Qazaqstan • 08 Qazan, 2019

Balalar tabıǵı astan ajyramasa eken...

35 retkórsetildi

Qazirgi jas urpaq burynǵy kezdegi balalarmen salystyrǵanda tabıǵı taǵamnan alystap barady. Bul — búkil álemdik másele. Ǵalymdar búginde Ortalyq Azııa aımaǵynda durys tamaqtanbaý sal­darynan balalardyń 10 paıyzdan astamynyń boıy durys óspegenin anyqtaǵan. Kerisinshe, semizdikke shaldyqqan balalar kóbeıgen. 2000 jyldan beri semiz balalar sany 80 paıyzǵa ar­typty. IýNISEF zertteýi boıynsha, Ortalyq Azııa aımaǵy ba­lalardyń semizdikke shaldyǵýy boıynsha (10,7 paıyz) álemde ekinshi orynda. Bul aımaqta 2000-2017 jyldar aralyǵynda bes jasqa deıingi semiz búldirshinder sany 1,6 mıllıonnan 3,2 mıl­lıonǵa kóbeıgen. Aımaq halqyn azyq-túlikpen qamtamasyz etý kór­setkishi artqan saıyn semizdikke shaldyqqan balalar da kóbeıgen.

IýNISEF-tiń uıymdasty­rýy­men Qazaqstanda balalardyń durys tamaqtaný máselesine ar­nalǵan halyqaralyq sımpo­zıýmda Ortalyq Azııa men Kavkaz elderinde balalardyń boıy­nyń ósý kórsetkishinen góri artyq salmaq deńgeıi tym jo­ǵary ekendigi týraly aıtyldy. Mamandar bala boıynyń ósýi báseńdep, kerisinshe dene sal­maǵy aýyr tartýy tolymdy­ ta­maqtanbaýdan dep biledi. Aıma­q­taǵy balalardyń 10 paıyzynyń boıy jasyna laıyq emes, alasa.

Sımpozıýmda balanyń boıy óspeı, kerisinshe dene sal­ma­ǵy­nyń artýy ony qaterli aýrýǵa shaldyqtyratyny aıtyldy. «Qa­zirgi zamandaǵy balalar ta­ǵamy sapa turǵysynan da, kó­lemi jaǵynan da jas urpaqty qa­naǵattandyrmaıdy» deıdi mamandar.

Iá, búgingi azyq-túlik ónimde­ri­niń sapasy osydan 20-30 jyl burynǵymen salystyrǵanda tómen. Taǵamdar qandaı dárý­men­dermen baıytylsa da tu­ty­nýshyny burynǵydaı qa­na­ǵattandyrmaıtyny aıtylyp júr. Tipti nannyń dámi de óz­ge­riske ushyraǵan. О́nimder qorektiligi turǵysynan tabı­ǵı­lyqtan alystap barady. Kóp mólsherde tamaqtansa da jar­tylaı ashtyqty seziný, as qunar­lyǵyna qanaǵattanbaý aldymen azyq-túlik quramyndaǵy ele­menttermen baılanysty, árıne.

Ortalyq Azııanyń basqa el­derin aıtpaı-aq, Qazaqstandaǵy azyq-túlik týraly aıtsaq, kóte­ri­letin másele kóp. О́nimder ósken, óndirilgen orynnan bas­tap, tutynýshyǵa jetkenshe birneshe tehnologııalyq óńdeý­den ótedi. Osy óńdeý barysyn­da taǵam óziniń azyqtyq sapasyn joǵaltatyny aıtpasa da túsinikti. Densaýlyqqa paıdaly ónimder tabıǵı sapasyn jo­ǵaltpaı tutynýshyǵa jetse deımiz. Biraq dúkende samsap turǵan, óndirýshi «sapaly ónim» dep usynatyn sút, dándi daqyl, jal­py kez kelgen azyq-túlik túri burynǵy qundylyǵynan aıyrylǵan.

Búginde mysaly, dúken sóre­lerindegi sút ónimderiniń arasynda bala densaýlyǵyna zııandy tıer taýarlar az emes. Neshe túrli mıkroorganızmdermen, dárýmendermen baıytylǵan azyq-túlik túrlerin kórgende «rasymen tabıǵı ma?» degen su­raq keledi kókeıge. Tátti jemeıtin bala joq. Al sol tát­tilerdiń syrtyndaǵy qaǵaz oraýyna qarasańyz, aǵzaǵa zııandy boıaǵysh zattar, qaterli dert sha­qyrar qospalary bar ekenin kóresiz. Dúnıejúzilik azyq-túlik júıesinde taǵamǵa qosylatyn hımııalyq qospalarǵa shekteý bolǵanmen, az mólsherde salynǵan qospanyń bala densaýlyǵyna kóp zııan tıgizerin eshkim oılamaıdy.

IýNISEF ókilderi taǵam sapasy máselesine kelgende den­saýlyq, aýylsharýashylyq, bi­lim, áleýmettik qamsyzdandyrý tá­rizdi úkimettik quzyrly organ­dar birlese áreket etýi kerek ekenin aıtýda.

Qazirgi zamanda jas analardyń kóbisi burynǵy kezeńdegi áıelder sııaqty asty qoldan ázirlemeı, sábılerdiń qarnyn dúkendegi daıyn taǵammen toıdyrýǵa áýes. Daıyn bótelke, qutylardaǵy balalar taǵamdary qansha jerden tabıǵı bolsa da kóbisiniń quramynda zııandy hımııalyq zattar bolatyny belgili. Júz paıyz tabıǵı ónim uzaq saqtalmaıtyny belgili. О́ndirýshiler taýar uzaq­ saqtalý úshin onyń tabıǵı qu­ramyna ózgeris engizedi. Má­se­len, baldyrǵandarǵa anasy óz qolymen pisirilgen botqadan góri dúkendegi daıynyn alýǵa áýes. Keıbir sondaı botqa qos­pasynyń quramynda mıkotoksın baryn ǵalymdar aıtyp júr. Mıkotoksınniń az mólsherde bolýynyń ózi balanyń búırek-baýyryna ǵana emes, júıke júıesine de zııandy.

Dúkendegi syrtynda «ta­bı­ǵı» degen jazýy bar shyryndar men jemis ezbeleri de bala densaýlyǵyna asa paı­daly emes. О́ıtkeni bul ónim­der qutyǵa quıylmastan buryn birneshe qaıtara óńdeý, qaı­natý prosesterinen ótedi. Al uzaq qaınatylǵan jemis – kók­ónister quramyndaǵy paıdaly elementterdi joǵaltatyny belgili. Jalpy sábılerge ar­nalǵan taǵamdardyń qaı túri bolsyn, úzdiksiz qoldana berse, bala aǵzasynda aýytqýlar bolýy ábden múmkin. Mysaly, 2004 jyly Reseı sarapshylary Batys elderinen keletin balalar taǵamdary quramynan genetıkalyq túrlendirilgen aǵ­zalardyń kóp mólsherin anyq­taǵan. Ǵalymdar taǵamdarda ge­netıkalyq túrlendirilgen aǵ­za­lardyń kóbeıip ketýi adamzat tuqymyn aldaǵy 100 jylda urpaqsyz qaldyrýy múmkin dep dabyl qaǵýda.

Qazaqstanda 6-9 jas araly­ǵyndaǵy balalardyń 20 paıyzy artyq salmaqtan zardap shegýde. Mektep oqýshylarynyń teń jartysy kún saıyn tátti, jasandy sýsyndardy ishedi. Qazirgi balalardyń úshten ekisi jasandy taǵamǵa táýeldi. Kóbi tabıǵı sút, dándi daqyldardy qalamaıdy, óıtkeni aǵzasy jasandy taǵamǵa úırenip ketken.

Dúnıejúzi boıynsha jańa týǵan sábılerdiń 20 paıyzy jasandy taǵammen aýyzdanady eken. Al nárestelerdiń 70 paıyzy úsh aıdan bastap jasandy taǵamǵa kóshetini anyqtalǵan. Ǵalymdar quramy qalaı baıytylsa da ana sútine eshteńe jetpeıdi degen ustanymda. Anasy ózi qoldan ázirlegen jemis syǵyndylary men botqany eshqandaı zaýyt ónimi almastyra almaıdy. Jas analardyń kóbi jasandy taǵamdardy qazan ustaýǵa ýaqyty tapshy bolǵan soń alatynyn aıtyp aqtalǵanymen, bala densaýlyǵy úshin bul qaterli ekenin eskere bermeıdi.

 Sharafat JYLQYBAEVA

Banner
Sońǵy jańalyqtar

Atyraýlyq sarbazdar áskerge attandy

Aımaqtar • Búgin, 17:27

Almatyda taǵy da jylý qubyry jaryldy

Qoǵam • Búgin, 16:20

Jambylda aǵash kóshetteri otyrǵyzyldy

Aımaqtar • Búgin, 16:02

Taldyqorǵanda tekstıl shyǵarylady

Aımaqtar • Búgin, 15:42

Eń qysqa áńgime. Qanat Ábilqaıyr

Eń qysqa áńgime • Búgin, 11:33

Eń qysqa áńgime. Arman Álmenbet

Eń qysqa áńgime • Búgin, 11:26

Kúlki kerýeni № 2

Rýhanııat • Búgin, 10:27

Qylqalamnyń ushynda – Qaraǵandy

Rýhanııat • Búgin, 09:48

«Qoıanqasqa» tulpar top jardy

Rýhanııat • Búgin, 09:11

Qazan meshitiniń úlgisin tańdapty

Rýhanııat • Búgin, 09:09

Qazaq dastarqanynan dám tatty

Aımaqtar • Búgin, 09:03

Baqyt Bókebaev: Bekzat óner belesteri

Rýhanııat • Búgin, 08:59

Aqyn qalamyndaǵy akademık beınesi

Rýhanııat • Búgin, 08:56

Baıanǵalı týraly baıan

Rýhanııat • Búgin, 08:52

Joldyń jaıy qalaı: Mamandar jetispeıdi

Aımaqtar • Búgin, 08:50

Semizdik túrli syrqatqa sebepshi

Qoǵam • Búgin, 08:39

«Nurly kósh» kúnin belgilesek...

Qoǵam • Búgin, 08:35

Jańa aıaldamaǵa jany qas

Aımaqtar • Búgin, 08:31

Jańaózende jańa joba bastaldy

Aımaqtar • Búgin, 08:24

Taǵzym men taǵylym toǵysqan toı

Rýhanııat • Búgin, 08:19

Bizdiń belsendiligimiz de mańyzdy

Qoǵam • Búgin, 08:16

Ekonomıkada turaqty ósim bar

Ekonomıka • Búgin, 08:06

Kraýdfandıng qazaqqa da jat emes

Qazaqstan • Búgin, 08:00

Elbasy Qyrǵyzstan basshysymen kezdesti

Saıasat • Búgin, 07:56

Uqsas jańalyqtar