Qum kóshkinin sekseýil toqtatady

Jylyna 2,5 myń gektarǵa egiledi

Iá, sekseýil eń áýeli kóshpendi babalarymyzdyń shańyraǵyna jylý bergen, qolamtasy tańǵa qozdap jatatyn qyzýy óte joǵary aǵash retinde belgili. Sodan da bolar, qazaq qasıet tutqan sekseýil aǵashy tomaryn úıiniń tóbesine qoıyp qoıatyn bir tylsym qurmetke de ıe. Halqymyz úshin erteden baǵasy bólek sekseýildiń búgingi mıssııasy tipten alabóten, ony ǵalamdyq deńgeıde qarastyrýǵa bolady. Iаǵnı sekseýildiń jańa ǵasyrdaǵy jańa mindeti – Aral apatynyń zardabyn jeńildetý. Onyń ústine elimizdegi ormandy alqaptyń jartysy sekseýildiń úlesine tıesili bolǵandyqtan atalǵan ósimdikti saqtap qalýdyń mańyzy zor. Sebebi Keńes ókimeti taraǵannan keıin káýap ázirleý, otyn retinde paıdalaný úshin sekseýil ormany Qazaqstanda 6 oblysta, ásirese Qyzylorda, Almaty, Jambyl oblystarynda kóptep otaldy. El ishinde «trosovaıa lomka» atalyp ketken, ıaǵnı temir arqanmen jalǵanǵan qos traktormen júrip ótý arqyly otaýdyń tehnologııa­sy sekseýildi túbegeıli qurtyp jibere jazdaǵan bolatyn. Mine, osy ospadar áreketterdiń zalalyn joıý boıynsha búginde jan-jaqty jumystar júrgizilýde.

BUU Damý baǵdarlamasynyń bıoalýantúrlilik boıynsha jo­balarynyń menedjeri Tal­­ǵat Kerteshevtiń aıtýynsha, sońǵy 5 jyl kóleminde Ǵalam­dyq ekologııalyq qor­dyń qoldaýymen Aral óńi­rindegi osy baǵyttaǵy jumys­tar negizinen úsh baǵytta atqa­rylýda. Birinshiden, bıolo­gııalyq alýantúrlilikti saqtaý, ekinshiden, jerdiń tozańdanýyna qarsy kúres, úshinshiden, klı­mattyń shuǵyl ózgerisine jer­gilikti halyq pen ekonomıkany beıimdeý. Atap aıtqanda, Aral teńiziniń tabany qurǵap qalǵan aýmaǵynda qumnyń kó­shýin toqtatý úshin 4 gektar jer­ge tuqymbaq salyndy. Bul tuqymbaqta ósirilgen kóshetter arqyly jylyna 2,5 myń gektar Araldyń tuzdy tabanyna sekseýil egilýde.

«Sońǵy shırek ǵasyrda ke­silgen sekseýil alqaptaryn bir­tindep qalpyna keltirý qa­jet. О́ıtkeni elimizdiń terrı­torııasynyń jartysy shól jáne shóleıtti aımaqtarǵa jatady. Al bul óńirde tirshilikke pana, qalqa bolyp turǵan birden-bir ósimdik – sekseýil. Sondyqtan sekseýil tuqymbaqtaryn qurý men sekseýil ormanyn qalpyna keltirý óte ózekti. Osy oraıda biz sý arnalarynyń tabanyn tazartýǵa da atsalystyq. Ata-ba­balarymyzdyń mal sha­rýa­shy­lyǵynda aýyspaly jaıylymdy durys paıdalana bil­geninen alatyn taǵylym mol. Iаǵnı mal aǵzasyna tuz jetpeı turǵandyqtan sek­se­ýildiń japyraǵymen qorek­tenedi. Qazir barlyq mal aýyl mańynda baǵylady. Sebebi alys­taǵy qudyqtar isten shyq­qan nemese turýǵa qajetti ın­fraqurylym joq. Osy oraıda maldy aýyl mańynan uzatý maqsatynda shalǵaı eldi mekenderde kún, jel energııasy stansalaryn ornatyp berdik. Sharýa qojalyqtaryndaǵy jas býyn dástúrli ilimnen beıha­bar bolǵandyqtan olardy aýys­paly jaıylym týraly habardar ettik. Osy arqyly mal tuıa­ǵynyń sekseýil ormandaryn shek­ten tys taptaýyna jol ber­­­meý qarastyryldy», deıdi T.Kerteshev.

Buryn teńiz jaǵasynda tur­ǵan Kóne Qaratereń, Aral­qum, Aqespe syndy eldi me­ken­derdi qazir qum basyp jatyr. Ony KamAZ júk kóligi­men tazalaýǵa týra keledi. Qy­zylorda ob­ly­synyń Bógen, Aralqum, Al­maty oblysynyń Baqpaqty aýyl­darynda mal tuıaǵy irge­degi sekseýil alqaptaryn tozdyryp jibergendikten qum kó­ship, atalǵan aýyldardyń shet­ki jaǵyndaǵy úılerdi basyp qalatyn bolǵan. «Tórt jyl bu­ryn Baqpaqty aýylyna bar­ǵanymyzda, aýyl turǵyny jel soqqanda qum shash pen aýyz turmaq, úıdiń ishine de kirip ketetinin aıtyp shaǵymdandy. Tipti qorshaýynyń jartysyn qum basyp qalǵan eken. Biz olarǵa qumnan arylýdyń bıologııalyq jáne mehanıkalyq túrin úı­rettik. Iаǵnı Túrikmenstanda qoldanylatyn tehnologııa bo­ıyn­sha qumǵa turǵyzylǵan qal­qaǵa ylǵal jınalady. Sol araǵa sekseýil egip, ósirýge bolady. Qazir Baqpaqty men Narynqum aýyldarynda butalar jaıqalyp ósip, qum kóshin toqtatty. Iаǵnı mal jaıylymynyń da sekseýil ormanyna áseri bar», deıdi ol.

2003 jyly barlyq orman sharýashylyq mekemeleri oblys ákimdikteriniń qaramaǵyna berilgen bolatyn. Sońǵy 15 jylda ákimdikterdiń olardy qalaı basqarǵany beımálim. Osy rette T.Kerteshev qazir gollandııalyq kompanııamen birge halyqaralyq talapqa sáıkes atalǵan ákim­shilik qurylymnyń qandaı artyqshylyǵy men kemshiligi baryn zerdeleýge arnalǵan bir jyldyq jobany qolǵa al­ǵandaryn jetkizdi. Osy arqyly Úkimetke usynys engizilmek.

 Bir túp sekseýil 4 tonna qumdy toqtatady

Jalpy, Qazaqstanda sekseýil aǵashyn kesýge 2023 jylǵa deıin tyıym salynǵan. Dese de zań talaptarynyń oryndalýymen birge sekseýil ormanyn qalpyna keltirý jumystary ekologııalyq aksııamen odan ári bekitile tús­pek. Máselen, osy aıda Alma­ty qalasynda «4 tonnalyq qum» atty art-ınstallıasııa qoıý kóz­delgen. Sebebi bir úıdi 4 tonna qum basyp qalatyn bolsa, bir túp sekseýil 4 tonna qumdy toqtata alatyn kúshke ıe. Osy maǵynany bildiretin aksııanyń Almatyda bastaý alýy beker emes. Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi men Almaty qalasy ákimdiginiń ókilderi qatysýy kútilgen sharada «Jasyl meıramhana» aksııasy jarııalanbaq. Bir jylǵa josparlanǵan aksııa aıasynda qaladaǵy meıramhanalar men dámhanalardyń sekseýil otynyn paıdalanbaýy, ıaǵnı jasyl mekeme retinde qyzmet kór­setýi qadaǵalanady. Sondaı-aq atalǵan aksııa aıasynda bıyl qarasha aıynda Qyzylorda qalasynda Mońǵolııa, Qytaı, О́zbekstan, Túrikmenstan el­deri ókilderiniń qatysýymen ótetin konferensııa­da 21 naý­ryz – Halyqaralyq orman kú­nin elimizdiń bastamasymen Halyqaralyq sekseýil kúni retinde jarııalaý týraly usy­nys engizý kózdelip otyr. О́ıt­keni naýryz aıy shóleıtti óńir­lerde sekseýil otyrǵyzýǵa eń qolaıly ýaqyt.

Qaıbir jyldary Almaty qalasynyń ózinde sekseýil aǵashy 600-den astam saýda núktesinde satylatyny anyq­taldy. Paı­danyń kózine aınal­ǵan sekseýil otyny alyp sha­harǵa jaqyn ornalasqan Baqanas, Moıynqum dalalarynan otap ákelinetin. Bul bir kezderi jumyssyzdyq beleń alǵan tusta kóptegen otbasylar úshin nápaqanyń kózine aınalǵany da ras. Sekseýilge jo­ǵary suranys tabıǵı alqap­tar­dyń quryp ketý qaýpin týdyrdy.

 Eksporttyq brendke aınaldyrýǵa bolady

Barsakelmes memlekettik tabıǵı qoryǵynyń dırektory Záýresh Álimbetovanyń aıtýynsha, qoryq zańdylyǵy boıynsha sekseýil ósirýge qo­ryqta ruqsat berilmeıdi. Iаǵnı munda tabıǵattyń barlyq te­pe-teńdigi saqtalady. Dese de, qazir qoryq aýmaǵyna engen Qasqaqulan ýchaskesinde Qa­zaq orman sharýashylyǵy ınstıtýtynyń basshylyǵymen eń áýelgi sekseýil ormanyn egý jumystary sonaý jetpisinshi jyl­dary bastalǵan eken. О́ıt­keni Aral teńizi tabanynyń kebýi, tuzdy shań bolyp qalýy te­ńiz tabanyndaǵy tuz ben shańdy toq­tatý amaldaryn qarastyrýǵa májbúrledi. Iаǵnı Qazaq orman sharýashylyǵy ınstıtýtynyń basshysy Vladımır Semenovıch Kaverınniń bastamasymen sek­seýil, sarsazan, jyńǵyl aǵash­taryn egý bastaldy. Sonyń ishinde energetıkalyq qýaty, tózimdiligi jaǵynan sekseýildi erekshe atap ótýge bolady. Jetpisinshi jyldary bastalǵan eksperımentaldy tájirıbe qazir keńinen qoldanysqa endi. Matematıkalyq esepteýlerge sáıkes, Araldyń tuzy túý Arktıkaǵa deıin jetýi yqtımal degen soń, 2003-2004 jylda­ry Dúnıejúzilik banktiń aýqym­­dy jobasy bastaldy. Bul shań men tuzdy toqtatý úshin sekseýil ormandaryn kó­­beı­tý jobasy bolatyn. Jo­ba aıasynda elimizde Semeı men Ertis ormandaryn jáne Aral­daǵy sekseýil ormanyn ósirý jumystary qolǵa alyndy. Osy ju­mys­tardyń nátıjesinde sek­seýil ormanynyń alqaby edáýir úlkeıdi.

Qazir bul is-qımyl Oń­tústik Ko­reıamen birlesken jo­ba aıasynda da jalǵasyn tabýda. Koreıa eli buǵan deıin Mońǵolııa, Qytaı elderindegi shóldi dalalardy jasyldandyrý tájirıbelik jumystaryn júrgizgen bolatyn. Eki el bas­shylarynyń mem­leketaralyq ortaq kelisimi nátıjesinde búginge deıin teńiz tabanyna 30 myń gektarǵa jýyq alqapqa sekseýil egilgen eken. Bıylǵy kóktemde elimizdiń Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi men Koreıa Respýblıkasynyń Orman sharýashylyǵy qyzmeti birigip, Qyzylorda oblysyndaǵy Aral teńiziniń kepken tabanyna fı­toorman melıorasııasy jo­ba­synyń granty aıasynda 5 myń gektar aýmaqqa sekseýil otyr­ǵyzdy.

«Búginde sekseýil plan­ta­sııa­laryn ósirýshilerge memleket tarapynan sýbsıdııa berý qaras­tyrylǵan. Keńes ókimeti kezinde Fransııaǵa sek­seýil otyny eksport­talǵan eken. Qazir de onyń tany­maldylyǵyn arttyryp, nasıhattalýyn jolǵa qoıar bolsa, Eýropa, Arab elderine tıim­di túrde eksporttaýǵa bolady. О́ıtkeni kez kelgen adam balasy tamaqtanady. Al sekseýil shoǵyna ázirlengen káýáp, steık sııaqty taǵamdardyń dámi til úıi­retini sózsiz. Sondyqtan ony eksporttyq brend retinde paı­dalanýdyń múmkindigi zor» deıdi Záýresh Jansultanqyzy.

Qoryq basshysynyń aıtýyn­sha, ázirge Aral óńiriniń halqy bul máselege den qoıyp otyr­ǵan joq. Barlyǵy balyq aýla­ý sııaqty daıyn kásippen aı­nalysqandy jón sanaıdy. Al sekseýildi ekkennen góri daıyn, ósip turǵan sekseýil butalaryn otap, jınap alýǵa ázir turady. Osy psıhologııadan arylyp, ózdiginen ósetin, sýarýdy qajet ete bermeıtin, kóp shyǵyn talap etpeıtin sekseýil alqaptaryn ósirýdi halyqtyq deńgeıde jol­ǵa qoıa bilsek, onyń paıdasy shash-etekten bolar edi, jumyssyzdyqtyń da aldyn alar edi. Bul Qazaqstannyń brendine aınaldyrýǵa bolatyn bastama. Bul týraly Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrs­tar mınıstrliginiń alqa otyrysynda vedomstvo basshysy da aıtty. Qazir qoryqqa kelgen sheteldik qonaqtarǵa da osy maqsattarymyzdy jetkizgende, olar birden qoldaý bildirip, maquldaıdy. Sonymen birge sekseýil ósip turǵan kezinde de kókpeńbek bolyp qorshaǵan ortaǵa sán beredi», dedi ol.