Qoǵam • 10 Qazan, 2019

«Jasyl» ekonomıka qaldyqsyz tehnologııa damý draıveri

47 retkórsetildi

Ýaqyt júıtkigen saıyn álemdegi jańashyldyqtarǵa ilesý qıyndap barady. Ras, sıfrly tehnologııa dáýirinde tyń jańalyqtar jyldap emes, aılap ashylyp jatyr. Biraq bul sonymen birge adamzatqa jańa syn-qaterlerdi alyp kelip otyr. Ásirese barsha tirshilik ıesiniń ortaq mekeni – Jer sharynyń búgingi jaǵdaıy alańda­tar­lyq kúıge jetti. Jahandyq ekologııanyń konıýnktýrasyn retteý úshin «jasyl ekonomıka» tujyrymdamasy negizgi úrdiske aınaldy. Bul trendti damytýdy Qazaqstan da qolǵa alyp, álemdik kóshke qosylýǵa bet aldy. Osy oraıda ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, «Jasyl ekonomıka jáne G-Global damytý Koalısııasy» zańdy tulǵalar birlestiginiń basqarma tóraıymy, Prezıdent janyndaǵy «jasyl» ekonomıkaǵa ótý keńesiniń múshesi Saltanat RAHIMBEKOVAMEN elimizdiń ekologııalyq arhıtektýrasy jóninde áńgimelestik.

Aýyldarda da iske asyrylady

– Saltanat Temirqulqyzy, áýeli ózińiz jetekshilik etetin qoǵamdyq uıym týraly aıta ketseńiz...

– 2013 jyldan beri birles­ti­gimiz Qazaqstannyń «jasyl ekonomıkaǵa» kóshý jónindegi provaıderine aınaldy. Osy ýaqytqa deıin jalpy 20-25 áleý­mettik jobany iske asyryp kelemiz. Koalısııa jasyl ekonomıkanyń basty nası­hattaýshysy ári jasyl teh­no­­logııalardyń taratýshysy mártebesin ıelendi desek qate­lespespiz. Úkimettik emes uıym­dar arasynda sekto­raralyq serik­testiktiń tu­raq­ty damý qaǵı­dasyn tabysty júzege asyryp jatyr­myz. Mysaly, koalısııa 2015 jyly «Expo&Women» áıel­­derdiń jasyl ekonomıkany qoldaýǵa arnalǵan ha­lyq­­aralyq qozǵalysyn, son­daı-aq «Qazaqstan volon­ter­­­leri Alıansy» ZTB jas­tar uıymyn, 2019 jyly «Qa­zaq­stan áıelderiniń agrar­lyq odaǵy» ZTB jáne «Qazaq­stan­nyń ekologııalyq uıym­da­­ry qaýymdastyǵy» ZTB qurýǵa atsalysty. Sol sekildi EKSPO – 2017  kórmesin daıyn­­daýǵa jáne ótkizýge úles qostyq. Ádette, dástúrli emes ınstı­týsıonaldyq jobalardy ázir­leımiz. Atap aıtqanda, Online-Expo-2017 jasyl ınnova­sııalardyń vırtýaldy respýb­lıkalyq konkýr­syn, ekolo­gııalyq dostyq bıznes kon­­­kýrsyn, jasyl teh­no­lo­gııa­­lardyń demons­trasııalyq bilim berý ortalyq­ta­ryn uıym­das­tyrdyq. Birlestik – eko­logııalyq problemalardy she­shý­diń jańa joldaryn izdeı­tin áleýmettik avangardqa aınaldy. Bıyl aqpan aıynda koalısııa «Aýyl – el besigi» arnaıy jobasyn qoldaýǵa memorandým daıyndap, oǵan úkimettik emes uıymdar, on shaqty «jasyl» kompanııa, aýyldy jerlerdiń belsendileri jumyldyryldy. Onyń mazmunynda aýyldy jerlerde jasyl ekonomı­kany iske asyrýdyń 10 qaǵıdasy men mindeti qarastyrylǵan. Naqty aıtsaq, organıkalyq eginshilikke, klımaty ońtaılandyrylǵan aýyl sharýashylyǵyna kóshý, ekojúıelik qyzmet kórsetý ekonomıkasyn damytý, fermer­ler­di, kásipkerlerdi, jastar men áıelderdi jappaı oqytý qam­tıdy.

 

Jetkilikti qarajat bólinbeıdi

– Elimizde jasyl ekonomıkany damytý úshin qandaı is-sharalar qajet jəne osy saladaǵy negizgi problemalardy atasańyz?

– Bul salada jumys isteıtin uıymdarǵa memleketten qarajat bólinbeıdi. Elimizde jasyl qarjylandyrý ınstıtýty áli damymaǵan. Suranys naqty jobalarǵa baılanysty týady. Qazaqstanda jasyl tehnologııany meńgergen mamandar óte az. Jasyl tehnologııalar ortalyqtar jelisin keńeıtip, qoldaý úshin ákimshilik kómek qajet. Osy rette oqytý kýrsyn uıymdastyrýda halyqty jumyspen qamtý ortalyǵymen, sol sekildi tájirıbe almasý maqsatynda beıindi joǵary oqý oryndarymen yntymaqtastyq ornatqan artyq bolmaıdy. Alaıda birinshi kezekte jańa jasyl kásipterdi sertıfıkattaý jáne álemdik naryqta básekege qabiletti, suranysqa ıe jasyl tehnologııalardy ıgerý úshin joǵary oqý oryndarynyń, teh­­nıkýmdardyń, sondaı-aq kolledjderdiń baǵdarlamalaryn ja­ńartý kerek.

– Qarjylandyrý másele­si­ne toqtalsaq, jobalardy jú­ze­ge asyrý úshin qarajatty qaıdan alasyzdar?

– Memlekettik tapsyrys­tar­dyń, úkimet granttarynyń bolmaýy jumysqa biraz qıyndyq keltiredi. Uıym jumysy demeý­shiler men donorlardyń tapsyrystaryna tikeleı baılanysty júrgiziledi.

 

Kraýtfandıngke erekshe nazar qajet

– Bul salada naqty qandaı baǵyt­tar draıver bola alady?

– Birinshi orynǵa jasyl bankıng pen kraýtfandıngti (ınternet arqyly jobalarǵa qarajat jınaý), elektrondy vıtrınalar jáne «Sıfrly Qazaqstan» baǵdarlamasy sheńberinde jasyl taýarlar men qyzmetterdiń vırtýaldy kórmesin damytýdy qoıar edim. Qazaqstanda kraýtfandıngtiń zańnamalyq bazasy áli qurylmaǵan. Sondaı-aq bizde sýpermarketterdegi jasyl taýarlar dúkenderiniń nemese tıisti bólimderdiń jelisi damymaı otyr. Bizdiń bólshek saý­da taýarlarynyń assortımenti óte nashar. Dúkenderde eń bolmaǵanda jasyl taýarlardyń úlgilerin qoıýǵa jáne ony tutynýshylardyń tapsyrysymen ákelýge bolady. Mysaly, elektr velosıped nemese elektr rolıkteri álemde keńinen tanymal. Bul qatarǵa sapaly ósimdikterdi, sýperfýdtardyń tuqymdaryn, spırýlınnen, soradan jasalǵan emdik tamaq ónimderin jáne konservilengen túıe sútin jatqyzýǵa bolady. Turmystyq maqsattaǵy jasyl taýarlar myńdap sanalady. Bul úshin jyl saıyn kórme-satylymdar uıymdastyryp, joǵary oqý oryndarynda jasyl taýar marketologtaryn daıyndaý qajet.

EKSPO-2017 kórmesiniń zııatkerlik murasy nashar nasıhattalyp, óndiriske engizilmeı qaldy. Elbasy kórmeden keıin sheneýnikterdi «uıyqtaǵany» úshin synǵa alyp, qatysqan memleketter usynǵan tehnologııalardy zerttep, engizýdi tapsyrǵan edi. Qazaqstanda jańǵyrmaly energııa kózderi men energııa tıimdiligin arttyrý boıynsha eksportqa shyǵarýǵa tatıtyn álemdik deńgeıdegi jobalar bar.

«Astana» halyqaralyq qar­jy ortalyǵy memleket-jeke­men­shik áriptestigi aıasynda jasyl ekonomıka jáne ekojúıelik qyzmetterdi arttyrý úshin jańa qarjy quraldaryn damytýy tıis.

Indýstrııalandyrýdyń úshin­­shi besjyldyǵynda tabıǵı re­sýrstardy utymdy paıdala­ný qarastyrylmaq. Oǵan zań­na­malyq qoldaý qajet ekeni shúbásiz. Buǵan qosa jasyl teh­nologııalarǵa ınvestısııa tartý úshin bıznesti yntalandy­rý, ekologııalyq kodeksti jetil­dirý mindeti qoıyldy. Jasyl ekonomıkanyń damýyn ba­ǵalaý úshin ıntegraldy ındı­katordy – «jasyl» ishki jalpy ónimdi qoldanar edim. Iаǵnı, ekonomıkalyq áleýeti joǵa­ry barlyq «jasyl» sala­lar­dyń jalpy aınalymy qajet. Máselen, Qazaqstandaǵy kir­me­lik týrızminiń aınalymyn 6-7 mlrd dollarǵa baǵalaýǵa bolady.

Jasyl ekonomıkanyń bar­­lyq salalarynyń ishinen bi­rin­shi orynǵa energııa, bıogaz jáne qaıta óńdelgen ónim alýǵa múmkindik beretin qal­dyq­tardy óńdeý sektoryn tańdaýǵa bolady. Qatty tur­mys­­tyq qaldyqtardy bólip jı­naý­ǵa, qala sheginde kómirtegi qaldyqtaryn pırolızdi jáne joǵary temperatýraly gaz generatorly peshtermen joıýǵa, qoqys gazyn ala otyryp polıgondardy rekýltıvasııalaýǵa kóshý qajet. Qazaqstanda osy­ǵan uqsas birneshe pesh bar. Onda kómirtegi qaldyqtary (polımer, rezeńke, plastıkalyq ydys, matalar jáne t.b.) qubyr­lar­da shógindileri túzilmeı, dıoksınsiz ydyraıdy. Ásirese 1800 gradýstan joǵary temperatýrada.

 

Áńgimelesken

Jaqsylyq MURATQALI,

«Egemen Qazaqstan»

Sońǵy jańalyqtar

Eń qysqa áńgime. Aldabergen Kempirbaı

Eń qysqa áńgime • Búgin, 13:00

Eń qysqa áńgime. Erkeǵalı Beısenov

Eń qysqa áńgime • Búgin, 12:42

Eń qysqa áńgime. Kógedaı Shámerhan

Eń qysqa áńgime • Búgin, 12:39

Eń qysqa áńgime. Jasulan Serik

Eń qysqa áńgime • Búgin, 12:37

Eń qysqa áńgime. Aqjol Qalshabek

Eń qysqa áńgime • Búgin, 12:28

Eń qysqa áńgime. Nurbek Nurjanuly

Eń qysqa áńgime • Búgin, 12:24

Elbasy Takeo Kavamýramen kezdesti

Prezıdent • Búgin, 11:34

Saǵynaıdyń beıiti tabyldy

Aımaqtar • Búgin, 10:52

Aqmolanyń astyǵyna suranys mol

Aımaqtar • Búgin, 10:22

Kúlki kerýeni № 7

Rýhanııat • Búgin, 10:20

Uly dalanyń tarıhy qaıta jańǵyrýda

Qazaqstan • Búgin, 10:09

Atalmaı nege qalsyn Musa aty?!

Rýhanııat • Búgin, 10:01

«Astana» Nıderlandqa attandy

Sport • Búgin, 08:53

Jaqsy dástúr jalǵasady

Rýhanııat • Búgin, 08:49

Alashtanýshy ǵalymnyń belesi

Rýhanııat • Búgin, 08:47

Igilikti eńbek ıesi

Qoǵam • Búgin, 08:46

Namazaly Omashuly: El shejiresi

Rýhanııat • Búgin, 08:42

Taraz shaharyndaǵy tamasha tún

Aımaqtar • Búgin, 08:39

Tuńǵysh Til forýmy ótedi

Qoǵam • Búgin, 08:36

Patrıarhtyń oryndalǵan paryzy

Rýhanııat • Búgin, 08:33

Kedergisiz keleshek

Qoǵam • Búgin, 08:31

Endi mekenjaı anyqtamasyn suramaıdy

Qoǵam • Búgin, 08:29

Joshy hanǵa eskertkish ornatylady

Rýhanııat • Búgin, 08:24

Qazaqtardyń atqa miný mádenıeti

Qazaqstan • Búgin, 08:22

Eýrony satyp alýshylar kóbeıdi

Ekonomıka • Búgin, 08:20

AQR: 14 bankti «saýyqtyrý» kerek pe?

Ekonomıka • Búgin, 08:15

Eń qysqa áńgime. Omarbek Nurdáýlet

Eń qysqa áńgime • Keshe

Kúlki kerýeni № 6

Rýhanııat • Keshe

Eń qysqa áńgime. Aıbek Erejep

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Islam Qabyluly    

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Ásel Asqarqyzy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Maǵjan Qalymbekuly

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Edil Anyqbaı

Eń qysqa áńgime • Keshe

Uqsas jańalyqtar