Qoǵam • 11 Qazan, 2019

О́zara senimniń negizi – baýyrlastyq

29 retkórsetildi

Ortalyq Azııa elderimen ekijaqty jáne kópjaqty yntymaqtastyqty keńeıtý, halyqaralyq uıymdar aıasyndaǵy birlesken is-qımyldardy ýaqyt talabyna saı óristetý aımaqtyń qaýipsizdigin, turaqtylyǵy men ornyqty damýyn qamtamasyz etýde asa mańyzdy. Biz Qazaqstan Prezıdenti Q.Toqaevtyń Túrikmenstanǵa sapary qarsańynda osy elmen aradaǵy yntymaqtastyqqa sholý jasaǵandy jón kórdik.

Qazaqstandy Túrikmen­stan­men erteden qalyptasqan tatý kórshilik jáne baýyrlastyq qatynastar tyǵyz baılanystyryp keledi. Bul baılanys ásirese táýelsizdik jyldarynda jańa mazmunda, jańa sıpatta damı tústi.

Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy N.Nazarbaevtyń Qazaqstan men Túrik­menstannyń ózara yntymaqtastyǵyn damytyp, osy baǵyttaǵy negizgi basym­dyqtardy aıqyndap berýi nátıjesinde eki el senimdi seriktes, ustanymy bir odaqtas memleketterge aınaldy.

Syrtqy saıasat salasynda, sonyń ishinde bir-biriniń halyqaralyq bastamalaryn qoldaý isinde eki jaqtyń da kibirtiktegen kezi joq. Osy arada aıta keteıik, qaýipsizdik, qaqtyǵystardy beıbit jolmen sheshý syndy kún tárti­binde turǵan aımaqtyq jáne halyq­aralyq máseleler jóninde qos taraptyń ustanymy sáı­kes keledi. Qazaqstan BUU Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty emes múshesi bolǵan kezde elimizdiń barlyq bastamalaryna resmı Ashǵabat qoldaý bildirdi.

Búginde Qazaqstan-Túrik­menstan qatynastarynda eko­nomıkalyq salanyń alar orny bólek. Ásirese kólik-tranzıt jáne energetıka baǵyttary boıynsha ekijaqty yntymaqtastyq damyp keledi. Osy oraıda ózara áriptestikti tereńdete túsýde basqa da salalardyń zor perspektıvasy bar ekenin, ázirge bul baǵytta izdenýdiń qajettigin aıta ketkenimiz oryndy.

Eki memlekettiń birlesip iske asyr­ǵan tabysty joba­larynyń biri retinde elimizden Túrikmenstanǵa, odan ári Iranǵa jol tartatyn temir jol jelisin aıtýǵa bolady. Úsh el aýmaǵy arqyly ótetin Qazaqstan-Túrikmenstan «О́zen – Bereket – Gorgan» temirjol ýchas­kesiniń ashylýy Mańǵystaý aımaǵyn Kaspıı teńizine jáne ońtústik teńizderge shyǵýyn qamtamasyz etetin óńirge aı­nalýǵa múmkindik berdi.

Eki el arasynda tikeleı temirjol qatynasynyń bolýy júk aınalymynyń merzi­min qysqartyp, júk tasy­malyndaǵy básekelestikte tıimdiligin kórsetýde. Bul is­kerlik belsendilikti arttyryp, nátıjesinde el ál-aýqa­tynyń artýyna ıgi yqpalyn tıgizedi.

Álemdik saýdanyń baǵyty, áleýetti óndiris ıgilikteriniń Azııaǵa qaraı bet burýy búginde Azııa qurlyǵyndaǵy na­ryqtyń mán-mańyzyn arttyrdy. Bul naryqty basqalarǵa qoljetimdi etýde kólik-tranzıt salasynyń orny erekshe. Qazaqstan men Túrikmenstan muhıtqa tike shyǵa almaıtyn memleketter bolǵandyqtan, jańa múmkindikterdi izdestirgeni quptarlyq is.

Qazaqstan men Túrikmenstan arasyn­daǵy temirjol qatynasy kásiporyndar úshin jańa múmkindikter ashyp otyrǵa­nyn da eske sala keteıik.

Biz Ortalyq Azııa elderi men Kaspıı aımaǵyn Qara teńiz óńirimen, Kavkaz mańy memleketterimen biriktiretin ekonomıkalyq keńistiktiń paıda bolýy elimizdiń órisin keńeıtetinin de umytpa­ǵany­myz jón.

Eki el qatysqan birlesken halyq­ara­lyq jobalardyń qatarynda Túrik­menstan – Qazaqstan – О́zbekstan – Qytaı gaz qubyry da bar. Sonymen qatar Ortalyq Azııadaǵy shekaralas ózen­­derdiń sý resýrstaryn ortaq ıgi­likke paıdalaný isine qatysty da eki memlekettiń arasynda ózara túsinistik qalyptasqan.

Qazirgi tańda Ekonomıkalyq yn­tymaqtastyq jónindegi úkimetaralyq komıssııa eki­jaqty yntymaqtastyqtyń ne­gizgi mindetterin júzege asyrýda. Taraptar shart-qu­qyqtyq bazany jetildirýge, kásiporyndardyń eki eldegi iri ınfraqurylymdyq jobalarǵa qatysýyna nazar aýdarýda. Osy oraıda Qazaqstan men Túrikmenstan arasyndaǵy Strategııalyq seriktestik týraly shart­tyń, Qazaqstan-Túrikmenstan memle­kettik shekarasyn belgileý týraly ke­lisim óte qundy. Qazaqstan Or­talyq Azııa memleketteriniń ishin­de alǵashqy bolyp Túrik­menstanmen osyndaı shartqa qol qoıǵan-dy.

Tek Kaspıı mańy elderine ǵana emes, halyqaralyq qoǵamdastyq úshin de ózekti bolyp kelgen máselelerdiń biri – Kaspıı teńiziniń quqyqtyq mártebesin anyqtaý isine qatysty bolǵan kelissózderde atalǵan eki memleket ortaq múdde oraıynda birlese qımyldap, Kaspıı konvensııasynyń qabyl­danýyna zor úles qosty. Bul da óz kezeginde Qazaq­stan-Túrikmenstan ynty­maq­tastyǵynyń joǵary deńgeıin kórsetti.

Qazirgi tańda saýda-ekono­mıkalyq qatynasty odan ári keńeıtýge úlken mán berilýde. Eki eldiń úkimetteri ózara saýda qatynasy kólemin edáýir ulǵaıt­ty. Aradaǵy saýda qatynasynda kólik-tranzıt, energetıka, aýyl sharýa­shylyǵy, mashına jasaý, temir jol kóligi mashınasyn jasaýǵa qajetti ónimderdi jetkizýge áskerı-tehnıkalyq jáne aeroǵaryshtyq salaǵa ba­symdyq berilýde.

Sonymen qatar óńirlik ınfraqu­rylymdyq jobalardy qarqyndy damytýǵa kóńil aýdarý mańyzdy. Bul baǵytta áli qolǵa alynbaǵan sharýalar, múmkindikter barshylyq. Máselen, Soltústik – Ońtústik jańa temir jol dálizi arqyly júk aǵyndaryn Reseı, Qytaı, Azııa-Tynyq muhıt óńirine, Parsy shyǵanaǵyna shyǵarý múmkindigin tıimdi paıdalaný qajet. О́ńirdegi saýda baılanysyn damytýǵa baǵyttalǵan qolaıly tarıftik jeńildikter bar. Aıta keteıik, 2018 jyl­ǵy qańtarda eksporttyq-ımport­tyq tasymal kólemi 2017 jyldyń sáıkes merzimimen salystyrǵanda eki esege artqan.

Taǵy bir aıta keter jaıt, eki eldiń shekaralas ornalasqan aımaqtarynyń áriptestik ále­ýetin kúsheıtý kún tártibinen túspek emes. Máselen, elimiz­diń Mańǵystaý oblysy men Tú­rikmenstannyń Balqan ýálaıa­tynyń uqsas tustary kóp. Bul aımaqtar qurlyq arqyly da, teńiz arqyly da shektesedi. Olarda munaı-gaz jáne hımııa ónerkásibi jaqsy órkendegen ári ekeýi de kólik-logıstıkalyq hab bolyp tabylady. Qos óńirdi teńiz, temirjol jáne avtokólik joldary baılanystyrady. Kórshi aımaqtar arasyndaǵy taýar aınalymy 2017 jyly 4,5 mıllıon dollardan asqan. Búginde Mańǵystaýda túrikmen kásipkerleriniń qatysýymen birneshe birlesken kásiporyn jumys isteıdi. Olardyń sany aldaǵy ýaqytta óse túsedi dep kútilýde.

Qalaı degende de ekijaqty áriptestiktiń qalyptasqan úrdisin odan ári sabaqtastyra jalǵastyrý qajettigi anyq. Bul oraıda Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń Túrikmenstanǵa jasaǵan sapary barysynda aldaǵy ýaqytta qolǵa alynýy tıis tıimdi kóptegen sharaǵa, sonyń ishinde aradaǵy taýar aınalymy kólemin ulǵaıtýǵa nazar aýdarylady dep oılaımyz.

Sońǵy jańalyqtar

Eń qysqa áńgime. Omarbek Nurdáýlet

Eń qysqa áńgime • Keshe

Kúlki kerýeni № 6

Rýhanııat • Keshe

Eń qysqa áńgime. Aıbek Erejep

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Islam Qabyluly    

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Ásel Asqarqyzy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Maǵjan Qalymbekuly

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Edil Anyqbaı

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Saılaý Tóleý

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Erbol Boranshy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Kúlaına Orazbekqyzy

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Qurmanǵazy Jumaǵul

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Qurmanjan Qasymjanuly

Eń qysqa áńgime • Keshe

Eń qysqa áńgime. Nurlan Qabdaı

Eń qysqa áńgime • Keshe

Dáýir belesiniń avtory

Ádebıet • Keshe

Minez jumbaqtyǵy

Ádebıet • Keshe

Áýezovtiń jalǵasy

Ádebıet • Keshe

Ǵasyr epopeıasy

Rýhanııat • Keshe

Til tirligi – tilge muqtajdyqta

Rýhanııat • Keshe

Talastan shyqqan dıplomat

Rýhanııat • Keshe

О́risi keń, óreli

Rýhanııat • Keshe

Hat qorjyn (22.10.2019)

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar