Qoǵam • 15 Qazan, 2019

Naǵıma Baıtenova: Dinı alaýyzdyqtyń aldyn alý – qaýipsizdik kepili

48 retkórsetildi

Dinı ekstremızm men terrorızm jahandyq deńgeıdegi ózekti máselege aınaldy. Sońǵy jyldary elimizde de lańkestikke qarsy kúres belsendi qolǵa alyna bastady. Osy másele jóninde ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti Dintaný jáne mádenıettaný kafedrasynyń professory, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory Naǵıma Baıtenovamen suqbattasqan edik.

Sýretti túsirgen Erlan OMAR, «EQ»

– Naǵıma Jaýlybaıqyzy, bizdiń qoǵamda keıbir adamdardyń radı­kaldy senimge beıimdiligi baıqa­lad­y. Munyń sebebi nede dep oılaı­syz?

– Shynynda da, bul másele bári­mizdi oılandyrady. Radıkalızm de fýndamentalızm sııaqty, búgingi álemde keń etek alǵan áleýmettik kórinis. Buryn-sońdy tarıhymyzda eshýaqytta dinge negizdelgen qaqtyǵys bolǵan emes. Elimizdiń aýmaǵynda erteden ártúrli dinder taralyp, olar bir-biri­men tolerantty qatynasta ómir súrgen. Qazaqstan endi ǵana táýel­sizdik alǵan tusta Sorbonna (Fran­sııa) ýnıversıtetinen kelgen doktorant maǵan «Qalaı oılaısyz, bolashaqta Qazaqstanda ekstremızm men terrorızm taralýy múmkin be?» degen suraq qoıǵan-dy. Sonda men: «Qazaqstanda ondaı ıdeologııa men teris is-áreketterdiń oryn alýy múmkin emes, sebebi ol bizdiń halqymyzdyń tabıǵatyna jat nárse. Árıne, biz ashyq qoǵambyz, syrtqy faktorlardyń áserinen oryn alýy múmkin», dep jaýap bergen edim. Qazir de sol pikirdemin.

«Bizdiń qoǵamda keıbireýler radıkal senimge beıimdiligi baıqalady» degen pikirge qosyla almaımyn. Iá, biz ashyq, sengish, aqkóńil, eliktegish halyqpyz jáne bul qasıet kóp jaǵ­daı­da jastarǵa tán. Kópshilikke málim destrýktıvti, radıkal uıym­dar­dyń áleýmettik bazasynyń 90-95%-yn jastar quraıdy. Kez kelgen qoǵam­da ártúrli deńgeıde belgili bir áleý­met­tik, ekonomıkalyq, qarjylyq, saıası, mádenı-rýhanı daǵdarys bolady jáne olar eshýaqytta dinı qaqty­ǵys­tar­ǵa, ekstremızm men terro­rızm­niń óristeýine ózdiginen yqpal etken emes. Alaıda qoǵamdaǵy shetin jaǵdaılardy ózderiniń saıası, tipti geosaıası, ekono­mı­kalyq múddeleri úshin dinı faktordy jeleý retinde paıdalanýǵa um­tylatyn toptar, emıssarlar men mıs­sıonerler bar. О́kinishke qaraı, kóp jaǵdaıda, ońy men solyn aıyra almaıtyndar, ásirese jastar sondaı toptar­dyń qýyrshaǵyna aınalady.

– «Islamdaǵy sektalar men ba­ǵyt­tar», «Qazaqstandaǵy dinder» jáne taǵy basqa kitaptardyń avtorysyz. Jalpy osy kitaptardan qa­lyń jurtshylyq habardar ma?

– Biraz jyl boıy fılosofııa jáne ǵylym metodologııasy men dintaný kafed­rasynyń meńgerýshisi retinde qyzmet istegenimde kafedradaǵy din­t­­a­nýshylardan shyǵarmashylyq top uı­ym­­dastyryp, din salasyndaǵy jańa formattaǵy oqýlyqtar, sóz­­dikter, ǵylymı monografııalar, konfe­ren­sııalardyń materıaldarynan turatyn jınaqtar basyp shyǵardyq. 10 jyldaı fılosofııa, mádenıettaný jáne dintaný mamandyqtary boıynsha doktorlyq dıssertasııalyq keńestiń tóraıymy qyzmetin atqardym. Sol jyldary naq­ty­ly dintaný salasyndaǵy alǵashqy joǵarǵy deńgeıdegi bilikti mamandardy: ǵylym kandıdattary men doktorlaryn daıyndadyq. Joǵaryda atalǵan shyǵarmashylyq top «Islamdaǵy sektalar men baǵyttar», «Qazaqstandaǵy dinder», «Dintaný», «Dástúrden tys dinı aǵymdar men kýltter», 3 tomdyq «Dintanýlyq sózdik», 2 tom­dyq «Dintaný. Ensıklopedııalyq sózdik» jáne t.b. kitaptar shyǵardy. Biraq bizde qalyń oqyrmanǵa ǵana emes, tipti mamandarǵa da dinı aqparat jet­kizý júıesi jetkilikti deńgeıde durys jolǵa qoıylmaǵan. О́ıtkeni kóp­shilik osy ádebıetter týraly bile bermeıdi, olar jetkilikti tırajda shy­ǵarylmaıdy. Qoǵamnyń búldirgi aǵym­dar­dyń áreketinen beıhabar bolatyny da osyndaı sebepten týady.

– Ekstremızm men terrorızmniń aldyn alý maqsatynda elimizde qan­daı aqparattyq-túsindirý ju­mys­ta­ry júrgizilip jatyr?

– Osy baǵytta, ásirese sońǵy jyl­dary, keshendi jáne josparly túr­de jumys júrgizilip jatyr. Bul, árıne, osy saladaǵy barlyq máseleni tolyq­qan­dy sheshedi dep aıta almaımyn. Sebebi radıkal toptardyń basshylary da uıymdastyrý jumystaryn belsendi júrgizip, jańa bir tásilderdi qoldana bastaǵandyǵy baıqalady. Ekstremızm men terrorızmge qarsy kúres mamandary búldirgi aǵymdarǵa qarsy jumystyń zamanaýı jańa tásilderin, neǵurlym tıimdi joldaryn jetildirip otyrý qajet. Sondyqtan aldaǵy ýaqytta atqarylýy tıis jumys kóp.

– Qazaqstanda dinı bilim berý júıesi qanshalyqty ornyqty?

– Aldymen dinı jáne dintaný salasyndaǵy bilim berý júıesi eki ba­ǵyttaǵy bilim júıesi ekendigin de esten shyǵarmaýymyz kerek. Dinı bilim berý júıesi din salasyndaǵy qyz­metkerlerdi nemese dinniń negizgi usta­nymdary men doktrınasyn oqyp bi­lgisi keletinderge baǵyttalǵan. Al dintaný baǵytyndaǵy bilim berý júıesinde barlyq dinder beıtarap obektıvti túrde, ǵylymı, zaıyr­ly­lyq prınsıpine negizdele otyryp oqy­tylady, zertteledi. Bul jer­de din salasyndaǵy ǵalymdar, us­tazdar, ártúrli memlekettik uıym­dar­­da qyzmet isteıtin mamandar daıar­la­nady.

Dinı bilim berý júıesine keletin bolsaq, búginde Qazaqstanda Dinı basqarmaǵa qarasty 1 ýnıversıtet, 1 ımamdardyń bilimin jetildirý ınstıtýty, 11 medrese, 2 qarılar ortalyǵy jumys isteıdi. Tek qana Almaty qalasynyń ózinde Nur-Múbarak Egıpet ıslam mádenıeti ýnıversıteti, Imamdardyń bilimin jetildirý ınstıtýty, Ábý Hanıfa, «Úshqońyr» medreseleri dinı bilim berýde. «Úshqońyr» medresesinde qyzdar bólimi ashylǵan, búginde keıbir medre­selerge kolledj mártebesi beril­di. Al dintaný baǵytyndaǵy bilim berý júıesi de belgili bir deńgeıde qalyp­tasyp, osy salada birneshe qazaqstandyq ýnıversıtet ózindik úlesin qosyp jatyr. Olar: ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti, Q.A.Iаsaýı atyndaǵy Qazaq-túrik ýnıversıteti, Nur-Múbarak Egıpet ıslam mádenıeti ýnıversıteti, Shet tilder jáne iskerlik karera ýnıversıteti. Atalǵan ýnıversıtetter dintanýshylar men ıslamtanýshylardy 3 deńgeıde: bakalavrıat, magıstratýra, doktorantýra deńgeılerinde daıarlaıdy. Osy ýaqytqa deıin biz negizinen jalpy dintanýshylar men ıslamtanýshylardy daıyndadyq. Dinı jaǵdaıdyń barǵan saıyn shıelenisýine baılanys­ty atalǵan mamandarǵa qoıylatyn talap ta kúsheıdi, endeshe din psıhologtary, din áleýmettanýshylary, din zańgerleri kerek. Osy mamandyqtardy daıyndaý ýaqyt suranysynan týyndap otyr. Sol sııaqty, jalpy ıslamtanýshylardy daıyndaý jetkiliksiz, fıkh, aqıda, qalam sııaqty salalardyń naqtyly mamandaryn daıyndaý qajet. Osyǵan oraı, dintaný jáne ıslamtaný fakýltetin ashý zaman suranysyna oń jaýap bolar edi.

– «Dinı ekstremızm men terrorızmge qarsy is-qımyldyń 2018-2022 jyldarǵa arnalǵan memle­kettik baǵdarlamasynyń» erek­she­li­gi nede?

– Bul memlekettik baǵdarlama qazirgi kezeńde álemde bolyp jatqan geo­saıası ózgeristerge, eń aldymen Qazaqstanda dinı jaǵdaıdyń kúrde­len­ýine, terrorızm qateriniń órshı túsýine, memlekettiń qaýipsizdik ahýa­lyna tikeleı baılanysty. «Ter­rorızm­­ge qarsy is-qımyl týraly» jáne «Ekstremızmge qarsy is-qımyl týraly» zańdar qabyldandy, onda ekstremızm men terrorızmniń aldyn alý men oǵan qarsy is-qımyldyń quqyqtyq negizderi belgilengen.

Bizdiń elimizde 2011-2012 jyldar aralyǵynda 12 terrorlyq akt jasalsa, 2008-2013 jyldar aralyǵynda terrorıstik qylmystary úshin sottal­ǵan adam sany – 27-den 171-ge deıin, al ekstremıstik qylmys úshin sottalǵandardyń sany – 56-dan 168-ge deıin jetti. Qazaqstanda dinı ekstremızm men terrorızmge qarsy is-áreket týraly 2013-2017 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵ­dar­lama dinı ekstremızm men terrorızmge qarsy jalpy memlekettik júıeni damytýǵa múmkindik berdi. Dinı ahýaldyń shıelenisýine baılanysty sońǵy qabyldanǵan baǵ­darlama 2013-2017 jyldarǵa arnal­ǵan memlekettik baǵdarlamanyń jal­ǵasy. Jańa baǵdarlamada, ásirese antıter­rorlyq dúnıetanymnyń, jalpy antıterrorlyq ómirlik pozısııa­sy­nyń qalyptasýyna erekshe nazar aýda­ryl­dy, onyń negizgi maqsaty – dinı ekstremızm men terrorızmniń aldyn alý sharalaryn jańa geosaıası jáne dinı jaǵdaılarǵa baılanysty ári qaraı jetildirý, onyń tıimdiligin arttyrý, jeke tulǵanyń, qoǵamnyń jáne memlekettiń qaýipsizdigin qamta­ma­syz etý.

– Qazirgi tańda dinı turaqtylyq pen zaıyrly memlekettiń usta­nym­da­ryn saqtaý tarazysyn qalaı teń ustaýǵa bolady?

– Bizde áli de bolsa keńestik, ateıs­tik túsinik basymdaý. Zaıyr­ly­lyq, zaıyrly memleket degenimiz dindi joqqa shyǵarý nemese dinge qarsy turý degendi bildirmeıdi. Zaıyrly memlekette din men memleket bir-birinen ajyratylǵan, ıaǵnı árqaısysy bir-biriniń isine aralas­paı, árqaısysy óz aýmaǵynda qyzmet etedi. Memleket tarapynan osy máseleni retteý úshin naqtyly qalyptasqan eldegi ishki jáne elge áser etetin syrtqy fak­tor­larǵa baılanysty zańnamalar qabyl­danyp otyrady. Jáne ol zańdar dinı uıymdar men memlekettiń, jeke adam men memlekettiń, jeke adam men dinı uıymdardyń, ártúrli memle­kettik jáne memlekettik emes uıym­dardyń, bir sózben aıtqanda, qoǵam músheleriniń jáne barlyq dinı jáne dinı emes uıymdardyń birdeı deńgeıde zań aldyndaǵy jaýap­kershiligin aıqyndaıdy. Dinge qa­tys­ty memlekettiń negizgi mindeti – qoǵamdaǵy dinı turaqtylyqty saq­­taı otyryp zaıyrlylyq qaǵı­da­larynyń saqtalýyn qadaǵalaý. Eger dinı uıymdar tarapynan zańdy buzý, moıyndamaý, qoǵamnyń basqa múshelerine, olardyń dinı jáne ar-ojdan bostandyǵyna, den­saý­ly­ǵyna, qoǵamdaǵy qalyptasqan qundylyqtarǵa, jeke adam men jalpy memleket, qoǵam qaýipsizdigine nuqsan keltirgende, qaýip-qater týdyrǵanda memleket óz mindetin atqarýy tıis.

Dinı turaqtylyq pen zaıyrly memlekettiń ustanymdaryn saqtap qalý úshin elimizde dinge qatys­ty saıasat toleranttylyq, ózara syı­­lastyq prınsıpteriniń ny­ǵaıýy mańyzdy. Kópetnosty jáne kóp­kon­fessııaly elimiz úshin bul óte ózekti. Árıne, bul jerde toleranttylyq qaǵı­da­la­ryn qoldanýdyń da shegi bar ekenin eskere ketý kerek. Iаǵnı búldirgi aǵymdar shekten shyqqanda, zańymyzdy buzyp, ár­túrli radıkaldy, ekstremıstik, terrorıstik is-áreketterge barǵanda ult­tyq qaýip­siz­dik turǵysynan memle­ket shuǵyl shara qabyldaýy tıis. Sebebi memleket óz azamattarynyń qaýip­siz­di­giniń kepili sanalady.

 

Áńgimelesken

Maral ShAIHY,

jýrnalıst,

arnaıy «Egemen Qazaqstan» úshin

 

Sońǵy jańalyqtar

Taralym hám qaralym

100 • Keshe

Tarhan tekti redaktor

100 • Keshe

Júz jyl

100 • Keshe

Aldaǵy kúnderi aýa raıy qandaı bolady?

Qazaqstan • 20 Qarasha, 2019

Elbasy Joǵarǵy sot Tóraǵasyn qabyldady

Qazaqstan • 20 Qarasha, 2019

Tapa tal tústegi qaraqshylyq

Aımaqtar • 20 Qarasha, 2019

Nur-Sultanda gaz baǵasy qansha bolady?

Qoǵam • 20 Qarasha, 2019

Teristiktiń óndirisi jandana bastady

Ekonomıka • 20 Qarasha, 2019

Tennıs: Devıs kýbogyn jeńispen bastadyq

Tennıs • 20 Qarasha, 2019

Uqsas jańalyqtar