Qazaqstan • 14 Qazan, 2019

Maqtaǵa tamǵan mańdaı terdiń óteýi qandaı?

107 retkórsetildi

Elimizdiń ońtústiginde ǵana jolǵa qoıylǵan maqta sharýa­shylyǵynyń bylaıǵy elge biline bermeıtin myń san mashaqaty bar. Aq ulpanyń baǵasy joǵary bolǵanda ǵana ala jazdaı etken eńbek aqtalady. Sol sebepti shyǵar, jerge shıt sebilgennen «Bıylǵy baǵa qandaı bolady eken?» degen saýal jıi qoıylady.

Sońǵy derekke júginsek, «aq altynnyń» ár kılosyna 150 teńgeden tólenip jatyr. «150 teńge» dep aýyz tolty­ryp aıtqanmen, bul baǵa shyn máninde sharýalardyń shy­ǵynyn óteı me? Eseptep kóreıik. Mysaly, bir gektar jerge kemi 200-250 myń teńge shy­ǵyn ketedi. Orta eseppen ár gektary 30 sentnerden ónim ber­se, onyń baǵasy 450-500 myń teńgeni tóńirekteıdi eken. Endi osy aqshany shıt sebilip, maqta terilgenge deıingi shyǵynǵa sha­ǵyńyz. Jer jyrtý, sor shaıý, qopsytý, egý, kýltıvasııa júr­­gizý, sýarý, jegene jasaý, taǵy basqa da jumystardyń ár­qaısysyna kemi gektarǵa shaq­­qanda 25-30 myń teńge ke­tedi. Ol az deseńiz, endi daıyn ónim­di jınaý kezindegi myń-san mashaqatty qosyńyz. Búginde bir kılo maqta 25 teńgeden terilip jatyr. Ekinshi terim 40-50 teńgege bir-aq shyǵady. Ese­sine, ekinshi terimniń sorty tómen bolǵandyqtan baǵasy da birshama arzan bolady. Demek 50 teńge aqsha tólep tergizgen «aq altynyńyzdy» ary ketse 100 teńgege satasyz. Sizge qalatyny 50 teńge, odan kúndelikti jaldaıtyn traktoryńyzdyń shyǵy­nyn alyp tastańyz. Paıda tap­paq túgili, óz shyǵynyn da aq­tamaıdy. Sol sebepti dıqandar ekinshi terimge áýre bolǵysy kelmeıdi. Nátıjesinde, ala jazdaı aptap ystyqta júrip etken eńbegińiz egistik alqaptardyń «sánin» keltirip, shashylyp ja­tady.

Ras, qatarynan birneshe jyl boıy maqta baǵasynyń mazasy bolmaǵan soń, dıqandar qara jer­ge qashanǵy shyǵyndalsyn, qa­ýyn-qarbyz egýdi qolǵa aldy. Osydan eki-úsh jyl buryn maq­­ta sharýashylyǵyna degen kóz­qaras edáýir tómendep, onyń kólemin meılinshe qysqartý kerek degen usys jasaldy. Esesine baqsha ónimderine basymdyq be­rildi. Jer aýyspaly egisti qa­laıdy. Sýarmaly jerlerdiń basym bóligine qaýyn-qarbyz egilgen soń, onyń da ózine tán problemalary paıda boldy. Qarbyzdy qarǵa shuqyp, qaýyn­dy qurtqa jegizdik. Sharýalar shyǵynǵa batty. Kelesi jy­ly qaýyny qursyn dep, buryn­ǵydaı maqta egip kórip edi, ony da kósekqurt tesip tastady. Aýyspaly egistikti retke kel­tir­megendiktiń kesiri osy jaǵ­daıǵa jetkizdi. Onyń ús­tine aǵyn sý da osy aýdandaǵy eń ózekti má­selelerdiń biri. Kór­shiles mem­leketterdiń shekarasyn kesip ótip, bizge keletin sýǵa da senim joq. Eger der kezinde sý jetkize almasań etken eńbek esh ketedi.

Qaýyn egip aýzy kúıgen dı­qandar bıyl ózderiniń buryn­nan biletin maqta sharýa­shy­lyǵyna basymdyq berdi. Túr­kistan oblystyq aýyl sha­rýa­shylyǵy basqarmasy bergen málimetke sensek, bıyl aı­maq­ta 131 myń gektarǵa maqta egil­gen. Biraq der kezinde sýa­ra almaǵandyqtan, kóptegen alqaptar gúl ashqan kúıi shanaq tastady. Demek egistiktiń kó­lemi kóp bolǵanymen, beretin ónimi az. Sol sebepti búginde maq­ta qabyldaý pýnktteri óz­derine kerekti maqtany jınap alý úshin jantalasyp jatyr. Alǵashqyda 120 teńgeden bas­talǵan baǵa á degennen 150 teń­ge­ge kóterildi. Eger bul baǵaǵa da qanaǵattanbasańyz, saqtap qoıýǵa bolady. Iаǵnı, búgin ót­kiz­gen ónimińizdiń aqshasyn ósi­­mimen alýǵa da múmkindik bar. Bul baǵanyń naqty bir toq­tamǵa kelmegenin bildirse kerek. 

Ońtústik brendiniń keleshegi kemel bolsyn desek, maqta ósirý mádenıetin qalyptastyryp, ony tıimdi baǵamen satý sekil­di máselelerge basa nazar aýdar­masaq bolmaıtyn sekildi. О́sir­gen ónim ózimizde ári qaraı óń­delmeı, shetelge shıkizat kúıinde satyla berse, onda «aq al­tynyńyzdyń» quny ózgege táýeldi bolyp qala beredi. Bul másele maqta mamandaryn kóp­ten beri mazalap keledi.

«Qazaq maqta ǵylymı-zert­teý ınstıtýty» JShS-niń dırektory Ibadýlla Úmbetaev – bul taqyrypty kópten beri zerttep júrgen sanaýly maman­dardyń biri. Onyń aıtýynsha, maqta sharýashylyǵy bizdiń elde ejelden bar. Tipti 1917 jyldary Keńes Odaǵy AQSh-ty maqta óndirisinen basyp ozamyz degen maqsatpen Jambyl oblysynda da maqta egilgen. Áıgili Maqtaaral aýdany da osy maqsatpen qurylǵan. Al endi maqtanyń adam ómirindegi mańyzy bárine belgili. Odan 35-40 túrli buıym jasalady. Biraq ókinishke qaraı, shıkizat kúıinde shetel asatyn «aq altynnyń» beınetin – biz, qyzyǵyn solar kóredi.

Sondaı-aq maqta sharýashy­lyǵyndaǵy mashaqaty kóp istiń biri – daıyn ónimdi der kezinde jınap alý. Jasyratyny joq, bul aýdandarda halyq sany ty­ǵyz ornalasqanymen, naýqan kezinde qol kúshi jetispeıdi. Al daıyn ónimdi shashpaı-tókpeı jınap alýǵa bizde tehnıkamyz da saı emes.

Maqta sharýashylyǵy shat­qaıaqtap qalmaýy úshin memleket tarapynan da kóptegen jeńildikter jasalyp jatyr. О́sir­gen ónimniń kólemine qaraı sýb­sıdııa beriledi. Iаǵnı, ár kılo maqtańyz úshin Úkimet tarapynan 12 teńge tólenedi. Dıqandardyń aıtýynsha, memleketten beriletin sýbsıdııa shy­ǵyndy bar bolǵany 10-15 paıyz ǵana jabady. Qalǵan shy­ǵyn dıqannyń qaltasyna túsedi. Sol úshin shilińgir shildede sha­byq shaýyp, ala jazdaı aptap ystyqtyń astynda júrgen dı­­qan bar úmitin baǵadan kú­te­di. Al baǵa, joǵaryda aıt­qa­­nymyzdaı, bótenniń quzy­ryndaǵy másele. Odan qalsa maqta «mafııasynyń» «mahınasııasy» da sharýaǵa az zardabyn tıgizbeı qoımaıdy.

Álemdik naryqta maqta mo­no­polısteri jaıly da jıi aı­tylady. Osy oraıda kórshiles memleketter bul máselemen qalaı kúresip júr degen oı keledi. Maqta sharýashylyǵy jaq­sy damyǵan О́zbekstanda bul salada problemalar kóp. Sonyń biri – bizdiń búgingi sóz etip otyrǵan «aq altyn» al­paýyttary. Zań boıynsha, óz­bek fermerleri óz maqtasyn úkimet belgilegen baǵamen «Ýzhlopkoprom» kompanııasy­na ótkizýleri kerek. Eldegi maq­ta tazalaıtyn barlyq pýnkt­ter osy kompanııaǵa qaraıdy. Fermerlerge resmı túrde usy­nylatyn baǵa mólsheri maq­tanyń álemdik naryqtaǵy ba­ǵasynan úsh ese kem. Demek qal­­ǵan bóliginiń qyzyǵyn basqa bireý­ler kórip otyr. Ol az de­seńiz, kóptegen fermerge tap­syrǵan ónimderi úshin tıetini budan da az – olar álemdik baǵa­nyń onnan bir bóligine shamalas qana aqsha alady. О́ıtkeni olardyń joǵary surypty óni­mine «Ýzhlopkoprom» kompanııasy sapasy tómen maqtanyń qunyn tóleıdi.

Bul saladaǵy monopolıst bolyp otyrǵan «Ýzhlopkoprom» kompanııasy aksııalarynyń 51 paıyzy О́zbekstan úkimetine tıesili. Al qalǵan 49 paıyzynyń kimniń ıeliginde ekendigi týraly aqparat eshqashan jarııalanǵan emes. Al maqtanyń bizdegi quny Lıverpýl bırjasyna qarap belgilenedi.

Biz shıkizat kúıinde syrt­qa eksporttalatyn taýar tóńire­ginde ǵana sóz qozǵadyq. Eger maqtany tereńirek óńdeýdi, odan túrli buıym shyǵarýdy ózimiz qolǵa alsaq, «aq altynǵa» degen suranys ta arta túser edi. Al ishki suranys artsa, maqta quny kóterilip, sharýanyń turmysy túzeler edi...

Aman JAIYMBETOV,

jýrnalıst

Túrkistan oblysy,

Maqtaaral aýdany

Sońǵy jańalyqtar

Jańa úlgidegi kólikter

Qoǵam • Keshe

Oqyrmanmen oı bólisti

Rýhanııat • Keshe

Qııanatqa qarsy turǵan gazet

Rýhanııat • Keshe

Jemqorlyq jerge qaratady

Qoǵam • Keshe

«Bir synaǵan jamandy...»

Aımaqtar • Keshe

Erli-zaıyptylardyń erligi

Aımaqtar • Keshe

El ıgiligin eselegen jan

Rýhanııat • Keshe

Teńgeniń tegeýrini

Qarjy • Keshe

Senim kapıtaly

Ekonomıka • Keshe

Shymkenttiń úlgili otbasylary anyqtaldy

Aımaqtar • 14 Qarasha, 2019

Almatyda páter balldyq júıemen beriledi

Aımaqtar • 14 Qarasha, 2019

Uqsas jańalyqtar