­da «Qorǵaý» jobasy qolǵa alynbaq. Al otbasy ınstıtýtyn nyǵaıtyp, ajyrasý sanyn azaıtý maqsatynda qolǵa alynǵan «Baqytty otbasy» keshendi jobasy Joǵarǵy sotpen birlesip júzege asyrylady. Bul joba «Azamattyq bastamalardy qol­daý ortalyǵy» arqyly grant túrinde iske asyrylady. Grant ıegeri – «Qazaqstannyń daǵ­da­rys ortalyqtary odaǵy» zańdy tulǵalar birlestigi.

– Grantty alǵan uıym se­nim­­derińizdi aqtap jatyr ma?

– Búginge deıin joba sheńbe­rin­de elimizdiń 8 óńirinde otbasylyq sottar janyndaǵy 12 resýrstyq qoldaý ortalyǵy ashyldy. Nur-Sultan, Qa­ra­ǵan­dy qalalarynda 2 ortalyq, Almaty qalasynda 3 ortalyq, Aqmola, Atyraý, Jambyl, Qostanaı, Qaraǵandy jáne Shy­ǵys Qazaqstan oblystarynda bir-bir ortalyqtan jumys isteı­di. Onyń ishinde Atyraý oblysynan basqa 7 óńirde ajyrasý deńgeıi joǵary bolyp tur. Sotqa qatysty mekeme bolǵanymen, ár ortalyqqa psıhologtar, medısına qyzmetkerleri, áleýmettik qyzmetkerler, zańgerler, daǵ­da­rys jaǵdaılarymen jumys isteıtin 64 maman tartyldy.

– Bul ortalyqqa otbasyn­da qysym men zorlyq-zombylyq kórgen jannyń bári keletinine kim kepildik beredi? «Bizden kim kómek suraıdy?» dep kútip otyrǵansha aldyn alý tıimdi emes pe?

– Ol jaǵy da oılastyrylǵan. Jastar men jasóspirimderge arnalǵan «150» senim telefony, 150.kz saıty jumys is­teı­di. Jobanyń Instagram men Feısbýk áleýmettik jeli­le­rinde resmı paraqshalary bar. Sonda ótinish qaldyryp, keri baılanysqa shyǵýǵa bolady.

– 8 óńirdegi resýrstyq or­ta­­lyq jumysyn bastaǵaly qan­daı da bir oń nátıjeler baı­­­qalyp jatyr ma? Álde bul uzaq merzimdi joba ma?

– Otbasylyq sottar ja­nyn­daǵy resýrstyq orta­lyq­tar­ǵa maýsym aıynan beri 2700 adam ótinish bildirdi. Onyń ishinde 1100 ótinish ajyrasý máse­lesi boıynsha, 1600 ótinish týystar arasyndaǵy janjal, turmystyq zorlyq-zombylyq, ata-ana men bala qarym-qaty­nasy, balaǵa qamqorlyq máseleleri, ishimdikke salyný, qumar oıyndary sııaqty problemalarǵa qatysty. Joba bastalǵan úsh aı ishinde (maýsym-tamyz) sotqa ajyrasý nıetimen júgingen 600 adamnyń 250-i nekesin saqtap qaldy. Qalǵan juptar balalardyń múddesi úshin kelisimdik taraptar arqyly ajyratyldy. Joba aıasynda mundaı daýlardy retteýdiń oń dınamıkasy baıqalady. Mysaly, Qaraǵandy oblysynda 2019 jyldyń 6 aıynda 181 nekeni buzý týraly talap-aryz kelip tústi, onyń ishinde 93-i taraptardyń tatýlasýyna baılanysty toqta­tyl­dy, 15-i tatýlasýǵa baılanys­ty qaıtaryldy. Rettelgen daý­lardyń jalpy úlesi 60%-dy qurady.

Osy nátıjemen toqtap qal­maı­myz. Qazirgi ýaqytta bar­lyq óńirde otbasyn resýrstyq qoldaý ortalyqtaryn qurý má­selesi pysyqtalýda. Iаǵnı je­misti jumys istep jat­qan orta­lyq­tardyń tájirı­be­si elimizdiń barlyq óńirine taratylady.

– Bul máseleniń saldary­men ǵana kúresý emes pe? Mun­d­aı tatýlasýlardyń baıan­dy bolaryna kepil bar ma?

– Resýrstyq ortalyqtarda qıyndyqqa tap bolǵan jandar psıholog pen zańgerdiń, áleýmettik qyzmetkerdiń aqysyz qyzmetin paıdalana alady. Psıholog ajyrasýǵa nıettengen juptarmen birlesip jumys isteıdi. Bul úshin eki taraptyń kelisimi kerek. Juptar ajyrasý týraly raılarynan qaıtqan soń da psıhologqa júgine alady. Iаǵnı mundaǵy kómek bir rettik, naýqandyq maqsatty kózdemeıdi. Biz eki aradaǵy túsinispeýshilik keleshekte qaıtalanbaýyn kózdeımiz. Sol úshin ortalyqtaǵy psıhologtyń aqysyz kómegi 1 aıdan 6 aıǵa deıin jalǵasady. Bul ásirese jastarǵa úlken kómek dep oılaımyn.

 

Áńgimelesken

Dýman ANASh,

«Egemen Qazaqstan»

 

Sońǵy jańalyqtar

Eń qysqa áńgime. Aldabergen Kempirbaı

Eń qysqa áńgime • Búgin, 13:00

Eń qysqa áńgime. Erkeǵalı Beısenov

Eń qysqa áńgime • Búgin, 12:42

Eń qysqa áńgime. Kógedaı Shámerhan

Eń qysqa áńgime • Búgin, 12:39

Eń qysqa áńgime. Jasulan Serik

Eń qysqa áńgime • Búgin, 12:37

Eń qysqa áńgime. Aqjol Qalshabek

Eń qysqa áńgime • Búgin, 12:28

Eń qysqa áńgime. Nurbek Nurjanuly

Eń qysqa áńgime • Búgin, 12:24

Elbasy Takeo Kavamýramen kezdesti

Prezıdent • Búgin, 11:34

Saǵynaıdyń beıiti tabyldy

Aımaqtar • Búgin, 10:52

Aqmolanyń astyǵyna suranys mol

Aımaqtar • Búgin, 10:22

Kúlki kerýeni № 7

Rýhanııat • Búgin, 10:20

Uly dalanyń tarıhy qaıta jańǵyrýda

Qazaqstan • Búgin, 10:09

Atalmaı nege qalsyn Musa aty?!

Rýhanııat • Búgin, 10:01

«Astana» Nıderlandqa attandy

Sport • Búgin, 08:53

Jaqsy dástúr jalǵasady

Rýhanııat • Búgin, 08:49

Alashtanýshy ǵalymnyń belesi

Rýhanııat • Búgin, 08:47

Igilikti eńbek ıesi

Qoǵam • Búgin, 08:46

Namazaly Omashuly: El shejiresi

Rýhanııat • Búgin, 08:42

Taraz shaharyndaǵy tamasha tún

Aımaqtar • Búgin, 08:39

Tuńǵysh Til forýmy ótedi

Qoǵam • Búgin, 08:36

Patrıarhtyń oryndalǵan paryzy

Rýhanııat • Búgin, 08:33

Kedergisiz keleshek

Qoǵam • Búgin, 08:31

Endi mekenjaı anyqtamasyn suramaıdy

Qoǵam • Búgin, 08:29

Joshy hanǵa eskertkish ornatylady

Rýhanııat • Búgin, 08:24

Eýrony satyp alýshylar kóbeıdi

Ekonomıka • Búgin, 08:20

AQR: 14 bankti «saýyqtyrý» kerek pe?

Ekonomıka • Búgin, 08:15

Eń qysqa áńgime. Omarbek Nurdáýlet

Eń qysqa áńgime • Keshe

Kúlki kerýeni № 6

Rýhanııat • Keshe

Eń qysqa áńgime. Aıbek Erejep

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Islam Qabyluly    

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Ásel Asqarqyzy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Maǵjan Qalymbekuly

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Edil Anyqbaı

Eń qysqa áńgime • Keshe

Uqsas jańalyqtar