Rýhanııat • 16 Qazan, 2019

Ǵylym qanatyndaǵy ǵumyr

109 retkórsetildi

«Tilińiz tátti, oıyńyz qandaı! Tyńdadym, uqtym jan kúıińizdi. Bolar em kúnde bir jasarǵandaı, Kóp týsa qazaq dál siz­deı qyzdy!...» Bul jol­dar 1946 jy­ly za­ma­nymyzdyń kór­nekti aqy­ny Qasym Aman­jo­lovtyń Ulttyq ǵy­lym akademııasynyń aka­demıgi Rábıǵa Ǵalı­qyzy Syzdyqovaǵa ar­naǵan áninen alynǵan. Rábıǵa Ǵalıqyzy qazaq fılologııasynyń damýyna ólsheýsiz úles qosqan ańyz tulǵa. Onyń til bi­limi salasyna qosqan úle­si telegeı teńiz.

Qazirgi ýaqytta qazaq tilin latyn álipbıine kóshirýde R.Syz­dyqovanyń orfografııa, orfo­epııa jónindegi eńbekteri erek­she ózekti bolyp sanalady. Ǵalym apamyz ótken ǵasyrdyń 60-shy jyldarynan búginge deıin óz qundylyǵyn joǵaltpaǵan qazaq tiliniń orfografııalyq erejeleri men anyqtamalyqtaryn jasady. Orfografııalyq anyqtama qazaq emle erejelerine júginetin barsha qaýymnyń kúndelikti jazý barysynda paıdalanatyn eń basty qundy quraly.

Rábıǵa Ǵalıqyzynyń bala­lyq jáne jastyq shaqtary eli­mizdiń tarıhyndaǵy eń qıyn ke­zeńderge tuspa-tus keldi: ákesi sol kezdegi zııaly tulǵalar qa­ta­rynda repressııaǵa ushyrady já­ne 1937 jyly «halyq jaýy» retinde atyldy.

On alty jasynda Rábıǵa Ǵa­lıqyzy mektepte qazaq tili men ádebıetinen jáne basqa da pán­derden sabaq bergen. Alǵashqy pedagogıkalyq jumysy jóninde: «Men sabaq beremin. Til, ádebıet – ekeýinen. Muǵalimi bolmaı, bıo­logııadan da sabaq berip júr­dim. Eń birinshi barǵanda: «Al balalar endi sendermen baqa, shaıan, qurt-qumyrsqa jaı­ly oqımyz», deppin ǵoı. Sóıtip tipti bermegen sabaǵym joq, zoologııadan da, botanıkadan da berippin. Sóıtip sabaq berip júrip, ká­dimgideı ysylyp qaldym, balalar tyńdaıtyn boldy meni», deıdi ǵalym.

1945 jyly Abaı hákimniń 100 jyldyǵyna arnalǵan kon­fe­rensııaǵa qatysý úshin Qazaq­stannyń barlyq aımaqtarynan muǵalimder Almatyǵa jınaldy. Olardyń arasynda Rábıǵa Ǵalıqyzy da boldy. Sol konferensııa jaıynda apaıdyń óz sózimen aıtqanda: «Bir seksııada basqa oblystardan kelgenderden kim sóıleıdi, – dedi. Qarap otyrmaı, qol kóterdim. Bir esimde qalǵany oqýlyqtarda ketetin emle qateleriniń bar ekenin aıttym. Sonda jasy orta jas­tan asa bergen bir adam kelip: «Qa­raǵym, qaıdan keldiń, jaqsy sóılediń, durys sóılediń», dedi. Sóıtsem bul kisi akademık Ismet Kenesbaev eken. Kelesi bir úziliste ádemi bir «orys» kel­di qasyma. Keldi de, tap-taza qa­zaqsha: «О́ziń bir pysyq qyz eken­siń, qaıdan keldiń?», dedi. Bul kisi – Máýlen Balaqaev eken».

Jas jáne jigerli qyzdyń sóı­legen sózi nazardan tys qal­ǵan joq. Sol kezdegi Qazaq peda­gogıkalyq ınstıtýtyn bas­qarǵan professor Ahmedı Ysqaqov ja­lyndaǵan jastyń erekshe qabileti men tiliniń ótkirligin baıqap, ony birden fılologııa fakýltetiniń úshinshi kýrsyna shaqyrdy.

Alpysynshy jyldardan bas­tap Rábıǵa Ǵalıqyzy Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń Til jáne ádebıet ınstıtýtynda jumys istedi. R.Syzdyqova qatysqan ǵy­lymı konferensııalardyń birine M.Áýezovtiń ózi kel­di. Konferensııaǵa qaty­sý­shy­lar­dyń barlyǵyn tyńda­ǵannan keıin Muhtar Omarhanuly jas ǵalymdy sóz sóılegeni úshin maqtady, onyń baıandamasynda kóterilgen problema lıngvıster men ádebıettanýshylar úshin mańyzdy ekenin atap ótip, talantyn joǵary baǵa­lady. M.Áýezovtiń keńesi bo­ıyn­sha R.Syzdyqova Abaı shy­ǵarmashylyǵyn lıngvıs­tı­kalyq turǵydan zertteı bastady. Uly jazýshynyń ósıeti óz jemisin berdi. Respýblıkalyq ǵylymı jáne qoǵamdyq ortada joǵary baǵalanǵan «Abaı shyǵarmalarynyń tili», «Abaı­dyń sóz órnegi», «Abaı óleń­­deriniń sıntaksıstik qury­lysy» sııaqty kúrdeli eńbekter jazyldy.

Akademık R.Syzdyqova eń­bekterinde qazaq til biliminiń ártúrli salalary qamtylǵan. Kór­nekti ǵalym-fılolog kóp jyldar boıy jalpy túrko­logııalyq zertteýlermen, qa­zaq ádebı tiliniń problemalary­men, sóıleý mádenıeti, qol­danbaly lıngvıstıka jáne t.b. máselelermen jan-jaqty jáne baıypty aınalysty.

1993 jyly «XV-XIX ǵasyr­lardaǵy qazaq ádebı tiliniń tarıhy» monografııasy qaıta basylyp, tolyqtyryldy. Alpy­synshy jyldardan bastap R.Syz­dyqova qazaq ádebı tiliniń qa­lyptasý, damý kezeńderin zert­tedi. Ádebı tildiń mártebesin aıqyndaý qaǵıdasy týraly ǵalymnyń ózindik pikiri bar, soǵan sáıkes XV-XVII ǵasyrlardaǵy aqyndar men jyraýlardyń shy­ǵarmalarynyń tili qashanda ádebı tildiń úlgisi bolyp tabylady. Tarıhı eskertkishterdi jan-jaqty jáne keshendi túrde zerdeleýdiń negizinde zertteýshi ádebı tildiń normatıvtik negiz­derin biriktirý men damytý tek jazbasha túrde emes, aýyzsha túr­de júredi degen qorytyndyǵa keledi.

Qazaq ádebı tiliniń damýy men tarıhy máseleleri ǵa­lym­­nyń túrkologııalyq zert­teý­lerimen tyǵyz baılanys­ty. Ortaǵasyrlyq «Jamı at-taýarıh» eskertkishi tiliniń lek­sı­kalyq jáne grammatıkalyq erekshelikterine (XVI ǵasyr) taldaý jasaıdy. Túrki tilderiniń oǵyz jáne qypshaq elementterin salystyrý nátıjesinde zertteýshi jazba eskertkish qazaq halqynyń rýhanı mádenıetiniń tarıhı murasy ekendigin dáleldeıdi.

Onyń Qoja Ahmet Iаsaýıdiń (HII ǵasyr) hıkmet tilindegi mátindik zertteýleri – ǵylymı qyzyǵýshylyq týdyratyn úl­ken eńbek. R.Syzdyqovanyń shy­ǵarmashylyǵy problemalardy tereń zertteýimen jáne tildik derekterdiń keńdigimen erekshelenedi.

Ǵalymnyń ǵylymı-zertteý­lerinde sóıleý mádenıetine qatysty teorııalyq jáne qoldan­baly máseleler mańyzdy oryn alady. Qazaq ádebı tiliniń teorııasy onyń áleýmettik fýnksııalary men normatıvti prosesteriniń damýy turǵysynan qarastyrylady. Ol óz eńbekterinde norma, kodıfıkasııa, sóıleý jáne t.b. sııaqty lıngvıstıkalyq uǵym­dardy tereń taldap ashyp be­redi. Tildik norma men onyń kodıfıkasııasynyń máseleleri, qazaq orfografııasy men pýnk­týasııasynyń negizgi ere­je­leri, qazirgi qazaq tiliniń lek­sıkografııalyq baılyǵy, stı­lıstıka men sheshendik máse­leleri kóptegen monografııalarda, anyqtamalyq kitaptarda, oqýlyqtarda jáne t.b. oqý qural­darynda kórinis taýyp anyq­talady.

Rábıǵa Syzdyqovanyń «Sóz sazy» degen eńbegi 1995 jyly ekinshi ret basylyp shyqty (bi­rinshi basylym 1983 jyly jaryq kórdi). Kómekshi qural retindegi jumystyń negizgi maqsaty – sóıleý ústinde sózderdi durys dybystaý zańdylyqtaryn qalyń jurtshylyqqa, ásirese jastarǵa úıretý, sondaı-aq muny oqý oryndarymen qatar, teleradıo jáne sahna ónerine keńinen paıdalaný, ár qazaq balasyn óziniń ana tilinde durys tárbıelese degen talap. Ǵalymnyń aıtýynsha «sóz sazy – sóıleý ústinde (aktisinde) sózderdiń durys aı­­tylyp, qulaqqa jaǵymdy es­tilýi. Al sózderdi durys aıtý degenimiz tildiń tabıǵı dybys zańdylyqtaryn saqtaý bolyp tabylady».

Taǵy bir aıta ketetin jaıt, R.Syzdyqova qazaq til biliminiń negizin salýshy kórnekti ǵalymdar A.Baıtursynuly, Q.Jubanov, H.Dosmuhamedovterdiń eńbek­terin nasıhattaýǵa aıtarlyqtaı úles qosty. Olardyń ómirine jáne eńbek jolyna arnalǵan monografııalar, kitaptar, broshıýralar men maqalalar jaryq kórdi.

Akademık R.Syzdyqova ǵy­lymı, pedagogıkalyq jáne qo­ǵamdyq qyzmeti úshin «Qurmet», «Parasat» jáne «Barys» memle­kettik nagradalarymen marapattaldy. Memlekettik syılyqtyń jáne Sh.Ýálıhanov atyndaǵy syı­lyqtyń laýreaty. Eńbek si­ńirgen ǵylym qaıratkeri atandy.

Ýaqyt onyń aldaspan aqyl-oıy men ómirlik kúsh-qýatyna eshqashan shekteý bola almaıdy. Onyń tereń danalyǵyna, eńbekke degen erekshe qabiletine, keń dúnıetanymyna, sonymen qatar til biliminiń taǵdyryna degen azamattyq ustanymyna úlken de, kishi de tánti. Rábıǵa apaı ǵylymǵa ǵana emes, sonymen qatar qazaq halqynyń ulttyq mádenıeti men rýhanııatyna da baǵa jetpes úles qosyp keledi.

Izgi nıeti men jan dúnıesiniń sulýlyǵyna qaraı ol kisiniń janyna ásirese, jastar jaǵy magnıtteı tartylyp turady. Ol qamqor jáne meıirimdi tálimger retinde jas áriptesterine tek ǵylymda ǵana emes, kúndelikti ómirdiń túrli belesterinde kómek qolyn sozýdan tanǵan emes. Rá­bıǵa Ǵalıqyzynyń úıinen qonaq úzilmeıdi, dastarqanynan qazaqtyń talaı zııalysy dám tatty, pisirgen taǵamdary til úıiredi. Deı turǵanmen kúndelikti ómirdegi basty hobbıi – sport. Sport oıyndaryn teledıdardan qalt jibermeı, qadaǵalap otyratyn naǵyz jankúıerdiń ózi, otandyq sportshylardyń ómiri men jetistikterin bul kisiden artyq tereń biletin adam neken-saıaq. Ǵalymnyń kópshilikke kóp aıtyla bermeıtin osyndaı san qıly qyry taǵy bar. Tulǵanyń ónegeli ómirine boılaǵan saıyn dana­lyq darııasynan shólińiz qanyp, jansaraıyńyz jadyrap sala beredi.

 

Zeınep BAZARBAEVA,

UǴA korrespondent múshesi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor

 

Sońǵy jańalyqtar

Kúlki kerýeni № 16

Rýhanııat • Keshe

Aqynǵa arnalǵan kún

Rýhanııat • Keshe

Qalany damytý qujaty daıyn

Aımaqtar • Keshe

Baspanamen qamtıtyn basty qujat

Baǵdarlamalar • Keshe

Er Edige jáne eldik múdde

Rýhanııat • Keshe

Bolmysy bútin Baǵaev

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar