«Eńbek» eleýsiz qaldy

Aty bar da,  zaty joq sabaq

Balasy elordadaǵy №56 mek­tep-lı­seı­de oqıtyn Jul­dyz Nurjan 5 jastan asqan ba­la­larǵa jáne 1 synyp oqýshy­lary­na arnalǵan «Almatykitap» bas­pasy­nyń eńbekke baýlý oqýlyqtary qatty unaıtynyn aıtady. Sapasy da, úıles­tirilýi de óte jaqsy shyqqan. Sol kitap­pen muǵalimniń jumys júrgiz­beıtinine ókinish bildiredi. Onyń aıtýynsha, muǵalim WhatsAPP áleýmettik jelisindegi ata-analar chatyna kórkem eńbek sabaǵynyń bolatyn kúni kitap pen jumys dápterin balalardyń ákelmeı-aq qoıýy keregin jazady. Onyń ornyna saýat ashý nemese matematıka pánderi ótiledi-mis. «Bul barlyq mektepte bar jaǵdaı. Ár pánge bólingen saǵatty sol pánge durystap arnaýyn surap úlken ulymnyń da, keıinnen qyzymnyń da muǵalimine jek­suryn bolýmen kelemin», deıdi J.Nurjan. Ata-ananyń aıtqany bizdi de alańdatty, bekitilgen pánniń ótilmeýi – bir, odan da tereń kúrsintetini «barlyq mektepte bar jaǵdaı» degeni boldy. Sol sebepti basqa ata-analardyń pikirine de qulaq túrgendi jón kórdik. Máselen, Mańǵystaý oblysynyń Munaıly aýdanyndaǵy Basqudyq eldi mekeniniń turǵyny Juldyzaı Saıdsultan 1 synypta oqıtyn qyzynyń «Eńbek sabaǵyna qajetti degen quraldardy paıdalanbaıtyn bolsam, ne úshin satyp alyp berdińder?» degen suraǵyna jaýap bere almaı qınalǵanyn aıtady. Maqala jazý barysynda júrgizgen «Bala­ńyz mekteptegi eńbekke baýlý sa­baǵynan ne úırenip júr?» degen saýaldamamyzǵa J.Saıdsultan:

«Meni kópten mazalap júrgen məseleni kóteripsizder. Eńbekke baýlý, deneshynyqtyrý pənderi əli ótken joq. Qyzym 1-synypta oqıdy. Bir sabaqtyń ornyna nege basqa sabaq ótetinin túsinbeımin. Sol pəndi qoıdy ma, joǵarydan bekitti me, demek balaǵa qajet degen sóz emes pe?!», dep jaýap berdi.

Mundaı mazmundaǵy, ıaǵnı sabaqtyń ýaqytynda ótilmeýi tý­rasyndaǵy oıdy Almatydan jaýap joldaǵan ata-ana Juldyz Ábil­da: «Bastaýyshta eńbek sabaǵy durys ótken joq. Bıyl 5-synypqa kóshtik, ótip júr. Keı ata-ana sol sabaqqa qajetti zattardy alyp berýge qınalatyn sııaqty. Tipti jaýapty degen meniń ózim bir aı­dan beri gıpsti bınt ápere almaı júrmin. Bir-eki dárihanadan surap edim, bolmady. Áıteýir kelesi toqsanda qýyrshaqqa kóılek tigemiz degen be, qyzym sony kútip júr», dep naqtylaı tústi. Ata-ana anyq aıtqandaı, balany eńbekke baýlıtyn pán joǵary synyptarda ǵana laıyqty deńgeıde, ýaqtyly ótedi.

Muǵalimderdiń bul sabaqqa nemquraıly qaraýy neden týyndap otyr? Bálkim ata-analardyń qalaýy shyǵar. Negizi qoǵamda eńbek pánine degen oń kózqaras qalyptaspaǵany baıqalady. Onyń bir sebebi 4, 9, 11-synyptarda bul pánnen emtıhan nemese tes­ti­leý tapsyrmaıtynynda jatyr. Sondyqtan ata-analar da bul sa­baqqa asa mán bermeıdi ıakı sa­ǵatyn ózge pánderge qoldanýdy qol­daıdy. Bul máseleniń baryn Qazaqstandaǵy Ortalyq Azııanyń Eýrazııa qory (EFCA – Eurasia Foundation of Central Asia) da ashyq jazypty. Ulttyq jáne óńirlik deńgeılerde azamattarǵa qoǵamdyq máselelerdiń tıimdi sheshimderin tabý jáne ilgeriletýge kómektese otyryp, qoǵamdyq jáne jeke resýrstardyń jumylýyn kózdeıtin uıym byltyr «Birge oqımyz» jobasyn júzege asyrǵan bolatyn. Sonyń nátıjesinde «Zamanaýı mektepte eńbek sabaǵy kerek pe?» degen taqyrypta maqala ja­­rııalaǵan. Atalǵan materıal: «Kóptegen ata-analar búginde mekteptegi eńbek sabaǵynyń nemese qazir tehnologııa atalatyn pán­niń paıdasyna kúmándanady», dep bastalady. Qordyń jobalyq menedjeri Ajar Nurbaı qazirgi tańda kásibı mamandardan jańasha, erekshe, shyǵarmashyl oılaý talap etiletinin aıtady. Al onyń bári osy bir qoǵamnyń keıbir toby kereksiz sanaıtyn tehnologııa páninde qalyptasady. «Ata-analardyń kóbi eńbekke baýlý sabaǵyn jaı ǵana ýaqyt qurtý dep sanaıdy. Menińshe, másele – pánde emes, oǵan balalardyń qy­zyǵýshylyǵyn arttyratyn ma­mandardyń jetispeýshiliginde. Sabaqtyń jospary kóp jobany sońyna deıin jetkizýge múmkindik bermeıdi. Eńbekke baýlýdan be­retin muǵalimniń mártebesi tómen, mektepter eńbek sabaǵyna qajetti materıaldyq-tehnıkalyq bazamen tolyq qamtamasyz etilmegen. Kóp bilim oshaqtarynda oqýshylar sol sebepti qymbat ýaqytyn qur ketirip, eńbek sabaǵynda bos otyr­ǵandyqtan másele osylaı qıyndaı túsken», deıdi.

Shyndyǵynda, eńbekke baý­lý sabaǵy balanyń bolashaq ómi­rine asa qajetti daǵdylardy ıge­rýine múmkindik beredi. Aıta­lyq, oqýshynyń qııalyn, abstrak­tyly oılaýyn, elestetýin, ja­sampazdyǵyn, estetıkalyq tal­ǵamyn qalyptastyrady. Son­daı-aq este saqtaý qabiletin, lo­gıkasyn, kózben ólsheýin, qoz­ǵalys áreketin, derbestigin, shy­damdylyǵyn damytady. Budan bólek saýsaqtyń ushy jumys istegen saıyn mı jumys isteıtini ǵylymda dáleldengen, sol sebepti psıhologııalyq aýytqýlar men kúı­zelisti jeńýge járdemdesedi. Al bárinen buryn bul – kásip­ker­liktiń bastaýy.

Tehnologııanyń kóleńkesinde qalǵan «eńbek»

Jańartylǵan bilim baǵdar­lamasy boıynsha 5, 6-synyptarda burynǵy eńbek sabaǵy beıneleý óneri pánimen biriktirilgen nemese mamandar sózimen jaz­saq, kiriktirilip tehnologııa bol­ǵan. Tehnologııa sabaǵynda eki pándegi daǵdylar qosa úı­re­­ti­ledi. Bul qanshalyqty du­rys? Mu­ǵalimderdiń saǵaty qys­qa­ratyny bar, ekinshiden, ekeýi eki bas­qa pán, eki túrli sala.

Bilim berý salasynda 31 jyl­­­­dyq eńbek ótili bar, beıne­leý óneri, syzý, eńbekke baýlý pánderinen sabaq berip kele jat­­­­qan Ǵalııa Aǵybaeva sabaq­qa qyzyǵýshylyǵyn arttyrý muǵa­limniń kásibıligine baılanysty ekenin jetkizdi. «Bastaýysh synypta kóp muǵalimder eńbekke baýlý, beıneleý óneri pánderin ekinshi orynǵa jyljytyp qoıady. Eshteńe úırenbeıdi degen áńgime osydan shyǵyp otyr. Kásibı maman bergen sabaq óz deńgeıinde ótedi. Balalar da asa qyzyǵýshylyqpen qatysady. Eńbekke baýlý páni 1-synyptan bastap óte qajet jáne 11-synypqa deıin júrýi ke­rek», deıdi. Ǵ.Aǵybaevanyń aı­týynsha, qazirgi beıneleý óneri bir toqsan ǵana ótedi de, qalǵan toqsanda eńbekke kóship ketedi. Bastaýyshtan túrli-tústi qa­ryn­dashpen ǵana sýret salýdy úırenip kelgen balaǵa endi boıaý­men sýret salýdy úırete bas­taǵanda, baǵ­darlama boıyn­sha basqasyna kóshý kerek. Mu­ǵalimniń saǵaty joǵalmady degenmen, beıneleý óneri teorııasy da úıretilmeı jolda qalady. О́te ókinishti. Aıta berseń, áńgime kóp. Syzý páni  de joıyldy. Ony tańdaý páni etip 10-synypqa qal­dyrdy. Kóp oqýshy 9-synyptan keıin oqýǵa ketedi. Syzý týraly túk bilmeıdi», deıdi maman.

Al ekinshi bir pedagog eki pán­­niń qosylǵanyn qoldaıdy. Elor­dadaǵy Abaı esimin ıelengen №87 mektep-gımnazııasynyń kórkem eńbek páni muǵalimi Ǵanı Baqytuly: «Alǵashqy toqsanda beı­neleý ónerimen aınalysady, ekinshi toqsan sándik-qoldanbaly ónermen shuǵyldanady. Al keıingi toqsandarda dızaın, tehnologııa men úı mádenıeti boıynsha jumys isteýge daǵdylanady. Munyń bar­lyǵy – bir-birimen baılanysyp turatyn, bireýi bireýinsiz tolyq ónim shyǵara almaıtyn salalar», deıdi. Sondyqtan biriktirilgeni jáne bárinen bir adamnyń sabaq berýi kerisinshe oqýshyny úı­rengen adammen tereń, nátıjeli ju­mys isteýine alyp keletin kó­rinedi. Máselen, bala beıne­leý ónerinde sýretin salǵan qu­myrasyn eńbektený arqyly qysh­tan jasaıdy, ózindik dızaın oılap tabady. Qorytyndysynda úı jaǵdaıynda qoldanýǵa bolatyn dúnıelerdi ózderi ázirleı ala­tynyn, paıdalaný joldaryn túsinedi.

Salǵyrttyqtyń sońy

Pedagogtardyń aıtýynsha, 5-6-synyptarda tehnologııa páni aptasyna 2 saǵat ótedi. Al odan joǵary synyptarda jumasyna bir ret bolady. Demek, eńbekke baýlý ortańǵy synyptarda 1-aq ret, al joǵary synyptarda eki aptada bir ótetin bolyp tur. Onyń ózi saǵaty urlanbasa, maman maıtalman bolsa, mańyzyn joǵaltpasa ǵana óz deńgeıinde ótedi. www.booksite.ru saıtynda jarııalanǵandaı, 1959 jylǵy oqý josparynda 1-10-synyptar boıynsha orys ti­line barlyǵy 57 saǵat, eńbek sabaǵyna 58 saǵat belgilenipti. Ja­ńashyldyqqa umtyldyq deı­miz, eskilikke emeshegi úzile qoı­maıtyn qazirgi qoǵam tipti Keńes ókimetiniń kezinde eńbekke baý­lý pánine orys tilinen de kóp saǵattyń bólingeninen beıhabar bolar. Sonda biz Keńes kezinen de keri ketip baramyz ba?

Adam qansha jerden ilim jı­ǵanymen, ony ómirine, qoǵam­nyń qajetine jaratý úshin eńbekke epti, kásipke qushtar bolýy kerek emes pe edi. Al onyń bári osy bir eleýsiz pánde boıǵa sińýi tıis-tin. Eńbekke baýlý sabaǵyna de­­gen salǵyrttyqtyń sońy ju­mys izdeýge qulshynbaıtyn, óz betinshe qareket qyla almaıtyn, jatypisher jalqaý býyndy qa­lyptastyryp shyǵarady. Bul biz­ge kerek pe?