Qoǵam • 09 Qazan, 2019

Jastardy áleýmettendirý jáne azamattyq biregeılik mektebi

14 retkórsetildi

Qazaqstan turǵyndarynyń edáýir bóligi jastar. 4 mıllıonnan astam jas azamatymyz táýelsizdik jyldarynda ósip-jetildi. Olar halyqtyń shamamen 20 paıyzdan astamyn quraıdy.

Búkil bir jyldy jas­tarǵa arnaıy arnap otyrǵanda, bos sózge jol berip, jas býyn aza­mat­t­arymyzdyń bolashaǵyna qııa­nat jasaýdyń eshbir reti joq. Sondyqtan da Qazaqstan Pre­zıdenti Q.Toqaev jastar saıa­satyn ilgeriletýde, jas­tar­dy tárbıeleý jumysynda naýqan­shyl­dyqqa jáne tıimdiligi tómen is-sharalardy uıymdastyrýǵa jol bermeý kerektigin qatań es­kert­ti.

Aldymen jastardyń qajet­ti­lik­terin, maqsat-múd­de­le­rin jan-jaqty jáne keshendi túrde zertteý arqyly anyqtap alyp, sol qajet­tilikterge jáne deńgeıge saı keletin jastar saıasatyn júr­gizýdiń mańyzdylyǵyna úlken mán berildi. Memleket bas­shysy jastardyń ózin-ózi jaq­sy tanytýyna jaǵdaı jasaý jáne olardyń oń bastamala­ry­na qoldaý kórsetý barlyq mem­le­kettik organdardyń mindeti eken­digin durys túsinip, qatań usta­na­tyn­dyǵyn da atap ótken abzal.

Qazirgi kezdegi postkeńestik keńis­tiktegi eriktiler qozǵa­ly­­syna tán ortaq máseleler qa­ta­­ryna azamattardyń senim­siz­digi, eriktilerge qatys­ty zań­namalyq negizdiń jetki­lik­siz­digi, ekonomıkalyq, ákim­shi­­lik jáne tehnologııalyq ke­der­­giler men keleńsizdikter, aza­mat­­tyq qoǵamnyń damý deń­geıiniń tómen­­digi, túrli áleý­met­tik taptaý­ryn­dar jatady. Bul boıkúıezdik, Keńes dáýi­ri­nen azamattardyń sanasyna sińip qalǵan erikti-májbúrlik sıpa­­tyn­daǵy qoǵamdyq jumystardyń prakt­ıkalyq saldarlary aza­mat­tyq bas­ta­ma­lar­dyń tamyryna balta shapty. Bılik organ­darynyń eriktilerge qatysty baǵ­darlamalarǵa qatysýǵa yntasy bol­mady, ony kórgen jeke azamattar da erik­tilerge qol ushtaryn berýge asyqpady. Sol sııaqty eriktilerdiń jolynda kezdesetin kedergilerdiń qata­ryna bul saladaǵy ózindik mektep pen tájirıbeniń, qalyptasqan volon­terlik dástúrdiń jáne olardy qol­daý­ǵa baǵyttalǵan baǵdarlamalardyń joq­ty­ǵyn jatqyzýǵa bolady.

Máseleniń halyqaralyq turǵydaǵy kúrdeliligi, onyń volonterlerge áleý­mettik-mádenı fenomen retinde qarap, ony tıisinshe damytýdyń qajet­ti­li­gi­nen týyndaıdy. Batys Eýropa­da­ǵy volonterlik qozǵalystyń basty erek­she­likteriniń birine eresek­ter­diń de, egde jastaǵylardyń da qatysa­ty­n­dy­ǵyn jatqyzýǵa bolady. Ol elderde, kerisinshe, volonterlerge ájepteýir jeńil­dikter beriledi, sonyń ishinde ju­mys­qa ornalasý kezinde. Eń bastysy – shetelderde eriktiler qozǵalysynyń negizine «ózińdi adam dep sezingiń kelse,  basqaǵa kómektes» degen qaǵıdat alyn­ǵan­dyǵynda jatyr. Álemdegi eresek tur­ǵyndardyń 20,8 mln-y volonter bolyp jumys istep, jylyna ekonomıkaǵa 400 mlrd AQSh dollaryna teń keletin úles qosady eken. Batys Eýropada eńbekke jaramdy turǵyndardyń 2/3-si áıteýir bir eriktiler qozǵalysyna múshe bolyp kiredi. Dúnıe júzinde 126 mln adam volonterlik jumysqa óz ómirin tolyǵymen beıimdegen kórinedi. Damy­ǵan memleketterdiń IJО́-sine eriktilerdiń qosatyn úlesi 1 paıyzdan asady.

Volonterlik azamattyq qoǵamnyń qalyp­tasýyna óz úlesin qosa alady. Basqasha aıtqanda, olar tek qana aza­mat­­tyq qoǵam jaǵdaıynda bel­se­ndi túrde damyp, óziniń tıisti márte­be­sine ıe bolady. Basqalarǵa qyzmet etý turǵysynda volonterlikti mánin joǵaltqan ómirdi qaıta tabýǵa talpynys dep te qaras­ty­rýǵa bolady. Keıbir málimetterge qaraǵanda, volon­terlik jaqsy damyǵan elderde adamdardyń ózine-ózi qol jum­saýy­­­nyń deńgeıi áldeqaıda tómen, al olardyń psıhologııalyq densaýlyǵy, kerisinshe joǵary. AQSh-ta jastardy volonterlikke tartý tájirıbesi óte jaqsy damyǵan. Onda «mindetti volonterlik» týraly baǵdarlamalar bar. Al Fınlıandııada bolsa, jastar úshin volonterlik qyzmettiń emosıonaldyq mańyzdylyǵyna erekshe nazar aýdarylatyn kórinedi. Eger volonterlik jumys emosııa týdyrmasa, azamattar onyń qatarynan shyǵatyndyqtaryn aıtýǵa quqyǵy bar. Yntalandyrýdyń kelesi bir mańyzdy qyry onyń mazmundyq jaǵy – mańyzdy máselelerdi sheshýge tyrysý, jańa nársege úırený, tanys­tyqtyń sheńberin keńeıtý. Volon­ter­lerdiń qatarynda kóbine ózine senim­di, densaýlyǵy myqty, baqytty, psıho­lo­gııalyq turǵyda deni durys adamdar qalady eken. Jalpy, volonterlikke tartylǵan adamdardyń barlyǵyna volonterlik jaǵymdy áser etetindigine kúmán keltirýge bolmaıdy. Onyń ústine ol jastardyń áleýmettik boıkúıezdigin jeńýge jaǵdaı jasaıdy.

Volonterlikti tek qaıyrymdylyqpen ǵana baılanystyra qaraý da durys emes. Onyń máni men mańyzy tereńde jatyr. О́ıtkeni ol beıbit ómir, órkendeý, álem, seriktestik jáne adamdardyń basqa da ómirlik máselelerimen tyǵyz baılanys­ty. Volonterler adamdarǵa joǵary deńgeıdegi kásibı qyzmet kórsete alady. Olar úkimettiń jumysyn tolyqtyryp, onyń qolyn uzartyp, jaǵdaıdy túbegeıli ózgertýge atsalysady. Volonterler ómirge tereńirek qaraıdy jáne olar áleýmettik sheberlikke ıe bolý arqyly qoǵamda senimdilik týdyrady, onyń birligi men yntymaǵyn arttyra túsedi.

Volonterlik áleýmettik jaýapker­shi­liktiń kórinisi retinde adamǵa ózin ózi damytýǵa, ózin áleýmettik turǵyda mańyzdy jáne paıdaly sezinýine jaǵdaı qalyptastyrady, patrıottyq sezimin, rýhyn kúsheıtedi. Adam jańa bilim men tájirıbe jınaqtaıdy. Ol jeke menshik uıymdar men kásipkerlikti da­mytýǵa, eldiń ekonomıkalyq jáne áleý­mettik damýyna múmkindik jasaıdy. Bul áleýmettik jaýapkershilik pen áleýmettik baǵdarlanǵan qoǵamnyń negi­zinde adamnyń qoǵamdyq tabıǵaty ja­tyr, óıtkeni ol qoǵamnyń ár mú­she­si­ne belgili bir mindetter júkteıdi. Áleýmettik jaýapkershiliktik úderis – memlekettiń, bıznes pen qoǵamnyń óza­ra baılanysy.

Azamattyq qoǵamnyń damýy da áleý­met­tik jaýapkershilikke baılanysty. Onyń negizi – qoǵamdyq uıymdar, sonyń ishinde volonterlik. Eriktilik arqyly adamnyń azamattyq belsendiligi artyp, jaýapkershiligi damıdy, sonyń negizinde onyń qoǵamdyq mańyzy bar mindetterdi sheshýge múmkindikteri týady. Endeshe volonterlikti ǵalamdanǵan qoǵam­nyń bolashaǵy deýimizge de haqylymyz. Qazirgi kezde álemde volon­ter­­lerdiń qozǵalysy buryn-sońdy bol­ma­­ǵan dárejede qarqyn alyp keledi. Sondyqtan 1985 jyldan beri BUU volonterliktiń mańyzdylyǵyn moıyndap, álemniń barlyq elderin ony qoldaý baǵytyndaǵy is-sharalardy iske asyrýǵa shaqyrdy.

Bul úrdisten Qazaqstan da tys qalǵan joq. Prezıdent Q.Toqaevtyń Jar­­ly­ǵymen 2020 jyl Volonterler jyly dep jarııalandy. Eriktiler men aza­mat­tyq qoǵamnyń jergilikti qaýymdas­tyqtardyń turaqtylyǵyn nyǵaıtýdaǵy aýqymdy róli jáne olardyń ártúrli deń­geıdegi saıasatty damytyp, ony sheshý­diń tájirıbesiniń arǵy jaǵynda vo­lon­terlikti damytý men búkil álemdi tolǵandyryp otyrǵan turaqty damý­dyń maqsattaryn bir arnaǵa to­ǵys­ty­rý máselesi jatyr. Osyǵan qol jet­ki­zilmese, volonterlikti tek qana jaı qoǵamdyq paıdaly qyzmet retinde ǵana emes, sol sııaqty memlekettiń áleý­met­tik-ekonomıkalyq jaǵynan turaqty dam­ýyn qamtamasyz etýdegi taptyrmaıtyn qural ekendigin dáleldeý de qıynǵa soǵady.

Áý bastan-aq bul qozǵalystyń bas­ty baǵyttary izgilik, basqalarǵa degen qamqorlyq, qoldaýdy qajet etetinderge rııasyz nemese óteýsiz eńbek bolǵan. О́z qyzmetimen olar qarttardy, úısizderdi, múgedekterdi, jetimderdi jáne t.b. qamtıdy. Bul jumys janýarlarǵa kómek kórsetýden bastap, ádiletti jáne erkin qoǵam ornatý men demokratııalyq basqarýǵa umtylýǵa deıingi aralyqta keń taralǵan. Osynyń barysynda volonterler ózderiniń qoǵamdyq qajettilikterin qanaǵattandyrady, jeke tulǵa retinde jetilip, patrıottyq tárbıeniń damýy men ulttyq-memlekettik múddelerdi túsinýge, jalpyadamzattyq jáne rýhanı-ónegelik qundylyqtardy damytýǵa úles qosady. Qoǵamdaǵy mádenıetaralyq tózimdilik artyp, bireýge degen teris nıettilik pen tózbeýshilik, qastandyq azaıyp, jastardyń qoǵamǵa jat qylyq­ta­ry kemı túsedi. Kerisinshe, olar óz bolmysyn kórsete bilýge, ómirdegi jáne qoǵamdaǵy ornyn anyqtaı alýǵa, tulǵa retinde ózin-ózi damytýǵa, basqa­lar­dyń pikirine qurmetpen qaraýǵa mashyqtanady. Volonterler áleýmettik qyzmet kórsetý kezinde jumystaryn ıgilik, keń peıildilik, ashyqtyq, beı­res­­mılik, jigerlilik, nysanalylyq, yqylas­tylyq jáne raqymdylyq sııaqty adamı dúnıelerdi negizge alady.

Eriktiler qozǵalysyna qatysý arqy­ly azamattar qundylyqtyq jaǵy­nan beıimdelý, óz bos ýaqyttaryn uıym­das­tyrýdyń ózekti máselelerin naqty sheshýge baǵdarlaný, óz múddelerin basqalarǵa kómek kórsetýmen úılestire bilýmen jalǵasýy shart ekenin jaqsy túsine bastaıdy. Bul jerde eske sala ketetini – álgi qyzmettiń qundylyǵy men mańyzdylyǵy eriktiniń ózine qajet jáne mándi bolýy kerek. Iаǵnı, ol óz eńbegin – bos ýaqytyn baıyppen uıymdastyrý jáne turaqty túrde qoǵamdyq kásippen aınalysý retinde túsingeni jón.

Al ekonomıkalyq turǵyda alǵanda, ol óziniń naryqtyq qunyn kóteretin jemisti eńbektiń bir túri. Endeshe, volon­ter­likti beıkommersııalyq, áleýmet­tik jumystyń memlekettik emes, biraq óz boıynda qaıyrymdylyqty saqtaǵan sala­syna jatqyzýǵa bolady. Ol – qo­ǵam ómirine qatysýdyń zańdy joly. Volon­terlik qyzmettiń basty ýájine meıir­bandyq, atqarǵan jumysynan qanaǵat alyp, jańa múmkindikter men murat-múddelerge umtylý, jańa kásibı qasıetterdi damytý, óz tájirıbesimen bólisýin, ózin-ózi syılaýdyń paıda bolýyn jatqyzýǵa bolady. Saıyp kelgende, volonterliktiń negizine eriktilik, táýelsizdik, birlik, jan-jaqtylyq, adamgershilik, ádildik, beıtaraptyq sııaqty qaǵıdattardy jatqyzýǵa bolady. Eriktiler shyn máninde bastamashyl, belsendi adamdar. Olarǵa ózderi ómir súrip jatqan qoǵamynyń, eliniń problemalaryna nemquraıly qaraý tipten tán emes.

Volonterler úshin damýdyń kún tártibiniń ıesi bolǵandyǵy mańyzdyraq. О́ıtkeni adamdar men uıymdar, mekemeler ártúrli baǵdarlamalar men is-sharalarǵa óz erkimen qatysyp, olardy joǵarydan kúshtep taǵylǵan emes, kerisinshe, ózderiniki dep sezinýi jáne túsinýi qajet. Endeshe, bul jerdegi taǵy bir mańyzdy nárse – volonterlerdi strategııalyq josparlardy iske asyrýǵa tartyp, sol úderisterge olardy kiriktirý, ıaǵnı áý bastan-aq strategııalarda erik­tiler sheshimniń quramdas bóligi retinde qaralyp, oılastyrylǵandyǵy shart.

Volonterler qyzmetiniń basty qa­­ǵıdaty – eriktilik. Eriktilerdiń qyz­­meti olardyń óz bastamalary ne­gizin­de júrgiziledi. О́z erkimen, sanaly túrde qyzmet atqarýǵa nıet bil­dirgendikten volonterler basqa adam­d­ardyń adamgershiligin olardyń jeke jáne mádenı erekshelikterin qurmet­teıdi, óz jumysynyń sapasyna, onyń óz merziminde oryndalýyna jaýap beredi jáne olar jańa bilim­der men sheberlikterdi qabyldaýǵa árdaıym ashyq bolyp keledi. Sonymen birge eriktilerdiń tıisti quqyqtary men mindetteri de aıqyndalǵan. Volon­ter­lerdiń ómirlik ustanymdary myna ósıet­terde: ortaq iske adal bol, atqaratyn tapsyrmalaryńdy túsin, jumysyńdy shyn júregińmen iste jáne eriktilik kásibińdi maqtan et, ol seniń janyńnyń baılyǵyn molaıtady degenge saıady.

Eriktilerdiń mártebesin, quqyǵy men mindetterin jáne memlekettik qoldaý shara­laryn bekitken «Volonterlik qyz­met týraly» arnaıy zań Qazaqstanda 2016 jyldyń aıaǵynda qabyldandy. Ol EKSPO-2017 kórmesin oıdaǵydaı ótkizýge, oǵan eriktilerdi jumyldyrýǵa zańdyq negiz qalap berdi.

Memleket basshysy Q.Toqaev 2019 jyldyń Jastar jyly dep jarııala­nýyn eriktilikti damytýdyń jańa kezeńi dep sanaıdy. Sondyqtan ol volonterlik qozǵalystyń kóshbasshylaryn aýqymdy áleýmettik mindetterdi sheshý isine bel­sen­di atsalysýǵa shaqyrdy. Osy sala­daǵy halyqaralyq seriktestikti ynta­landyrý qajettigine kóńil aýdarylyp, «Jyl volonteri» halyqaralyq syılyǵy taǵaıyndaldy.

Prezıdent bastamalarynyń ishindegi óziniń mańyzdylyǵy jaǵynan erekshe oryn alatyny – 2020 jyldy Volon­terler jyly dep jarııalaýy. Sebebi 2017 jylǵy EKSPO halyqaralyq kórmesi men 2019 jyldy Jastar jyly dep jarııalaý elimizde volonter­ler qozǵalysy qabyrǵasynyń qata­ıyp, óz damýynda qarqyn alýyna jaǵ­daı jasasady. Endeshe, 2020 jyldy Eriktiler jyly dep jarııalaý onyń turaqty damý jolyna túsip, sandyq qana emes, sapalyq kórsetkishterge qol jetkizip, volonterlikti aımaqtarda damytý, qozǵalystyń basty baǵyttaryn anyqtaýǵa jáne ony ilgeriletýge yqpal eter edi. Sonda ǵana onyń tarıhı-mádenı salamen shektelmeı, barlyq aımaqtardaǵy mańyzdy áleýmettik-qo­ǵam­­dyq máselelerdiń halyqtyń múd­desi turǵysynda sheshilýine negiz bo­lary anyq. Sondyqtan Prezıdent Q.Toqaevtyń Qazaqstandaǵy eriktiler qozǵalysyna erekshe kóńil bólýinde úlken mán jatyr. Birinshiden, Prezıdent bul máseleniń halyqaralyq tájirıbesin jan-jaqty biledi. Ekinshiden, ol onyń mańyzyn tereń túsinedi. Úshinshiden, naǵyz patrıotızm – eriktilik, ıaǵnı Prezıdent olardyń óz eline qyzmet etý jáne ony kórkeıtýge qatty yntaly azamattar ekendigine senimdi. Tórtin­shi­den, tulǵanyń jeke basynyń úlken jeńisine, onyń jetistikteriniń tarıhyn qalyptastyrýǵa jol ashatynyna kúmán keltirmeıdi. Besinshiden, Q.Toqaev BUU-da jumys istegen kezinde halyqaralyq volonterlerge qoldaý kórsetken. Altyn­shy­dan, Prezıdent eriktilerge bizder, el basshylary kómektesýge mindettimiz dep, Úkimet pen oblys ákimderine volonterlik qozǵalysty barynsha qoldaý týraly tapsyrma bergeni qoǵamda, ásirese jastar arasynda qyzý qoldaý taýyp otyr.

 

Japsarbaı QÝANYShEV,

Ǵylym komıteti Memleket tarıhy ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri, saıası ǵylymdar doktory

 

Banner
Sońǵy jańalyqtar

Elıtaly kezeńge joldama aldy

Sport • Búgin, 09:58

Eki qola medal enshiledi

Boks • Búgin, 09:57

«Barystyń» qarqyny qatty

Hokkeı • Búgin, 09:52

Kıprdi de jeńe almadyq...

Fýtbol • Búgin, 09:51

Galbadrah bolmasa qaıter edik?!

Sport • Búgin, 09:49

«Qara altyndy» qapysyz aǵyzǵan

Qazaqstan • Búgin, 09:44

Qyz áýlıe

Rýhanııat • Búgin, 09:34

Qaıtalanbas qymyz dámi

Qazaqstan • Búgin, 09:33

Rýhanı jańǵyrǵan aýyl

Rýhanııat • Búgin, 09:28

Ekijaqty kelisimge qol qoıyldy

Qazaqstan • Búgin, 09:26

Tálim men tájirıbe ushtasqan uıa

Qazaqstan • Búgin, 09:10

Jambyldyqtardyń jarqyn jobasy

Aımaqtar • Búgin, 08:36

Joshy ulysynyń joǵalǵan shaharlary

Rýhanııat • Búgin, 08:31

Úılestirý keńesiniń kezekti basqosýy

Qazaqstan • Búgin, 08:27

Túgel túrkini túgendegen

Álem • Búgin, 08:20

Katonqaraǵaıdy qalaı saqtap qalamyz?

Qazaqstan • Búgin, 08:12

«Dostastyq vızasyn» engizýdi usyndy

Prezıdent • Búgin, 08:03

Taldyqorǵanda 5 myń aǵash otyrǵyzyldy

Aımaqtar • 12 Qazan, 2019

Keı óńirlerde aýa-raıy ózgeredi

Aımaqtar • 12 Qazan, 2019

Eń qysqa áńgime. Iesiz zyndan. Dıdar AMANTAI

Rýhanııat • 12 Qazan, 2019

Eń qysqa áńgime. Islam Qabyluly

Rýhanııat • 12 Qazan, 2019

Senatorlar senbilikke shyqty

Qazaqstan • 12 Qazan, 2019

Uqsas jańalyqtar