Qazaqstan • 08 Qazan, 2019

Baqytty balalyq qaýipsiz ortadan bastalady

37 retkórsetildi

«Bala – baýyr etiń» deıdi halqymyz. Úrim-butaǵynyń bala shaǵynda alańdap, bolashaǵyn baǵamdap júretin ata-ananyń kindiginen taraǵan urpaǵy úshin jar qulaǵy jastyq tımeıdi. Syrtqa shyqsa ýaıymdap, syrqattansa muńaıyp, janyn qoıarǵa jer tappaıdy. Tirshilik ıesi tıtteı zábir kórip zaqymdansa «sen aýyrǵansha, men aýyraıyn» dep baryn berýge, aýzyna tosýǵa daıyn turady. Iá, sondyqtan da ata-ana balany toǵyz aı qursaǵynda, eki jyl keýdesinde, ómir baqı júreginde saqtaıdy.

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev halyqqa Jolda­ýyn­­da balalarǵa qatysty qyl­mys­qa qoldanylatyn jazany shuǵyl túrde qataıtý qajet ekenin atap ótken bolatyn. «Jynys­tyq zorlyq-zombylyq, pedo­fılııa, esirtki taratý, adam saýdasy, áıelderge qatysty turmystyq zorlyq-zombylyq jáne basqa da aýyr qylmystarǵa, ásirese, balalarǵa qatysty qyl­mystarǵa qoldanylatyn jazany shuǵyl túrde qataıtý qajet. Bul máseleni sheshýdi Parlamentke jáne Úkimetke tapsyramyn», degen bolatyn Prezıdent.

Árbir áke-sheshe qanattyǵa qaqtyrmaı, tumsyqtyǵa shoq­tyr­maı, sýyqqa tońdyrmaı, ystyq­qa kúıdirmeı ósirgen óz balasyn ózgeden ógeılik kórmeı, jumyr basty pendeniń bárinen jumsaqtyq kórgenin qalaıdy. Árıne, el bolǵan soń «bes saýsaq birdeı emes» ekenin eskerip, jaqsylyq pen jamandyqtyń, aq pen qaranyń, meıirim men qaty­gezdiktiń qatar jarysyp kele jatqanyn áste esten shyǵarmaǵan abzal. Búgingi tańda qatygez jan­dardyń qatary qalyńdap bara jatqany jasyryn emes. Onyń ishinde balalardy basynyp, zorlyq-zombylyq áreket jasaý­shylar da jeterlik. Negizinen, búgingi baldyrǵandardyń arasynda qoǵamǵa qorqa qaraıtyndary kóp. Kóshede júrse kóńildi, úıge barsa úreılenip qalatyn nemese shańyraǵynda shattanyp, túzge shyqsa túńilip júretin balǵyn balalar qanshama?!..

Oǵan dálel retinde ótkende Almatyda ógeı ákesi qatty soq­qyǵa jyǵyp, eki jasar bala­nyń qaıtys bolýyn aıtsaq ta bolady. 23 qyrkúıekten bastap bala jansaqtaý bóliminde jatqan. 3 qazanda sábı aýyr jaraqattan kóz jumǵan. Almaty qalalyq polısııa basqarmasy balanyń qaıtys bolǵanyn rastady. Qazirgi ýaqytta qylmystyq is sotqa deıingi tergeýge jiberilgen. Uldy óz qolymen aýrýhanaǵa jetkizgen qaskóı áke alǵashynda bala oınap júrip qulap qaldy dep jalǵan málimet berip, jaltarmaq bolǵan. Biraq dárigerler onyń soqqyǵa jyǵylǵanyn birden baıqap dereý polısııaǵa habar­laı­dy. 34 jastaǵy azamat kóp uzamaı qolǵa túsip, balany ur­ǵa­nyn moıyndady. Kúdiktige áýeli Qylmystyq kodekstiń 106-baby, ıaǵnı densaýlyqqa qasaqana aýyr zııan keltirgeni úshin aıyp taǵylǵan. Odan keıin is 99-bappen, ıaǵnı adam óltirý faktisi boıynsha qaralatyn boldy.

«Osy derek boıynsha Almaty qalasy Ishki ister departamentiniń Tergeý basqar­ma­sy qylmystyq isti óz óndirisine alǵan bolatyn. Sezikti birden izin sýyt­paı jatyp qolǵa tústi. Ol kinásin tolyǵy­men moıyndady. Qazirgi tańda kúdikti qamaýǵa alyndy. Buǵan deıin ol urlyq pen qaraqshylyǵy úshin isti bolǵan», deıdi Almaty qalalyq Polısııa depar­ta­mentiniń resmı ókili Saltanat Ázirbek.

Iá, Qazaqstandaǵy balalarǵa zorlyq-zombylyq kórsetý, jynys­tyq zorlaý problemalary qashan­da ózekti. Balalardyń quqyqtaryn qorǵaý komı­tetiniń aqparatyna súıensek, búgingi tańda polısııa organdarynda 9 myń­nan astam buzylǵan otbasy tirkelgen. Bul otbasylarda 14,5 myńnan astam káme­letke tolmaǵan balalar turady eken. Jyl saıyn shamamen 1000 áke men sheshe ata-ana quqyǵynan aıyrylady. Nebári 8 aıda 4 myńǵa jýyq ata-ana mindetterin oryndamaǵany úshin ákimshilik jaýapkershilikke tartylǵan.

«Respýblıkada 24 612 jetim balalar men ata-anasynyń qam­qorlyǵynsyz qalǵan balalar bar desek, qamqorshylyq, patro­nat­tyq tárbıedegi Qazaq­stan azamat­tarynyń otbasylarynda, patro­nat­tyq otbasylarda 19 633 bala ómir súrýde. Al jetim balalar men ata-ana­synyń qamqorlyǵynsyz qalǵan bala­larǵa arnalǵan 107 uıymda 4979 bala tár­bıe­lenýde. Joǵaryda atalǵan sanattaǵy barlyq balalar memlekettiń erekshe nazarynda. Olarmen tárbıelik jáne áleýmettik jumystardy 289 myń muǵalim, 100 myńnan astam synyp muǵalimderi, 4 myńnan astam áleýmettik pedagog, 8 myń psıhologııa muǵalimderi, 2 myńnan astam mektep polısııa ınspektorlary, 140 myń qamqorshylyq keńester men ata-analar komıtetteriniń múshe­leri aınalysyp otyr», deıdi Balalardyń quqyqtaryn qorǵaý komıtetiniń ókilderi.

Bas prokýratýranyń Quqyq­tyq statıs­tıka jáne arna­­ıy esepke alý jónindegi komı­te­tiniń habarlaýynsha, bıyl 8 aıda kámeletke tolmaǵandarǵa qa­tysty 1559 qylmys deregi tirkelgen. Qazirgi ýaqytta Bas prokýratýra, Densaýlyq saqtaý jáne Ishki ister mınıstrlikteri birlesip, balanyń quqyqtaryn qorǵaýdy kúsheıtý jáne tur­mystyq zorlyq-zombylyqqa qarsy turý, jasóspirimder arasyndaǵy sýısıd máselelerin sheshý boıynsha jol kartasy ázirlenýde. Aıta ketetin taǵy bir jaıt, bilim berýdi jáne ǵylymdy damytýdyń 2020-2025 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdar­la­masynda qylmystyń aldyn alýǵa, qıyn ómirlik jaǵdaıdaǵy kámeletke tol­maǵandardy ońaltý men qoǵamǵa kirik­tirýdiń áleý­met­tik tetikterin jetil­dirýge baǵyttalǵan sharalar kesheni qaras­tyrylǵan. Otbasynyń qolaı­­syz jaǵdaılaryna tap bolǵan, den­saý­ly­ǵy men damýy­na qaýip tóndiretin, qaty­gez­dikten zardap shekken bala­lar­ǵa, jetim balalar men ata-ana­synyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalarǵa áleýmettik, psıho­lo­gııa­lyq jáne zańgerlik kómek kórsetý úshin qıyn jáne qıyn jaǵdaıdaǵy balalarǵa qoldaý kórsetetin elimizde 16 ortalyq bar. 14 kámeletke tolmaǵandardy beıim­deý orta­lyǵy jumys isteý­de.

Halyqaralyq tájirıbege júginsek, kóptegen elderde bala­larǵa qatysty zorlyq-zombylyq úshin jaza kúsheıtilgen. Mysaly, Germanııada bala anasyna to­lyq tıesili emes, tek 33 pa­ıyz­ǵa ǵana tıesili. Qalǵan ja­ýap­­­kershiliktiń jartysy áke­si­ne (33%) jáne kámeletke tol­ma­ǵandar isi bólimine tıesili eken. Germanııanyń Qylmystyq kodeksi­ne sáıkes, balanyń fızı­ka­lyq, psıhıkalyq nemese rýha­nı saýlyǵyna qaýip tóngen jaǵ­daı­da, bılik otbasyna aralasýy múmkin.

Nur-Sultan qalasyndaǵy J.Jabaev atyndaǵy №4-mektep-gımnazııasynyń pedagog-psıhology Moshke Arshagúl bala baqyty aldymen ata-anaǵa baılanysty deıdi.

«Bala adam ómiriniń baǵa jetpes baılyǵy men qazynasy. «Adam urpaǵymen, aǵash japyra­ǵymen kórikti» degendeı, adam urpaǵymen myń jasaıdy. Urpaq ómirdiń jalǵasy. Endeshe ata-analar da sanaly túrde bala úshin ómir súrip, artynda qalar iziniń aıqyn bolýy úshin ǵumyr keshedi. Bala ómiriniń qaýipsizdigi men psıhologııalyq saýlyǵyn qamtamasyz etý – otbasyndaǵy áke-shesheniń basty mindeti. Bizdiń áke-sheshe retindegi eń basty qateligimiz – ómirge bala áke­lerden buryn sanaly túrde ózimizdi psıhologııalyq tur­ǵyda daıyndamaýymyz. Osy tur­ǵyda kóp jaǵdaıda otba­syn­da qarama-qaıshylyqtar týyn­dap, ata-ananyń ózara qarym-qatynasynan, úı ishindegi týyn­daǵan kıkiljińnen, túrli turmystyq jaǵdaıda balalarǵa zorlyq-zombylyq jasalady. Sonymen qatar qorshaǵan ortada mektep jasyndaǵy oqý­sh­ylar arasynda da kezde­setin zorlyq-zombylyq bala­nyń psıhologııalyq turǵyda aǵza­syna tikeleı áser etip, júı­ke­sin juqartady. Osy jaǵdaı­larǵa baılanysty keıbir jasós­pirimder psıhologııasy buzy­lyp, qatygezdikke boı urýy ábden múmkin. Munyń aldyn alý úshin otbasynda balanyń ishki jan dúnıesimen kóbirek syrlasý kerek. Sebebi otbasy bala ómirindegi basty oryn alatyn jyly uıa. Munda bala gúl sııaqty búr jaryp, kún sııaqty jaryq pen nurǵa malynyp ósýi kerek. О́kinishtisi sol, qazirgi qoǵamda qazaq otbasylarynda tolyqqandy otbasylardyń sany kóp, sapasy az. Mundaı otbasynda eshqandaı bala gúl bolyp jaınap, kún bolyp nuryn shashpaıdy. Qoryta aıtqanda, zorlyq-zombylyqty boldyrmaý úshin ár adam rýhanı sanasyn jańǵyrtyp, qoǵam bolyp kúresip, árbir otbasynyń tiregi men júregi ata-ana óz balasynan buryn ózderiniń rýhanı bolmysyn jetildirý qajet», deıdi psıholog.

Aıta ketetin taǵy bir jaıt, 2016 jyldan bastap «150» baılanys ortalyǵy jumys isteıdi, Mınıstrliktiń senim telefony – 742-528. Olardyń qyzmeti qıyn jaǵdaıǵa tap bolǵan balalar men ata-analarǵa konsýltatıvtik, psıho­lo­gııalyq, zańgerlik jáne basqa da kómek kórsetýge ba­ǵyt­­talǵan. Kámeletke tolma­ǵan­­dar­dyń quqyqtarynyń buzy­lýyn, zorlyq-zombylyqty nemese qatygez qarym-qatynasty anyq­taý maqsatynda 2019 jyl­dyń naýryz aıynan bastap Telegram messendjerinde «BALA QORGAU» degen ataýmen chat jumys isteı bastaǵan. Búgingi tańda chatta 4 myńnan astam qatysýshy bar.

О́kinishke qaraı, balalarǵa olardy qorǵaýdyń barlyq yqtı­mal sharalary týraly aqparat berilmeıdi. Mıl­lıondaǵan balalardy zorlyq-zomby­lyq­tan tek balalar quqyǵyn qorǵaý jáne qamqorshylyq komıteti ǵana qorǵaı almaıdy. Sol se­bepti azamattyq qoǵamnyń – muǵa­limderdiń, kórshilerdiń, týys­tardyń, polısııanyń, dárigerlerdiń, úkimettik emes uıymdardyń, tipti joldan ótip bara jatqan adamdardyń da balaǵa degen kózqarasy nem­qu­raıly bolmaýy kerek.

Sońǵy jańalyqtar

Eń qysqa áńgime. Omarbek Nurdáýlet

Eń qysqa áńgime • Keshe

Kúlki kerýeni № 6

Rýhanııat • Keshe

Eń qysqa áńgime. Aıbek Erejep

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Islam Qabyluly    

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Ásel Asqarqyzy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Maǵjan Qalymbekuly

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Edil Anyqbaı

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Saılaý Tóleý

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Erbol Boranshy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Kúlaına Orazbekqyzy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Qurmanǵazy Jumaǵul

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Qurmanjan Qasymjanuly

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Nurlan Qabdaı

Eń qysqa áńgime • Keshe

Dáýir belesiniń avtory

Ádebıet • Keshe

Minez jumbaqtyǵy

Ádebıet • Keshe

Áýezovtiń jalǵasy

Ádebıet • Keshe

Ǵasyr epopeıasy

Rýhanııat • Keshe

Til tirligi – tilge muqtajdyqta

Rýhanııat • Keshe

Talastan shyqqan dıplomat

Rýhanııat • Keshe

О́risi keń, óreli

Rýhanııat • Keshe

Hat qorjyn (22.10.2019)

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar