Qoǵam • 15 Qazan, 2019

Dılıara Qaıdarova: Obyrmen kúrestegi ozyq ádis-tásilder ortaǵa salynady

42 retkórsetildi

15-17 qazan kúnderi Nur-Sultan qalasynda tuńǵysh ret TMD elderiniń Búkilálemdik onkologııa kóshbasshylarynyń sammıti ótpek. Búgingi tańda obyrdyń órshýi órkenıetti elderdi de alańdatyp otyr. «Dátke qýat» deıtinimiz, qaterli isikke shaldyqqandar sany kóbeıgenimen, odan kóz jumatyndar sany azaıyp keledi. Aıtýly oqıǵa qarsańynda osy aýqymdy sharaǵa muryndyq bolyp otyrǵan elimizdiń bas onkology, Almatydaǵy Qazaq onkologııa jáne radıologııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń basqarma tóraıymy Dılıara Qaıdarovamen áńgimelesken edik. 

– Dılıara Radıkqyzy, dári­gerler «esinen adasqan jasýsha» dep esepteıtin qa­terli isikpen kúresýde ózekti má­sele kóp. Tek sońǵy jyldary obyrdyń jańa jıyrma túri anyqtalǵan eken. Al Qazaqstandaǵy sammıt qaı taqyrypqa basymdyq be­redi?

– Bul sammıt «Obyr jáne densaýlyq saqtaý qyzmet­terimen jappaı qamtý» ta­qy­rybyn kún tártibine shyǵa­rady. Iаǵnı qaterli isikke shal­­­dyqqan barlyq naýqasty on­kologııalyq kómekpen tolyq qamtý ózekti bolyp otyr. Mem­­leketterdiń densaýlyq saq­taý, ekonomıkadaǵy deń­geıi men damýy da ártúrli bol­ǵan­dyqtan, on­kologııada ár eldiń óz máse­lesi bar. 

Al elimiz dıagnostıka, em­deý, onkologııalyq naýqas­tar­dy dári-dármektermen qam­tamasyz etýdi tegin júrgizýge qol jetkizgen memleket.

– Nege tańdaý Qazaq­stan­ǵa tústi?

– Buǵan deıin bul sammıt Malaızııada, onyń aldynda Parıjde uıymdastyrylǵan eken. Postkeńestik aýmaqta birin­shi ret Qazaqstanda ót­kizilgeli otyr. Árıne bul úl­ken mártebe. Rakty qada­ǵa­laý jónindegi Halyqaralyq odaq (UICC) Búkilálemdik onkologııa kóshbasshylarynyń sam­mıtin ótkizý úshin Qazaq­standy tańdady. Bul – tarıhı oqıǵa, bizge kórsetilgen senim men qurmet.

О́z kezeginde Qazaqstanda onkologııalyq qyzmet jaqsy damyp keledi. Qaterli isikpen kúresýdiń keshendi jospary qabyldanǵan. Obyrdy emdeýdegi sońǵy zertteýler men tehnologııalardyń barlyǵy bizde qoljetimdi.

– Onkologııaǵa nege son­shalyqty nazar aýdarylyp otyr?

– Dúnıe júzinde onkologııa aýrýlary birinshi orynǵa shyqty. Bizde birinshi orynda júrek-qan tamyrlary aýrýlary basym. Qazaqstanda qa­terli isikten bolatyn ólim-jitim ekinshi orynda. Elba­symyz da obyrdan bola­tyn ólim-jitimdi azaıtýdy min­dettegenin bilesizder. Biraq elimizde bári de keremet dep aı­ta almaımyz. Jergilikti jer­­lerde áli de sheshilmegen jaıttar bar. Biz aımaqtarǵa shyǵyp, árbir dárigermen ju­mys isteýge umtylyp otyrmyz. Elimizde onkologııalyq aýrýlarmen kúresý jóninde keshendi jospar engizilgen. Onyń ár óńirde ózindik ındıkatory bar.

– Qazir Qazaqstanda on­ko­logııamen kúreste qan­daı ınnovasııalar qol­danylady?

– 2018 jyly qabyldanǵan Keshendi josparda halqymyz shetelde emes, óz elimizde em qabyldaýǵa múmkindik tý­ǵy­zý úshin ınnovasııalyq ozyq tehnologııalardy en­gi­zý qa­ras­tyrylǵan. Biz birin­shi kezekte oblystardaǵy onkodıs­panserlerdiń sáýlelendirý apparattary parkin jańart­tyq. Dárigerlerdi jańa medı­sı­nalyq jabdyqtarmen ju­mys isteýge úırettik. Iаǵnı sáýlelendirý terapııa­sy­ ja­­­­­ńar­tyldy. Bul bas já­ne­ mo­ıyn qaterli isigi men mı­ já­ne omyrtqa isigi kezinde qoldanylatyn ıntegra­sııa­lanǵan sáýlelendirý. Jańa apparat rak kletkalary za­qym­daǵan bólikterdi ǵana sáý­­lelendiredi, qasyndaǵy aǵ­­­zalarǵa tımeıdi. Mundaı apparattar álemniń eń úzdik emhanalarynda 2-3 jyl buryn ǵana qoldanyla bastaǵan bolsa,  mine, endi bizge de jetti.

Almaty, Nur-Sultan, Aq­tóbe, Semeı qalalaryndaǵy onkologııalyq ortalyqtar men Qazaq onkologııa jáne radıologııa ǵylymı-zertteý ınstıtýty da osy apparattarmen jabdyqtalǵan. Bul apparattyń bas, moıyn, mı, omyrtqa qaterli isigi kezinde qoldanylatyn gamma-pyshaq qyzmeti bar.

– Amsterdamda ótken On­­kologtardyń eýropalyq forýmynda targettik terapııa týraly kóp aıtyldy. Osy forýmda «Kazakhstan» degen beıjderi bar ózimiz­diń dári­­gerlermen jıi ushyra­syp júrdik?

– Suraǵyńyzdy túsindim. Qazir onkonaýqastardy emdeý­de hımıoterapııa, targettik terapııa men ımmýnoterapııa qatar qoldanylady. Biz­degi jalǵyz dıstrıbıýter «SK-Farmasııa» ımmýndyq terapııadaǵy ınnovasııalyq «Pembrolızýmab» («Keı-trýda») pre­paratyn 350 mıl­lıon teńgege satyp aldy. Bir ǵana ampýlanyń quny 1,5 mıllıon teńge turady. Keıbir naýqastarǵa 14 ampýlaǵa deıin salýǵa týra keledi. Bul preparat melanoma, as joldary, ókpe, jatyr moıny obyry kezinde qoldanylady. «Keıtrýdamen» em taǵaıyndaý úshin naqty kórsetilimder qajet. Ony aspırın sııaqty bárine birdeı salýdyń qajeti joq. Eýropa men AQSh-ta saqtandyrý esebinen bul preparattar tegin. Biraq Reseı men TMD-nyń basqa elderinde ony naýqastardyń ózi satyp alady.

– Jýyrda baspasóz máslı­hatynda jańa molekýlıar­lyq-genetıkalyq zertteý­ler týraly aıtyp qaldy­ńyz?

– Instıtýtta onkologııa­daǵy zertteýlerdiń jańa ba­ǵy­tyn engizip otyrmyz. On­kologııalyq naýqastardy em­degen kezde belgili bir hat­tamalar jasalady. Osy hat­tamaǵa sáıkes,  qazir máselen, molekýlıarlyq-genetıkalyq zertteýlersiz hımıoterapııa júrgizýge bolmaıdy.

Iаǵnı búgingi tańda sút bezi, ókpe, melanoma, búırek obyryna shaldyqqan naýqastarǵa bul zertteýdiń túri tegin. Qazir Nur-Sultan, Qaraǵandy jáne Almatydaǵy Qazaq onkologııa jáne radıologııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynda úsh laboratorııa jumys istep tur. Aldaǵy ýaqytta bul zertteý Almatydaǵy onkologııa or­talyǵynda da júrgiziledi. Bul ne úshin qajet? Durys em taǵaıyndaý úshin – isiktiń mo­lekýlıarlyq-genetıkalyq ah­ýa­­lyn anyqtaý kerek. Dári-dármektik terapııa osyǵan tá­ýeldi. Osy zertteýler ná­tı­­jesinde árbir naýqasqa qa­jetti preparattardy satyp alamyz. Qazaq onkologııa jáne radıologııa ǵylymı-zertteý ıns­tıtýtynyń bazasynda rak­­­qa qarsy jańa preparattar­ boıynsha 7 klınıkalyq zertteý júrgizilip otyr. Osy klı­nıkalyq zertteýlerdiń sheń­berinde bul preparattar bizdiń naýqastarǵa qoljetimdi. Isikter ártúrli bolyp keledi, árbir isiktiń ózindik tolyp jat­­­­qan mýtasııalary bar. Biz bú­gingi tańda naýqastarǵa je­ke­legen terapııa júrgizýge qol jetkizdik. Árbir naýqasta isik­­tiń bıologııalyq áreketi ártúrli bolyp keledi.

– Intraoperasııalyq sáýlelendirý terapııasy de­genimiz ne?

– Intraoperasııalyq sáý­lelendirý terapııasy ota ke­­zinde zaqymdanǵan jerge, basqa aǵzalarǵa tıgizbeı oty­­­ryp, júrgiziledi. Onyń tıim­­­diligi áldeqaıda joǵary. Bul terapııa jatyr moıny, tik ishek, uıqy bezi qaterli isik­teri kezinde qoldanylady. 2018-2022 jyldarǵa arnalǵan On­kojospar boıynsha, bul apparattar da onkodıspanserlerge alynady. 

Sonymen qatar biz hımıo­perfýzııa ádisi úshin HIPEC-terapııasyn da engizdik. Bul ádis arqyly ota men hımıote­rapııa qatar júrgiziledi. Qater­li isik alynyp jatqan kezde hı­mııalyq terapııa da bir mezette jasalynady. О́tken aıda biz Izraıl dárigerlerimen kór­setilimdik eki ota jasadyq. Qazir mamandarymyz HIPEC-terapııasyn meńgerip jatyr. Qural-jabdyqtar bar.

Sol sııaqty mı, ókpe obyryna qarsy gıpertermııany engizdik. Bul da onkologııalyq  naýqastarǵa júr­giziletin em sa­pasyn aı­tar­lyqtaı jaq­­sart­ty.

Qysqasy, keshendi jospar aıasynda onkologııa salasynda álemde qandaı em, ozyq tehnologııalar bar, sonyń bárin es­kerip, engizip otyrmyz. Dári­gerlerdiń biliktiligin kó­te­rý úshin sheteldik emhanalar­dan mamandar shaqyramyz. Mı­nıstr onkojospardyń oryndalýyn jiti qadaǵalap otyr.

Qaterli isikke sekemdengen adamdar Qazaqstanda KT men MRT-dan tegin óte alady. Shilde aıynan beri bul maqsatqa qarjy salynyp, óńirler boıynsha bólindi. Sol sııaqty onkologııalyq mekemelerde pallıatıvti mobıldi brıgadalar jumys isteıdi. Olar naýqastardyń úıine ba­ryp, em-dom júrgizedi. О́z­de­rińiz bilesizder, qaterli isik­ke dýshar bolǵan adamǵa erek­she kútim qajet. Osy shy­ǵyn­nyń bárin memleketimiz óz moınyna alyp otyr.

– Máskeýdegi P.A.Gersen atyndaǵy onkologııalyq ǵy­lymı-zertteý ınstıtýty­men telepatologııa júrgizi­lip jat­qanynan habardarmyz.

– О́te kúrdeli jaǵdaılarda reseılik áriptesterimizben keńesip otyramyz. Áınekterdi skanerlep, gısto-skandar­dy olarǵa jiberemiz. Patomor­folog-dárigerler dıagnozdy tal­qylaı kele, tıimdi em túr­lerin taǵaıyndaıdy. Biz osyndaı bazany Qazaqstanda da jasaǵymyz keledi. Máselen, aımaqtardaǵy onkodıspanserler Qazaq onkologııa jáne radıologııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń mamandarymen telepatologııa arqyly keńesip otyr­sa, quba-qup. Qazir biz mun­daı bazany gematologııa bo­­ıynsha bastadyq.

Qalaı desek te, Qazaqstanda qaterli isikten bolatyn ólim-ji­tim azaıdy. Elimizde dıag­noz qoıylǵannan keıingi bes­jyldyq ómir uzardy. Buryn 49 paıyz bolsa, qazir 52 pa­ıyz. Árbir paıyzdyń astarynda adamdardyń ómiri, taǵ­­­­dyry jatyr. Al sút bezi  oby­­­ry boıynsha on jylda bes­jyldyq ómir 78 paıyzǵa ósti. Bul – úlken ilgerileý.

Qazir obyr alǵashqy satysynda 100 paıyzǵa em­deledi. Sondyqtan der ke­zinde qoıylǵan dıagnoz asa mańyzdy. О́kinishke qaraı, adamdar bizge 3-4 satysynda keledi. Mundaı jaǵdaıda biz olardyń ómirin bar bolǵany 2 jylǵa ǵana uzarta alamyz.

Mysaly, jatyr moıny oby­ryn alǵashqy satysyn­­­da anyqtaǵan jaǵdaıda, biz­ aǵzany saqtap qala alamyz­ jáne 3 jyldan keıin ol áıel bosana alady. Sút be­zi obyry kezinde de der ke­­­­zin­de em­­delse, isiktiń qaı­ta órshýi baı­qalmasa bala tabý­ǵa bola­dy. Máselen, qazir áıel­diń analyq jasýshasy men er­­kektiń uryǵyn hımıo­te­ra­­­­pııa júrgizilmeı turyp, muz­­da­typ qoıýǵa bolady. Naý­­­qas der­tinen qutylǵannan keıin, densaýlyǵy durys bolsa, sábıli bola alady.

– Elordada ótetin ja­han­dyq jıynǵa UICC pre­zıdenti, Iordanııa hansha­ıymy Dına Maıred ke­ledi eken. Qaterli isikpen kúre­sýde sheshýshi daýysqa ıe joǵary mártebeli qonaq­tardan taǵy kimder bar?

– Elordada ótetin jahan­­dyq jıynǵa UICC pre­zıdenti, Iordanııa hanshaıymy Dına Maıred, Obyrdy zertteý jó­nindegi halyqaralyq agent­tiktiń bas dırektory Elızabet Vaı­derpass, Ýrýgvaı prezı­denti Tabare Vaskes myrza, Túrkııanyń birinshi hanymy Emıne Erdogan, Belız mem­leketiniń birinshi hanymy Kım Sımplıs Barroý, Býrkına-Faso memleketiniń birinshi hanymy Adjovı Sıka Kabore, Nıgerııa birinshi hanymy Aısha Býharı, Armenııa birinshi hanymy (premer-mınıstrdiń jubaıy) Anna Akopıan, Geıdar Alıev qo­ry­nyń vıse-prezıdenti, BUU Azyq-túlik jáne aýyl sha­rýashylyǵy uıymynyń (FAO) izgi nıet elshisi Leıla Alıeva, Ekonomıkalyq yn­ty­maqtastyq jáne damý uıy­mynyń (OESR) densaýlyq saq­taý bóliminiń basshysy Fran­cheska Kolombo syndy álem­ge áıgili tulǵalar kele­tini naq­tylandy.

Sonymen qatar sammıtke Vengrııa, Reseı, Irak, Rýanda, Shrı-Lanka, Tájikstan, Zam­bııa jáne álemniń basqa da elderdiń densaýlyq saqtaý mınıstrleri qatysady.

 

Áńgimelesken

Aınash ESALI,

«Egemen Qazaqstan»

 

ALMATY

 

Sońǵy jańalyqtar

Taralym hám qaralym

100 • Keshe

Tarhan tekti redaktor

100 • Keshe

Júz jyl

100 • Keshe

Aldaǵy kúnderi aýa raıy qandaı bolady?

Qazaqstan • 20 Qarasha, 2019

Elbasy Joǵarǵy sot Tóraǵasyn qabyldady

Qazaqstan • 20 Qarasha, 2019

Tapa tal tústegi qaraqshylyq

Aımaqtar • 20 Qarasha, 2019

Nur-Sultanda gaz baǵasy qansha bolady?

Qoǵam • 20 Qarasha, 2019

Teristiktiń óndirisi jandana bastady

Ekonomıka • 20 Qarasha, 2019

Tennıs: Devıs kýbogyn jeńispen bastadyq

Tennıs • 20 Qarasha, 2019

Uqsas jańalyqtar