Sýretti túsirgen Erlan OMAR, «EQ»
– Naǵıma Jaýlybaıqyzy, bizdiń qoǵamda keıbir adamdardyń radıkaldy senimge beıimdiligi baıqalady. Munyń sebebi nede dep oılaısyz?
– Shynynda da, bul másele bárimizdi oılandyrady. Radıkalızm de fýndamentalızm sııaqty, búgingi álemde keń etek alǵan áleýmettik kórinis. Buryn-sońdy tarıhymyzda eshýaqytta dinge negizdelgen qaqtyǵys bolǵan emes. Elimizdiń aýmaǵynda erteden ártúrli dinder taralyp, olar bir-birimen tolerantty qatynasta ómir súrgen. Qazaqstan endi ǵana táýelsizdik alǵan tusta Sorbonna (Fransııa) ýnıversıtetinen kelgen doktorant maǵan «Qalaı oılaısyz, bolashaqta Qazaqstanda ekstremızm men terrorızm taralýy múmkin be?» degen suraq qoıǵan-dy. Sonda men: «Qazaqstanda ondaı ıdeologııa men teris is-áreketterdiń oryn alýy múmkin emes, sebebi ol bizdiń halqymyzdyń tabıǵatyna jat nárse. Árıne, biz ashyq qoǵambyz, syrtqy faktorlardyń áserinen oryn alýy múmkin», dep jaýap bergen edim. Qazir de sol pikirdemin.
«Bizdiń qoǵamda keıbireýler radıkal senimge beıimdiligi baıqalady» degen pikirge qosyla almaımyn. Iá, biz ashyq, sengish, aqkóńil, eliktegish halyqpyz jáne bul qasıet kóp jaǵdaıda jastarǵa tán. Kópshilikke málim destrýktıvti, radıkal uıymdardyń áleýmettik bazasynyń 90-95%-yn jastar quraıdy. Kez kelgen qoǵamda ártúrli deńgeıde belgili bir áleýmettik, ekonomıkalyq, qarjylyq, saıası, mádenı-rýhanı daǵdarys bolady jáne olar eshýaqytta dinı qaqtyǵystarǵa, ekstremızm men terrorızmniń óristeýine ózdiginen yqpal etken emes. Alaıda qoǵamdaǵy shetin jaǵdaılardy ózderiniń saıası, tipti geosaıası, ekonomıkalyq múddeleri úshin dinı faktordy jeleý retinde paıdalanýǵa umtylatyn toptar, emıssarlar men mıssıonerler bar. О́kinishke qaraı, kóp jaǵdaıda, ońy men solyn aıyra almaıtyndar, ásirese jastar sondaı toptardyń qýyrshaǵyna aınalady.
– «Islamdaǵy sektalar men baǵyttar», «Qazaqstandaǵy dinder» jáne taǵy basqa kitaptardyń avtorysyz. Jalpy osy kitaptardan qalyń jurtshylyq habardar ma?
– Biraz jyl boıy fılosofııa jáne ǵylym metodologııasy men dintaný kafedrasynyń meńgerýshisi retinde qyzmet istegenimde kafedradaǵy dintanýshylardan shyǵarmashylyq top uıymdastyryp, din salasyndaǵy jańa formattaǵy oqýlyqtar, sózdikter, ǵylymı monografııalar, konferensııalardyń materıaldarynan turatyn jınaqtar basyp shyǵardyq. 10 jyldaı fılosofııa, mádenıettaný jáne dintaný mamandyqtary boıynsha doktorlyq dıssertasııalyq keńestiń tóraıymy qyzmetin atqardym. Sol jyldary naqtyly dintaný salasyndaǵy alǵashqy joǵarǵy deńgeıdegi bilikti mamandardy: ǵylym kandıdattary men doktorlaryn daıyndadyq. Joǵaryda atalǵan shyǵarmashylyq top «Islamdaǵy sektalar men baǵyttar», «Qazaqstandaǵy dinder», «Dintaný», «Dástúrden tys dinı aǵymdar men kýltter», 3 tomdyq «Dintanýlyq sózdik», 2 tomdyq «Dintaný. Ensıklopedııalyq sózdik» jáne t.b. kitaptar shyǵardy. Biraq bizde qalyń oqyrmanǵa ǵana emes, tipti mamandarǵa da dinı aqparat jetkizý júıesi jetkilikti deńgeıde durys jolǵa qoıylmaǵan. О́ıtkeni kópshilik osy ádebıetter týraly bile bermeıdi, olar jetkilikti tırajda shyǵarylmaıdy. Qoǵamnyń búldirgi aǵymdardyń áreketinen beıhabar bolatyny da osyndaı sebepten týady.
– Ekstremızm men terrorızmniń aldyn alý maqsatynda elimizde qandaı aqparattyq-túsindirý jumystary júrgizilip jatyr?
– Osy baǵytta, ásirese sońǵy jyldary, keshendi jáne josparly túrde jumys júrgizilip jatyr. Bul, árıne, osy saladaǵy barlyq máseleni tolyqqandy sheshedi dep aıta almaımyn. Sebebi radıkal toptardyń basshylary da uıymdastyrý jumystaryn belsendi júrgizip, jańa bir tásilderdi qoldana bastaǵandyǵy baıqalady. Ekstremızm men terrorızmge qarsy kúres mamandary búldirgi aǵymdarǵa qarsy jumystyń zamanaýı jańa tásilderin, neǵurlym tıimdi joldaryn jetildirip otyrý qajet. Sondyqtan aldaǵy ýaqytta atqarylýy tıis jumys kóp.
– Qazaqstanda dinı bilim berý júıesi qanshalyqty ornyqty?
– Aldymen dinı jáne dintaný salasyndaǵy bilim berý júıesi eki baǵyttaǵy bilim júıesi ekendigin de esten shyǵarmaýymyz kerek. Dinı bilim berý júıesi din salasyndaǵy qyzmetkerlerdi nemese dinniń negizgi ustanymdary men doktrınasyn oqyp bilgisi keletinderge baǵyttalǵan. Al dintaný baǵytyndaǵy bilim berý júıesinde barlyq dinder beıtarap obektıvti túrde, ǵylymı, zaıyrlylyq prınsıpine negizdele otyryp oqytylady, zertteledi. Bul jerde din salasyndaǵy ǵalymdar, ustazdar, ártúrli memlekettik uıymdarda qyzmet isteıtin mamandar daıarlanady.
Dinı bilim berý júıesine keletin bolsaq, búginde Qazaqstanda Dinı basqarmaǵa qarasty 1 ýnıversıtet, 1 ımamdardyń bilimin jetildirý ınstıtýty, 11 medrese, 2 qarılar ortalyǵy jumys isteıdi. Tek qana Almaty qalasynyń ózinde Nur-Múbarak Egıpet ıslam mádenıeti ýnıversıteti, Imamdardyń bilimin jetildirý ınstıtýty, Ábý Hanıfa, «Úshqońyr» medreseleri dinı bilim berýde. «Úshqońyr» medresesinde qyzdar bólimi ashylǵan, búginde keıbir medreselerge kolledj mártebesi berildi. Al dintaný baǵytyndaǵy bilim berý júıesi de belgili bir deńgeıde qalyptasyp, osy salada birneshe qazaqstandyq ýnıversıtet ózindik úlesin qosyp jatyr. Olar: ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti, Q.A.Iаsaýı atyndaǵy Qazaq-túrik ýnıversıteti, Nur-Múbarak Egıpet ıslam mádenıeti ýnıversıteti, Shet tilder jáne iskerlik karera ýnıversıteti. Atalǵan ýnıversıtetter dintanýshylar men ıslamtanýshylardy 3 deńgeıde: bakalavrıat, magıstratýra, doktorantýra deńgeılerinde daıarlaıdy. Osy ýaqytqa deıin biz negizinen jalpy dintanýshylar men ıslamtanýshylardy daıyndadyq. Dinı jaǵdaıdyń barǵan saıyn shıelenisýine baılanysty atalǵan mamandarǵa qoıylatyn talap ta kúsheıdi, endeshe din psıhologtary, din áleýmettanýshylary, din zańgerleri kerek. Osy mamandyqtardy daıyndaý ýaqyt suranysynan týyndap otyr. Sol sııaqty, jalpy ıslamtanýshylardy daıyndaý jetkiliksiz, fıkh, aqıda, qalam sııaqty salalardyń naqtyly mamandaryn daıyndaý qajet. Osyǵan oraı, dintaný jáne ıslamtaný fakýltetin ashý zaman suranysyna oń jaýap bolar edi.
– «Dinı ekstremızm men terrorızmge qarsy is-qımyldyń 2018-2022 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasynyń» ereksheligi nede?
– Bul memlekettik baǵdarlama qazirgi kezeńde álemde bolyp jatqan geosaıası ózgeristerge, eń aldymen Qazaqstanda dinı jaǵdaıdyń kúrdelenýine, terrorızm qateriniń órshı túsýine, memlekettiń qaýipsizdik ahýalyna tikeleı baılanysty. «Terrorızmge qarsy is-qımyl týraly» jáne «Ekstremızmge qarsy is-qımyl týraly» zańdar qabyldandy, onda ekstremızm men terrorızmniń aldyn alý men oǵan qarsy is-qımyldyń quqyqtyq negizderi belgilengen.
Bizdiń elimizde 2011-2012 jyldar aralyǵynda 12 terrorlyq akt jasalsa, 2008-2013 jyldar aralyǵynda terrorıstik qylmystary úshin sottalǵan adam sany – 27-den 171-ge deıin, al ekstremıstik qylmys úshin sottalǵandardyń sany – 56-dan 168-ge deıin jetti. Qazaqstanda dinı ekstremızm men terrorızmge qarsy is-áreket týraly 2013-2017 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlama dinı ekstremızm men terrorızmge qarsy jalpy memlekettik júıeni damytýǵa múmkindik berdi. Dinı ahýaldyń shıelenisýine baılanysty sońǵy qabyldanǵan baǵdarlama 2013-2017 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamanyń jalǵasy. Jańa baǵdarlamada, ásirese antıterrorlyq dúnıetanymnyń, jalpy antıterrorlyq ómirlik pozısııasynyń qalyptasýyna erekshe nazar aýdaryldy, onyń negizgi maqsaty – dinı ekstremızm men terrorızmniń aldyn alý sharalaryn jańa geosaıası jáne dinı jaǵdaılarǵa baılanysty ári qaraı jetildirý, onyń tıimdiligin arttyrý, jeke tulǵanyń, qoǵamnyń jáne memlekettiń qaýipsizdigin qamtamasyz etý.
– Qazirgi tańda dinı turaqtylyq pen zaıyrly memlekettiń ustanymdaryn saqtaý tarazysyn qalaı teń ustaýǵa bolady?
– Bizde áli de bolsa keńestik, ateıstik túsinik basymdaý. Zaıyrlylyq, zaıyrly memleket degenimiz dindi joqqa shyǵarý nemese dinge qarsy turý degendi bildirmeıdi. Zaıyrly memlekette din men memleket bir-birinen ajyratylǵan, ıaǵnı árqaısysy bir-biriniń isine aralaspaı, árqaısysy óz aýmaǵynda qyzmet etedi. Memleket tarapynan osy máseleni retteý úshin naqtyly qalyptasqan eldegi ishki jáne elge áser etetin syrtqy faktorlarǵa baılanysty zańnamalar qabyldanyp otyrady. Jáne ol zańdar dinı uıymdar men memlekettiń, jeke adam men memlekettiń, jeke adam men dinı uıymdardyń, ártúrli memlekettik jáne memlekettik emes uıymdardyń, bir sózben aıtqanda, qoǵam músheleriniń jáne barlyq dinı jáne dinı emes uıymdardyń birdeı deńgeıde zań aldyndaǵy jaýapkershiligin aıqyndaıdy. Dinge qatysty memlekettiń negizgi mindeti – qoǵamdaǵy dinı turaqtylyqty saqtaı otyryp zaıyrlylyq qaǵıdalarynyń saqtalýyn qadaǵalaý. Eger dinı uıymdar tarapynan zańdy buzý, moıyndamaý, qoǵamnyń basqa múshelerine, olardyń dinı jáne ar-ojdan bostandyǵyna, densaýlyǵyna, qoǵamdaǵy qalyptasqan qundylyqtarǵa, jeke adam men jalpy memleket, qoǵam qaýipsizdigine nuqsan keltirgende, qaýip-qater týdyrǵanda memleket óz mindetin atqarýy tıis.
Dinı turaqtylyq pen zaıyrly memlekettiń ustanymdaryn saqtap qalý úshin elimizde dinge qatysty saıasat toleranttylyq, ózara syılastyq prınsıpteriniń nyǵaıýy mańyzdy. Kópetnosty jáne kópkonfessııaly elimiz úshin bul óte ózekti. Árıne, bul jerde toleranttylyq qaǵıdalaryn qoldanýdyń da shegi bar ekenin eskere ketý kerek. Iаǵnı búldirgi aǵymdar shekten shyqqanda, zańymyzdy buzyp, ártúrli radıkaldy, ekstremıstik, terrorıstik is-áreketterge barǵanda ulttyq qaýipsizdik turǵysynan memleket shuǵyl shara qabyldaýy tıis. Sebebi memleket óz azamattarynyń qaýipsizdiginiń kepili sanalady.
Áńgimelesken
Maral ShAIHY,
jýrnalıst,
arnaıy «Egemen Qazaqstan» úshin
