Álem • 14 Qazan, 2019

Japonııa men Ońtústik Koreıa teketiresi qashanǵa deıin sozylady?

233 retkórsetildi

Japonııa men Ońtústik Koreıanyń qazirgi tańdaǵy qarym-qatynasy ja­ıynda buqaralyq aqparat qural­darynda jáne áleýmettik jelilerde jarııalanǵan sarapta­ma­lyq pikirler eki el arasyndaǵy saıası salqyndyq uzaq merzimge sozylýy yqtımal ekenin kórsetedi. Azııanyń alyptary arasyndaǵy saıası-ekonomıkalyq qarym-qatynas aımaqtaǵy basqa elderge de áser etýi ábden múmkin.

Osydan týra bir jyl buryn, ıaǵnı 2018 jyldyń qazanynda Ońtústik Koreıanyń Jo­ǵarǵy soty Ekinshi dúnıejúzilik so­ǵys kezinde japon zaýyttarynda erik­siz jumysqa jegilgen koreıalyq aza­mat­tar­dyń urpaqtaryna japon kompanııalary aıyppul tóleýi tıis degen sheshim qabyldaǵan bolatyn.

Sol kúni japon úkimeti soǵys ke­zin­degi máselelerdiń barlyǵy 1965 jyl­ǵy ekijaqty kelisimshart aıasynda sheshilgenin alǵa tartyp, qabyldaǵan sheshimdi joıý­dy talap etti. Alaıda, koreı tarapy aıtqanynan qaıtpaıtynyn bildirip, Koreıada jumys jasaıtyn japondyq birneshe kompanııanyń bank­te­gi shottaryn jaýyp tastaýǵa daıyn ekendikterin jetkizdi. Sol sebepti eki el arasynda saıası-dıplomatııalyq sal­qyn­dyq paıda bolyp, maýsym aıynda Japonııanyń Osaka qalasynda ótken «Úlken jıyrmalyq» elderi bas­shy­la­rynyń sammıtinde japon tarapy eki memleket basshylarynyń jeke kezdesýin uıymdastyrýdan bas tartty.

Onyń ústine Japonııa úkimeti koreıa­lyq jetekshi kompanııalar kóp paıdalanatyn ozyq tehnologııalyq materıaldardy Ońtústik Koreıaǵa eksporttaý­dy shekteýge sheshim qabyldap, saıası-dıplomatııalyq másele eki el arasyndaǵy saýda-ekonomıkalyq daǵdarysqa aınaldy.

Sońǵy jyldary halyqaralyq naryqta japondyq kompanııalardyń ónimderi koreıalyq ónimdermen salystyrǵanda básekelestigi tómendep ketkenin eskersek, japon úkimeti asa qajetti materıaldardy eksporttaýǵa shekteý qoıý arqyly japondyq kompanııalardyń básekelestigin arttyrýdy da kózdep otyrǵandaı.

Koreı tarapy japon úkimetiniń mundaı áreketin qatty synǵa alyp, Dúnıejúzilik saýda uıymyna (DSU) shaǵym jasaıtynyn málimdese, koreıalyqtar japon taýarlaryna boıkot jarııalap, olardy satyp alýdan jappaı bas tarta bastady. Saıası salqyndyq ekijaqty saýda-ekonomıkalyq, mádenı-gýmanıtarlyq qarym-qatynastar deńgeıine keri áserin tıgizip, eki el arasynda týrıster sany da kúrt azaıyp ketti.

Azııalyq alyptar arasyndaǵy keleń­siz jaǵdaı halyqaralyq naryqqa da keri áserin tıgizetin bolǵandyqtan bul másele DSU, BUU sııaqty halyqaralyq uıymdar deńgeıinde de talqylana bastady.

Joǵaryda atalyp ótkendeı, japon úkimeti Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezindegi barlyq máselelerdi 1965 jylǵy eki el arasyndaǵy kelisimshart aıasynda sheship, koreı halqyna kem degende 500 mln dollar kóleminde tegin kómek kórsetip, aıybymyzdan aryldyq degendi alǵa tartady. Al koreı tarapy qazirgi Ońtústik Koreıa jarty ǵasyr burynǵy álsiz el emes, bilimi men ǵylymy, tehnıkasy men tehnologııasy damyǵan, ekonomıkalyq deńgeıi joǵary jáne álemde alar orny bólek memleket ekenin, sondyqtan bul elmen endigári basqasha, terezesi teń el retinde sóılesý kerek ekenin meńzep otyr.

Ras, koreı úkimeti men halqynyń olaı deıtin jóni bar. Olaı deıtinimiz, 1965 jylǵy jaǵdaıǵa qarap kórsek, Ońtústik Koreıanyń syrtqy saýda salasynda Japonııanyń alatyn úlesi sol kezde 40 paıyzdan asqan bolsa, al sońǵy jyldary bul kórsetkish tek 8 paıyzdy quraıdy. Tipti japondyq ındýstrııanyń maqtanyshy avtokólik shyǵarý salasynda jarty ǵasyrdan astam ýaqyt boıy Japonııadan Ońtústik Koreıaǵa satylyp kelgen qosalqy bólshekterdiń eksport kólemi 2012 jyly eń joǵary deńgeıge jetip, odan keıin tómendeı bastady. Al 2014 jyldan bastap bul salada eki el arasyndaǵy saýda-sattyq kólemi kerisinshe koreı tarapy úshin tıimdi bola bastady. Iаǵnı, Ońtústik Koreıa japondardyń ózderine eksport jasaı alatyn deńgeıge jetti. Bul degenimiz, koreı eliniń qazirgi tańdaǵy ındýstrııa salasynyń damý deńgeıi japon elinen artyq bolmasa, kem emes degen sóz.

Ekonomıkalyq damý úrdisi jaǵynan Ońtústik Koreıa 1982 jyldan bastap («Azııa qarjy daǵdarysy» tusyndaǵy 1998 jyldy eseptemegende) osy kúnge deıin Japonııany artta qaldyryp, 2000 jyldan bastap shet memlekettermen saýda jasaý salasynda ózine tıimdi kórsetkishterge qol jetkizip keledi. Eldiń ishki jalpy ónimine shaqqandaǵy saýda salasyndaǵy oń kórsetkish boıynsha da Ońtústik Koreıa 2012 jyldan beri Japonııadan alda tur.

Ekonomıka deńgeıiniń ósýi memleket­tiń qaýipsizdigin qamtamasyz etý tur­ǵy­synan da oń yqpal etip otyr. Eger ótken ǵasyrdyń 90-shy jyldary Ońtústik Koreıanyń qorǵanys salasyna bólinetin qarjysy Japonııamen salystyrǵanda úsh ese az bolsa, búgingi kúni bul kórsetkish boıynsha da koreıler japondarǵa jaqyndap qaldy. О́z kezeginde japon úkimeti 2011 jyldan bas­tap osy salaǵa bólinetin qarjy kólemin qysqartýǵa májbúr.

Oraıy kelgende aıta keteıik, Ońtús­tik Koreıa úkimeti osy jyldan bastap AQSh prezıdenti D.Tramptyń talabymen eldegi amerıkalyq áskerı bazalar úshin bólinetin qarjy kólemin 8 paıyzǵa ulǵaıtýdy uıǵardy. Koreıa aýmaǵynda ornalasqan amerıkalyq áskerılerdiń sany (28 myń adam) Japonııamen salystyrǵanda (55 myń adam) eki esege jýyq az bolǵanymen, AQSh-tyń áskerı bazalary eldiń qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin mańyzdy faktor bolyp tabylady. Koreı halqynyń jartysynan astamy Soltústik Koreıanyń shekarasynan nebári 50 shaqyrymda ornalasqan Seýl qalasy men qala mańyndaǵy aımaq­tarda shoǵyrlanǵandyqtan ulttyń qaýip­siz­digin qamtamasyz etý turǵysynan AQSh-pen odaqtas bolýdyń bul el úshin strategııalyq mańyzy zor.

Ońtústik Koreıa men Japonııa arasynda týyndaǵan saıası-ekonomıkalyq problemalar boıynsha da Seýl Vashıng­ton­nyń qoldaýyna ıe bolǵysy keledi. Biraq, amerıkalyqtar azııalyq eki memleket arasyndaǵy daý-damaıǵa aralasýǵa asyqpaıtyn syńaı tanytady. О́ıtkeni ekeýi de odaqtastary. Deı turǵanmen, koreı úkimeti AQSh-ta turyp jatqan koreıalyqtardy saıası maqsatta paıdalanyp qalýǵa tyrysyp baǵýda. Qazirgi tańda shetelderde turyp jatqan 7,5 mıllıonǵa jýyq koreı azamatynyń ishinde 2,5 mıllıonǵa jýyǵy AQSh-ta ekenin eskersek, Ońtústik Koreıanyń syrtqy saıasatynda olardyń alatyn orny erekshe ekenin ańdaýǵa bolady. AQSh qalalarynda Japonııa úkimetine qarsy túrli saıası sharalar uıymdastyryp, sherýler ótkizip júrgen koreı azamattarynyń áreketteri osyǵan dálel bola alady.

Osy tusta Ońtústik Koreıanyń «jum­saq kúsh» dıplomatııasy jaıynda da aıta ketken jón. Bul salada da koreıler japondardy artta qaldyryp otyr deýge negiz bar. 2003 jyly úkimettiń tapsyrysy boıynsha koreıalyq KBS telearnasy túsirgen «Qysqy Sonata» teleserıaly aldymen Japonııada, artynan búkil Ońtústik-Shyǵys Azııa aımaǵynda naǵyz «koreılik bým» týdyrdy. Úkimettiń osy saladaǵy saıasatynyń arqasynda koreıalyq teleserıaldar memlekettiń ımıdjin kúsheıtýge, sondaı-aq otandyq ónimderdi shetelderde jarnamalaý maqsatynda tıimdi qural ǵana emes, paıda tabý kózine aınalyp otyr. Máselen, 2015 jyly Ońtústik Koreıa shetelderge jalpy quny 350 mln dollar turatyn teleserıaldar men basqa da mádenı ónimder eksporttaǵan. Al dál sol jyly japondar eksporttap otyrǵan «anıme» mýltfılmderi men komıkster sııaqty mádenı ónimderdiń jalpy quny 260 mln dollar bolǵan.

Alaıda, bul álem elderi arasynda, onyń ishinde ásirese Azııa elderi arasynda Japonııanyń memlekettik ımıdjine nemese eldiń saıası-ekonomıkalyq jáne mádenı bolmysyna qandaı da bir nuqsan kelip otyr degendi bildirmeıdi. Basqasyn aıtpaǵanda, sóz bolyp otyrǵan Ońtústik Koreıanyń ózinde japon mádenıeti men ádebıetine qyzyǵatyndardyń sany basym. Eldegi eń iri «Kıobo» kitap dúkeniniń jyl basynda jarııalaǵan aqparatyna súıensek, Koreıada sońǵy on jylda eń kóp satylǵan kitap japon jazýshysy Keıgo Hıgashınonyki bolsa, al ekinshi orynda taǵy da sol japon jazýshysy Harýkı Mýrakamı eken.

Taǵy bir qyzyq jaıt, «japon úkimeti koreı halqynyń eski qaryzdaryn qaıtar­syn» dep baıbalam salyp, eki el ara­syn­daǵy saıası daýdyń ýshyǵýyna túrtki bolǵan Ońtústik Koreıanyń prezı­den­ti Mýn Chje Inniń qyzy Japonııanyń joǵary oqý ornynda bilim alǵan bolsa, onyń anasy «shaı rásimi» atty japon mádenıetine qyzyǵady eken. Jyl saıyn 7,5 mıllıon koreıalyq Japonııaǵa týrıst retinde baratynyn eskersek, kórshi elder arasyndaǵy mádenı-gýmanıtarlyq qarym-qatynas pen adamdar arasyndaǵy barys-kelis, alys-beristiń qanshalyqty deńgeıde ekeni baıqalady. Sondyqtan saıası salqyndyqtyń saldarynan eki eldiń de utatyny az.

Saýda-ekonomıkalyq, tehnologııalyq salalarda Japonııa men Ońtústik Ko­reıa ózara táýeldi, strategııalyq árip­tester bolyp sanalady. Koreı tara­py kóp aıtpaǵanymen, japondyq kom­pa­nııa­lardyń kórshi eldiń ekonomıkasyna salǵan ınvestısııa kólemi 40 mlrd dollardan asyp otyrǵany osynyń aıqyn dáleli. Koreı kompanııalarynyń ja­pon­dyq áriptesterinen úırengeni de, áli de úıreneri mol ekeni belgili.

Alaıda, qazirgi tańda eki eldiń de saıası sahnasynda ultshyldyqqa negizdelgen memlekettik ıdeologııany kúsheıtýge umtylǵan saıasatkerler basqalardan basym túsip otyr. Eki Koreıany biriktirip, Azııadaǵy alyp el bolýdy armandaıtyn Ońtústik Koreıanyń prezıdenti Mýn Chje In «Japonııamen tarıhı máselelerdi birjola sheshetin kez keldi» dese, eldiń konstıtýsııasyn ózgertip, Japonııany ekonomıkalyq deńgeıine saı myqty saıası memleketke aınaldyrýdy armandaıtyn premer-mınıstr Sındzo Abe «koreı úkimeti senimnen birjola aıyryldy» dep, ekeýi de aıtqandarynan qaıtar emes. Eki el arasyndaǵy teketires kúnnen-kúnge ýshyǵyp, halyqaralyq deńgeıdegi problemaǵa aınaldy.

Sońǵy jyldary saýda-ekonomıkalyq máseleler boıynsha taraptardyń halyqaralyq uıymdarǵa shaǵymdanýdy jıi­lep ketti. Mysaly, koreı úkimeti 2015 jyldyń tamyz aıynda japondyq keıbir taýarlarǵa, onyń ishinde aýa qysymymen jumys isteıtin sorǵyshtarǵa antıdempıngtik qosymsha kedendik salyq salǵan-dy. Bul sheshimmen kelispegen japon úkimeti 2016 jyldyń naýryzynda DSU-ǵa shaǵym jasady. О́tken aıda atalǵan uıym bul másele boıynsha japon tarapy úshin oń sheshim qabyldady. Uıymnyń uıǵarymyna sáıkes endi koreı tarapy japon taýarlaryna salǵan qo­symsha salyqtan bas tartýy tıis. Koreı úkimeti halyqaralyq uıymnyń bul resmı uıǵarymyna qulaq aspaǵan jaǵ­daı­da japon jaǵy dereý qarsy sharalar qoldanatynyn málimdedi. Onda eki el arasyndaǵy saýda-ekonomıkalyq jaǵdaı odan beter nasharlap ketýi múmkin.

Jaqynda eń iri avtokonsernniń biri «Nıssan» kompanııasy koreı qoǵamy tarapynan japondyq taýarlarǵa qarsy jarııalanǵan boıkottyń kesirinen bul eldiń naryǵynan ketetini týraly habarlasa, japondyq iri tehnologııalyq taýar óndirýshi AGC kompanııasy jyl sońyna deıin Koreıadaǵy zaýytyn jabatyny týraly málimdedi. Eki el arasyndaǵy saıası-ekonomıkalyq daǵdarys mádenı-gýmanıtarlyq, týrıstik salalarǵa da keri áserin tıgizip, eki eldiń qalalary arasynda qatynaıtyn ushaqtardyń kóbisi bos qalyp, avıakompanııalar men týrıstik kompanııalardyń tabysy tómendeı bas­tady.

Japon úkimeti resmı málimdegisi kelmegenimen, eki el arasyndaǵy saıası-dıplomatııalyq qatynastardyń nasharlaýynan koreı ekonomıkasy ǵana emes, japon ekonomıkasy da kóp zardap shegip otyr. Japondyq iri bıznestiń ortalyq shtaby bolyp tabylatyn «Keıdanren» uıymynyń tóraǵasy H.Nakanıshı baspa­sóz máslıhatynda eki el arasyndaǵy saıası jaǵdaıdyń bızneske keri áserin tıgizip otyrǵanyn tilge tıek etip, ekijaqty saýda-ekonomıkalyq qatynasty qaıta qalpyna keltirgisi keletinin aıtty. Biraq, kásiporyndar men kompanııalar úkimettiń aıtqanyna baǵynýǵa májbúr.

11 qyrkúıekte Japonııanyń premer-mınıstri S.Abe úkimet quramyn ózgertip, jańa mınıstrler kabınetin jasaqtady. Buǵan deıin Ońtústik Koreıaǵa qarsy qatań dıplomatııalyq ustanymda bolyp kelgen syrtqy ister mınıstri T.Kono eldiń qorǵanys mınıstri bolyp taǵaıyndalsa, onyń ornyna buǵan deıin saýda-ekonomıkalyq salaǵa jaýapty mınıstr bolǵan T.Motegı keldi. Jańadan taǵaıyndalǵan qorǵanys mınıstri koreı tarapyna qatysty saıası qatań ustanymyn ózgertpeıtinin aıtsa, jańa syrtqy ister mınıstri eń aldymen amerıkalyq baǵyttaǵy jumysty jandandyrýǵa kúsh salatynyn bildirdi. Demek, jańartylǵan japon úkimetiniń jumysynda Ońtústik Koreıa basty strategııalyq baǵyttardyń biri retinde qaralyp otyrǵan joq.

Eki el arasynda sheshilmegen jer daýy da bar ekeni belgili. Jaqynda koreı tarapy «Dokýto» nemese japon tilinde «Takeshıma» dep atalatyn daýly aral tóńireginde áskerı jattyǵýlar ótkizip, el saıasatkerleri aralǵa arnaıy baryp, japon úkimeti men halqynyń biraz qytyǵyna tıdi. Eki el arasyndaǵy osyndaı saıası problemalar aldaǵy ýaqytta áskerı saladaǵy shıeleniske ákelip soqtyrýy da múmkin.

Eki jyldan keıin premer-mınıstrlik mezgili aıaqtalatyn japon úkimetiniń basshysy S.Abeniń eń basty saıası maqsaty el konstıtýsııasyn ózgertip, Japonııany ekonomıkalyq deńgeıine saı áskerı-saıası myqty memleketke aınaldyrý ekenin joǵaryda atap óttik. Al ol úshin S.Abe qoǵam men parlamenttegi oppozısııalyq partııalar tarapynan qoldaý tabýy tıis. Sondyqtan S.Abe AQSh-pen odaqtastyq qarym-qatynasty memlekettik saıasattyń negizi baǵyty retinde qaldyryp, Qytaı­men qatynastardy jandandyrýǵa nıet tanyta otyryp, óziniń saıası jáne áskerı-qorǵanys salasyndaǵy maqsatyna jetý úshin Ońtústik Koreıa faktoryn barynsha paıdalanyp qalǵysy kelip otyrǵany anyq baıqalady.

Ekinshi jaǵynan, joǵaryda atap ótke­nimizdeı, Ońtústik Koreıanyń prezı­denti Mýn Chje In Japonııaǵa qatys­ty ultshyldyqqa negizdelgen qatań usta­ny­myn ózgertpeı otyrǵanyn eskersek, eki eldiń saıası-ekonomıkalyq qatynastary qazirgi memleketter basshylary tusynda jaqsara qoımaıtyn sııaqty.

Batyrhan QURMANSEIIT,

shyǵystanýshy,

arnaıy «Egemen Qazaqstan» úshin

 

Sońǵy jańalyqtar

Jańa úlgidegi kólikter

Qoǵam • Keshe

Oqyrmanmen oı bólisti

Rýhanııat • Keshe

Qııanatqa qarsy turǵan gazet

Rýhanııat • Keshe

Jemqorlyq jerge qaratady

Qoǵam • Keshe

«Bir synaǵan jamandy...»

Aımaqtar • Keshe

Erli-zaıyptylardyń erligi

Aımaqtar • Keshe

El ıgiligin eselegen jan

Rýhanııat • Keshe

Teńgeniń tegeýrini

Qarjy • Keshe

Senim kapıtaly

Ekonomıka • Keshe

Shymkenttiń úlgili otbasylary anyqtaldy

Aımaqtar • 14 Qarasha, 2019

Almatyda páter balldyq júıemen beriledi

Aımaqtar • 14 Qarasha, 2019

Uqsas jańalyqtar