07 Qazan, 2019

Kisilik jáne kisi quny

743 retkórsetildi

Bir jazýshy aǵamyz óziniń suhbatynda jastyq shaǵy týraly aıta kelip, «Oqýdan qulap keldim. Ákemniń aldynda qunym túsip ketti. Malǵa saldy» dedi. Osy sózdi estigende áýeli ańtarylyp, keıin ishteı abyrjytqan túsiniksiz kúı keshtim. Oılandyrdy. Áke men bala arasyndaǵy osy bir jaǵdaıat adam men qoǵam, adam men memleket, adam men álem arasyndaǵy qatynastyń kishi formasy sekildi kórindi maǵan. Tipti, jaratýshy men adam arasyndaǵy rýhanı baılanysta da osy tur.

Keıde kimniń aldynda qunymyzdyń túsip ketkenin sezine bermeımiz. Ata-ananyń, aǵaıyn-baýyrdyń, dos-jarannyń, qyzmettesterdiń, tipti qońsy qonys tepken jandardyń da aldynda alýan kúı keshemiz. Biri salqyn amandasqandaı, biri qabaq bermegendeı, biri kóńil úshin ǵana bas ızegendeı kórinedi. Jolyn bógegen, ókpeletken tusym bar ma edi dep qaradaı qapa bolasyz. Ospadar qylyq bolmasa da, qıystaý jerde qylǵan rabaısyz is, qolaısyz sózdiń ózi kisi qunyn tómendetip turady.

Keıde qaraptan qarap júrip óziń táýir kórgen adamnyń bir ábes qylyǵyna, bir ántek, ańdaýsyz aıtqan sózine qarnyń ashyp qalady. Ne bir ádiletsiz áreketin kórip ish jıyp qalasyz. Al keıde bolymsyz degen adamnyń óziniń bolmaıtyn bir usaq-túıek sharýada irilik kórsetkenin ańdap qalsańyz, kóńil túkpirinde bir nárse jylt ete qalady. Jón bolǵan eken deısiz . Kisi boıynan tym bolmaǵanda bir jaqsy qasıet ushyrasyp qalýy kerek qoı deısiz. Biraq bul kezdeısoq jaǵdaıda týǵan ekiudaı sezim bolymdy kisini qadirsiz, bolymsyz degen kisini bir demde qadirli etip jibermeıtini taǵy bar. О́zińiz úshin ǵana oı túıip qoıasyz.

Qadiri ketý, qasıetsiz kóriný, kóńil qal­dyrý, senimge selkeý túsirý, jek­kó­ri­­­nishti bolý bólek te, al qunnyń túsýi – basqa nárse. Bul – aýyr sezim. Biraq ótpeli, belgili bir ýaqytqa deıin ǵana sozylatyn sezim. Kóńil syrqaty sekildi.

Kisi men kisiliktiń quny jaıly da osy rette sóz aıtýǵa bolatyn sekildi. Dalanyń arǵy tarıhyna qarasaq, babalarymyz kisiliktiń qunyn da, kisiniń qunyn da óte joǵary deńgeıde baǵalaǵanyn kóremiz. Dala zańdary – «Esimhannyń eski joly», «Qasymhannyń qasqa joly», «Áz Táýkeniń «Jeti jarǵysynda» erdiń qunyn júz jylqyǵa nemese myń qoıǵa baǵalaıdy. Bul – qaranyń quny. Qun tóleý túrki balasynda ǵana emes, barlyq halyqta bar. Mysaly, Iаroslav Mýdryıdyń «Rýsskaıa Pravda» zańdar jıyntyǵynda vıra, ıaǵnı erdiń quny – 40 grıven: jıyrma sıyr nemese eki júz qoı. Bizdiń babalar erdiń qunyn budan bes ese joǵary baǵalap otyr. Qazaq kisisi qymbat bolyp otyr. Adamnyń basy ardaqty. Jany aıaýly. «Qyz Jibekti oılasań neń ketedi, oramaly turady bes júz jorǵa» degendeı, naǵyz azamattyń, naq arýdyń da qaraqan basy ǵana emes, ary da, namysy da, sózi de qymbatqa túsedi.

Al endi kisilik quny dúnıe-múlik, malmen eseptelmeıdi. «О́zimnen sózim qymbat» deıtin qazaqtyń sol «qymbat sóziniń» artynda kisilik qasıeti turǵan joq pa?! Sózi arzan adamnyń ózi de arzan bolǵany ǵoı. Isi tatymsyz adamnyń basynyń da baǵasy kem bolǵany ǵoı. «Bir aıaq asqa alǵysyz» deıtinimiz de osy bolar.

Kisiniń qunyn ne túsiredi? Ne kóteredi?

Keıde kisiniń qunyn bir aýyz aýmaly sózi de túsiredi. Bir qalys aınymaly minezi de túsiredi. Árkimmen bir aralastyǵy, ár sharýanyń basyn bir shalǵyshtyǵy túsiredi, tym kinámshildigi túsiredi. Basqasha aıtqanda, kisiligi devalvasııaǵa ushyraıdy. Bul – aýyr. О́ziń úshin, ózge úshin de. Muny seziný bar, sezine almaý bar.

Bul qunnyń mólsheri – dúnıe-baılyqta, ataq pen mansapta, laýazymda emes. Munyń mólsheri – adamshylyqta, kisilik qarym-qatynasta. Sıtýasııany sezine alýda. Prıorıtetti durys qoıýda. Araqatynasty ádil baǵalaýda. Jankeshti eńbekte. Adaldyq pen tazalyqta. Sózge turaqtylyq pen sertke beriktikte. О́z qadirińdi, kisiniń qadirin bilýde.

Taǵy bir qalamger aǵamyzdyń «sol sovet zamanynda, oqýǵa túse almaı kelgende, elge kórinýge júz shydamaı, úıge buqpantaılap, tasa-tasamen barýshy edik» degeni esime túsip otyr. Demek, kisilik quny dep otyrǵanymyzdyń bir qyry – uıatty sezine alý eken. О́zińdi qor sanaý, qorash kórý, alasanyń qasynda asqaqtaý, bıiktiń qasynda búgejekteý emes, naq sol uıatty jan-júregińmen sezine alý. Uıattan órtený. Olaı bolmasa, bári de durys sekildi. О́zińdiki jón sekildi. Bilgen kisiniki bilmestik sekildi.

 Erlan JÚNIS,
«Egemen Qazaqstan»

Sońǵy jańalyqtar

Eń qysqa áńgime. Omarbek Nurdáýlet

Eń qysqa áńgime • Keshe

Kúlki kerýeni № 6

Rýhanııat • Keshe

Eń qysqa áńgime. Aıbek Erejep

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Islam Qabyluly    

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Ásel Asqarqyzy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Maǵjan Qalymbekuly

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Edil Anyqbaı

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Saılaý Tóleý

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Erbol Boranshy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Kúlaına Orazbekqyzy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Qurmanǵazy Jumaǵul

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Qurmanjan Qasymjanuly

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Nurlan Qabdaı

Eń qysqa áńgime • Keshe

Dáýir belesiniń avtory

Ádebıet • Keshe

Minez jumbaqtyǵy

Ádebıet • Keshe

Áýezovtiń jalǵasy

Ádebıet • Keshe

Ǵasyr epopeıasy

Rýhanııat • Keshe

Til tirligi – tilge muqtajdyqta

Rýhanııat • Keshe

Talastan shyqqan dıplomat

Rýhanııat • Keshe

О́risi keń, óreli

Rýhanııat • Keshe

Hat qorjyn (22.10.2019)

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar