Qoǵam • 10 Qazan, 2019

Jýsan týraly jyr

214 retkórsetildi

Elbasymyz óziniń «Uly dalanyń jeti qyry» atty baǵdarlamalyq maqalasynda «Qazaqstan tarıhy da jeke jurnaqtarymen emes, tutastaı qalpynda qazirgi zamanaýı ǵylym turǵysynan qaraǵanda túsinikti bolýǵa tıis. Oǵan qajetti dáıekterimiz de jetkilikti» dep atap kórsetkeni barshaǵa málim. Álbette, Qazaqstan tarıhyn álem tarıhynan bóle qarastyrýǵa bolmaıdy. Kerisinshe de solaı.

Mysaly, bir ǵana jýsandy alaıyqshy. Bir qaraǵanda, bul qazaq qana biletin ósimdik sekildi kórinedi. Shyntýaıtynda, ol bizde ǵana emes, Eýropada da, Afrıkada da, Amerıkada da ósedi emes pe? Degenmen, álemde onyń qadirine jetken, kıesin uǵynǵan bir halyq bolsa, ol qazaq qana sekildi. Qazaq desek dala, dala desek jýsan til ushyna orala keteri bar. Jýsan juparly, jýsan rýhty elmiz-aý. Shóptesin ishinde júregimizge, janymyzǵa jaqyny osy. Beınebir boıtumarymyz sekildi. Álmısaqtan beri solaı ǵoı! Osy turǵydaǵy oılanyp, tolǵanýymnyń ózi jýyrda orys aqyny Apollon Maıkovtyń (1821-1897) «Jýsan týraly ańyz» balladasy jaıly telehabardy tyńdap, tanysýymnan bastaldy. Ol bul týyndysyna ózek bolǵan oqıǵany Ipatevskıı tizimindegi Volyn shejiresinen jazyp alǵan eken. Ballada dalanyń qasıet, kıesi men kóne tarıhty qaıta jańǵyrtýymen de qundy. Avtordyń orys jylnamashysy deregine súıene jazyp, 1875 jyly jarııalaǵan osy eńbegi arqyly jýsan (emshan) ózge halyqtarǵa da keń tanyldy dese de bolady.

«Bul jýsannyń kepken shashaq-sabaǵy, qýrasa da ısi muryn jarady. Kóz aldymda – keń dalanyń ótkeni, saǵym bolyp syr jasyryp barady» dep bastalatyn hamsa-jyrda qypshaqtarǵa orys knıazi V. Monamahtyń oısyrata soqqy berýinen soń, Sary hannyń teperish kórgen uldarynyń biri Artyqtyń (Atrak) 40 myń erjúrek sarbazymen aradaǵy kelisimge saı kúıeý balasy Grýzııa hany Davıdke baryp bolysyp, seljúkterdi jeńgeni, sóıtip Tbılısıde tórt ǵasyrǵa sozylǵan «qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan zaman» ornaýyna septeskeni jóninde jazylady. Artyq bastaǵan qypshaq jaýyngerleri jer bólinip berilgen soń, sol jaqta jergilikti turǵyndarmen qudandaly bolyp, nyq ornyǵyp ta qalady. Bul XII ǵasyrda bolǵan jaıt qoı!

1125 jyly Vladımır Monamah ómirden ozady da, osyǵan baılanysty qypshaqtar ejelgi jaýlarynda ketken kekti qaıtarýǵa nıet etken. Donda qalǵan baýyry Orda hany Syrchan «Elge qaıtsyn. Oǵan qypshaq ánderin orynda. Bolmasa jýsandy ber, ıiskesin!» dep Or degen ánshige qatty tapsyryp, Artyq hanǵa habarshylyqqa jiberedi. Bul kezde jergilikti turǵyndarmen qudandaly bolyp, shalqyp-tasyp ómir súrip jatqan Artyq habarshynyń ýájine kóne qoımaıdy. Araǵa az ýaqyt salyp, aǵaıyndary aldyna taǵy barǵan. Bul joly da olardyń qolynda týǵan ólkesinen aparǵan bir býma jýsan bolypty. Sony qushyrlana ıiskegen Artyq han kózine jas alyp, týǵan Otanyna qaıtýǵa sheshim qabyldapty! Atalmysh balladada ol osyǵan baılanysty «Jat ólkede bılik pen dańq qýǵansha, óz elimde ólsem, maǵan sol kerek!» dep tolǵanady. Bir býma jýsan, onyń juparly ısi Artyqtaı asylzadanyń erjúrek jaýyngerlerin (birazy sonda qalyp qoıady) bastap, týǵan jerine qaıta oralýyna májbúr etken. Maıkov týyndysynyń negizgi arqaý-tini de osy.

Ne nárseniń de qadirin, qasıetin tanı alarlyq, neniń jaqsy, neniń jaman ekenin aıyra alarlyq zerektik, suńǵylalyq, uǵymtaldyq sekildi qanǵa sińdi qasıetterimizden de bolar. Qalaı desek te halqymyz úshin jýsannyń orny erekshe-aq. Qazaq qazaq bolyp jaralǵaly beri solaı. Sol baǵzydan boıymyzda bar túsinik-túısigimiz bekerge shyqpapty, búginde bul ósimdikke qyzyǵýshylyq, áýestik álemniń basyn aınaldyryp tur dese de bolady. Jýyrda ǵalamtordan oqydyq. Kalıfornııa ýnıversıtetiniń ǵalymdary ǵylymı tilde «Artemisia Annua» dep atalatyn ósimdik bar-joǵy 16 saǵattyń ishinde ókpe ragy jasýshalarynyń 98 paıyzyn birden joıyp jiberýge qabiletti ekenin anyqtapty. Al álgi qudiretke ıe qundy dárińiz kádimgi jýsannan jasalǵan!

Jýsannan mundaı myqty dári ázirlenetindigin shynynda da qazaqstan-dyqtardyń kóbi bilmeıdi. Sondyqtan qazaq dalasynyń kórkin kirgizgen, saf aýasyn jupar ıiske bólegen jýsannyń syryna, qupııa-astaryna taǵy bir muqııat úńilýimizge týra keledi-aý.

Jalpy, ǵalymdar bul ósimdiktiń álemde birneshe júzdegen túri baryn alǵa tartady. Al bizdegisi qaı túri, qanshalyqty qasıeti bar? Muny mamandar aıta jatar. «Qazaqstan tabıǵaty» kóptomdyq ensıklopedııasynda elimizdiń barlyq jerinde – shól, shóleıtti dalada, taýly óńirlerde ósetin 81 túri bar ekeni jazylǵan eken. Osy kitapta oǵan «Jýsan (lat. Artemisia) – kúrdeligúldiler tuqymdasyna jatatyn kópjyldyq, keıde bir ne ekijyldyq shóptesin ósimdikter ne shala buta. Jýsannyń bıiktigi – 10-60 sm, keıde 1,5-2 metr­deı bolady. Sabaǵy tik nemese jerge jaıylyp ósedi. Japyraǵy kezektesip ornalasqan, qaýyrsyn tárizdi, sheti tilimdengen, keıde bútin jıekti. Usaq gúli qos jynysty, sary tústi, sebetteri kóp, ábden pisken kezde shashyrańqy ıilip kelgen sypyrtqy gúlshoǵyryn quraıdy. Shildeden qyrkúıekke deıin gúldeıdi. Jemisi – tuqymsha. Jýsannyń 17 túri sırek kezdesetin endemık túrge jatady, al Qazaqstanda ǵana ósetin bir túri – dármeneniń dárilik shóp retinde erekshe máni bar. Shyrǵaljyn jýsanynyń japyraǵy men sabaǵyn jeý­ge bolady, qum jýsany qan toqtatý úshin paıdalanylady. Arasynda ýly túri de (tavrıı jýsany) kezdesedi, ony mal jemeıdi. Jýsan qunarly mal azyǵy, dárilik, boıaýysh, taǵamdyq, vıtamındi, efır maıly ósimdik. Jýsandy qoldan da (tamyrjýsan) ósiredi» dep anyqtama berilgen. Jýsannyń bir ereksheligi – jaýyn-shashyn jetkiliksiz jerlerde de óse beretindigi.

Jýsannyń kóptegen túriniń mańyzyn halqymyz erte kezden bilip, dári-dármek, mal azyǵy retinde paıdalanyp kelgeni belgili. Jýsannyń jupar ıisi týraly jáne ol qazaq dalasynyń qasıetti ósimdigi ekendigi jaıynda ańyz-áńgimeler de kóp-aq. «Jýsansyz jerdi ot deme, kójesiz eldi toq deme» degen halyq naqyly da tekke aıtylmaǵan bolýy kerek. Tipti Eskeldi bı babamyzdan qalǵan «Izen, jýsan bolmasa, shópte bereke bolmaıdy, aýyzbirlik bolmasa, kópte bereke bolmaıdy» degen sózdiń de jany joq emes. Kezinde Mysyrdy bılegen Beıbarys babamyz da týǵan elden jýsan men jýsan ıisi burqyraǵan qymyz aldyryp ishken kórinedi. Ertede halqymyz quıań aýrýymen aýyrǵan adamdardyń belin kúnjit maıymen nemese kerosınge qosylǵan dármene tunbasymen emdegen dep te estımiz.

Qysqasy, qazekeń san yqylym zamandar boıy bul ósimdiktiń ábden syryn bilip, synyn túıdi desek te bolady. Mysaly, onyń aýyzeki tilde kóp taralǵan aq jýsan, aram jýsan, arqar jýsan, ashy jýsan, boz jýsan, bórte jýsan, kermek jýsan, qum jýsan, qyzyl jýsan, sur jýsan, qara jýsan, qasqa jýsan, shaǵyr jýsan degen túrleri de bar. Demek, bul ósimdik túrin izerlep zerttegen de, túrli synaqtan ótkizgen de basqa emes, ózimiz. Endeshe, nege ony jahanǵa jarııa ete almaı otyrmyz?

Jýsannyń qadirin biletin qazaq úshin ony udaıy nasıhattaý tól mindetimiz bolýy tıis. Jýsandy kıno túsirý barysynda da nasıhattaý arqyly utatyn tusymyz kóp. Amal qansha atys-shabys, mahabbat pen mashaqatqa qurylǵan serıaldar sanany jýsanmen emes, basqa nárselerdiń ısimen ýlap jatqany anyq.

Osy oraıda aýzymyzdy qý shóppen súrte bermeı, jetistigimizdi de aıta keteıik. Burynyraqta elimizdiń orta­lyq aımaǵynda ósetin tyqyr jýsannan qaterli isik aýrýyna qarsy qol­danylatyn «Arglabın», dármene jýsanynan ishek qurtyn túsirýge arnalǵan «Santonın» dárileri, «Qazaq dalasynyń hosh ıisi» atty joba aıasynda «Jýsan» ıissýy sekildi otandyq ónimderimiz óndirile bastaǵany esimizde. Olardyń qazirgi jaıy qalaı bolyp jatqanynan habarsyzbyz. Al dármene jýsanyna kelsek, bul ósimdik túri shaǵyn aýmaqta ǵana ósedi jáne sırek kezdesetindikten qatań qorǵaýdy qajet etedi. Jýsannyń bul túri 1981 jyly Qazaqstannyń Qyzyl kitabyna engizilgen.

Jýsannyń emdik qasıeti, erekshe qudireti eskerilip, erterekte Olımpıada oıyndarynda jeńip shyqqandarǵa syılyq retinde jýsannan jasalǵan sýsyn ishkizetin rásim bolǵan eken. Rımdikter jýsan tunbasyn asqazan aýrý­laryn emdeýge de paıdalanǵan. Al qytaılyqtar aıaqkıimderine jýsannyń japyraǵyn salyp júrse, tamaqqa degen tábetti arttyrady dep esepteıdi. Jýsan teńiz saıahatshylarynyń túrli teńiz aýrýlarynan saqtaıdy. Bir nársege qapalanǵanda jýsan ıiskeseńiz, kóńilińiz ornyǵady eken. Uıqysyzdyqqa ushyraǵanda jastyǵyńyzdyń astyna jýsan qoısańyz, kózińiz tez ilinetin kórinedi. Jýsan bólmedegi aýany tazartyp, júıkeni tynyshtandyrýǵa septesedi. Tipti monshaǵa túserde jýsan japyraqtaryn paıdalanýǵa bolady desedi biletinder. Aýyz shaıýǵa kerekti tunbany da bir as qasyq jýsandy bir stakan qaınaǵan sýǵa buqtyryp daıyndap qoısa, onyń esh artyqtyǵy joq.

Osy sekildi paıdaly derekter jýsanǵa degen túsinikti, kózqarasty, us-tanymdy túbegeıli ózgertedi degen oıdamyz. Dalanyń sáni men ánine aınalǵan jýsanǵa búıregimizdiń buryp turýynyń ózi ulttyq erekshelikpen qatar, baǵaly ósimdiktiń baǵasyn bilýimizde jatsa kerek-ti. Amal qansha, jas urpaq búginde jýsan ıisin umytyp bara jatqandaı. Aǵa býynnyń jýsanǵa qaraıtyn ýaqyty joq. Keleshektiń keremetteri jýsanmen baılanystyryla bastaǵanda, biz keń-baıtaq dalamyzda ósetin ósimdiktiń taǵdyryna alańdamaıtyn da sekildimiz. Anaý Amerıka qaterli isikke qarsy jýsandy paıdalana bastap edi, bárimiz jarysa jazdyq. Sol jýsanyńyz jýas qazaqqa baıaǵydan belgili. Endeshe, onyń nege qadirine jetpeı júrmiz. Jýsannan jasalǵan dárilerdi jurtqa nege jarııa etpeımiz? Paıdaly ósimdikti qanshalyqty qorǵap jatqanymyzdy nege ashyq aıtpaımyz? Jalpy, jýsandy jurt jaqsy kóredi. Biraq sony qanshalyqty dáleldep júrmiz?

Ras, dalaǵa barsaq, eń áýeli jýsan úzip ıiskeımiz. Basqa shóptiń joqty­ǵynan emes. Ańsaryńdy, saǵynysh-maýqyńdy basatyndyǵy, rýhyń­dy kóterip, boıyńa jiger daryt­qandaı bolatyndyǵy, dalamen tikeleı baılanysqa túsiretindigi úshin. Maǵan da odan taza, odan ádemi ósimdik joq sekildi kórinedi. Jýsandy áredikte qala ishinen, jol jıeginen kezdestirip qalamyn. Sol sátte meniń kózime olardyń sary dalada jańbyr sýy shaıyp, kúnniń nury aımalap, boı sala ósip turǵany elesteıdi. Qyrdy juparymen jelpıtini she... Aýyldan qazaqtyń, jýsannyń ısi esetindeı...

 

 Baımahanbet AHMET,

qazaq jýrnalıstıkasynyń qaıratkeri

 

Jambyl oblysy,

Talas aýdany

 

Sońǵy jańalyqtar

Taralym hám qaralym

100 • Keshe

Tarhan tekti redaktor

100 • Keshe

Júz jyl

100 • Keshe

Aldaǵy kúnderi aýa raıy qandaı bolady?

Qazaqstan • 20 Qarasha, 2019

Elbasy Joǵarǵy sot Tóraǵasyn qabyldady

Qazaqstan • 20 Qarasha, 2019

Tapa tal tústegi qaraqshylyq

Aımaqtar • 20 Qarasha, 2019

Nur-Sultanda gaz baǵasy qansha bolady?

Qoǵam • 20 Qarasha, 2019

Teristiktiń óndirisi jandana bastady

Ekonomıka • 20 Qarasha, 2019

Tennıs: Devıs kýbogyn jeńispen bastadyq

Tennıs • 20 Qarasha, 2019

Uqsas jańalyqtar