Alıment tóleýdi sharıǵat mindetteı me?

Kelin túsirip, qyz uzatyp quda bolý salty jarasymdy otbasynyń alǵysharty. Osylaı kóterilgen shańyraq baıandy nekeniń kepili. Úılený máselesi tek eki jastyń ǵana sheshimi emes. Tutastaı eki áýlettiń ortaq mámilesi. Bul asyl dinimizdiń hám ata dástúrimizdiń sara joly. Qazaq álmısaqtan ákesiz qalǵan balany jetimsiretpeıtin. Ul erjetip, qyz boıjetkenshe bútindeı áýlet qamqorlyǵynda bolatyn. Ákesi bola tura, tiri jetim ataný degen múlde bolmaǵan edi.

Al endi osy bir qazaqı qaǵıda men musylmandyq ıgi úrdiske búginde nelikten qylaý tústi? Bul er-azamattardyń óz mindetine jaýapkershilikpen qaraı almaýynan týyndap otyrǵan sekildi. Endeshe, asyl dinimizdiń talap-sharttarynda er-azamattyń mindeti jaıynda ne aıtylǵan, qandaı máselelerge er kisi jaýap­ker­shilikpen qaraýy tıis degen taqy­ryptardyń túıinin shama-shar­qy­myzdyń jetkeninshe tarqatyp kórelik.

Jas-jubaılar nekeleskende qalyńdyq ózin «tabys ettim», kúıeý jigit «qabyl ettim» deýimen neke­niń bir sharty oryndalady. «Ta­bystalǵan» degen sóz buryn áke­siniń jaýapkershiliginde bolǵan qyzdy nekelesý arqyly er-azamat amanattap alyp otyr degendi bildiredi.

Súıikti paıǵambarymyz (s.ǵ.s.): «Sen­derdiń árbiriń – baqta­shy­syńdar. Er kisi otbasynyń baqtashysy. Ol bala-shaǵasyna jaýapty. Áıel kúıeýiniń úıine jáne balalaryna baqtashy. Áıel osylarǵa jaýapty. Shańyraqqa jaýapty...», – degen. Bala ananyń meıirimi men ákeniń qamqorlyǵyn kórip ósýi qajet. Ata-ananyń tárbıesinen qaǵylǵan bala erteń ómirde óz jolyn, qoǵamda laıyqty ornyn taba almaı qınalady. Ári qoǵamnyń turaqsyzdyǵyna sebep bolýy da múmkin. Osy turǵydan alyp qaraǵanda, ajyrasqan erli-zaıyp­tylar balanyń sanasy men tur­mysy buzylmaı ósýin qada­ǵa­laý­ǵa jaýapty.

О́ıtkeni ákelik jáne analyq jaýap­kershilik ajyrasqan soń da saqtalady. Bala eshbir jaǵ­daı­da tárbıe men materıaldyq qoldaýdan aıyrylmaýy tıis. Sha­rıǵatta aýyr kúnániń biri – ózi­niń jaýapkershiliginde bolǵan jan­dardy qaraýsyz qaldyrý. Bul ja­ıynda Paıǵambarymyzdyń (s.ǵ.s.) hadısinde: «Er kisige óziniń asyraýynda bolǵandarǵa qaramaı qoıýy kúná retinde jetip-arty­la­dy», – dep er-azamattarǵa esker­tedi. Demek, adam balasy Qu­daı súıetin qanshama ıgi amal­dar jasasa da Allanyń aldynda kúná arqalaýyna otbasy jaýap­kershiligin sezinbeýiniń ózi jetkilikti bolady.

Alla elshisiniń (s.ǵ.s.) ónegeli ósıetiniń birinde: «Bir dınar bar, ony Alla jolynda jumsaısyń. Taǵy bir dınar bar, ony adamdy quldyqtan azat etý úshin jumsaısyń. Al, taǵy bir dınar bar, ony muqtajǵa sadaqa etesiń. Endi, bir dınardy otbasyńa jumsaısyń. Mine, eń saýaby kóbi de otbasyńa jumsalǵan dınar», – dep er kisiniń otbasy úshin jumsaǵan qarajattyń saýaby kóp ekendigin aıtyp súıinshileıdi. Bir qaraǵanda Qudaı jolynda jumsaǵan qarajat pen muqtajdyń qajetin óteýden asqan saýapty amal joq sekildi kórinýi múmkin. Alaıda, Islam dini er kisiniń óz otbasyna jumsaǵan qarajaty osylardan da saýapty amal ekendigin aıqyndaıdy.

Er-azamat kóptegen qaıy­rym­dy­lyq jasaýmen aınaly­syp, el ishinde atymtaı jomart atanyp, alaıda óz otbasyna qaraılaspasa, onyń jasaǵan qaıyrymdylyǵy qumǵa quıǵan sýmen teń. Son­dyq­tan er kisiniń eń úlken jumysy – bala-shaǵasyn asyraý, olardy qajetti kerek-jaraqpen ýaqtyly qamtamasyz etý.

Fıqh kitaptarynda otbasy, neke jáne ajyrasý taqyryptaryna arnaıy bap arnap, bul máselelerdi egjeı-tegjeıli ashyqtaıdy. Osy baptardyń ishinde «nápaqa» máse­le­sin qozǵaı kele er-azamatqa otba­syn asyraýdy mindetteıdi. Bul taqyrypqa arqaý bolatyn Quran kárimniń myna bir aıaty: «Keń­shi­lik ıesi óziniń qarajatynan bala-shaǵa nápaqasyn bersin. Al, nesibesi az bolǵan adam, Allanyń ózine bergenine qaraı nápaqasyn bersin» (Talaq súresi, 7-aıat). Ákeniń balaǵa qamqor bolýyn sharıǵat mindettegeni sııaqty, adamnyń aqyl-sanasy da bul mindetti joqqa shyǵara almaıdy. Bul jerde taıaqtyń eki ushy bar. Birinshiden, baı adam óziniń dáýletine saı, bala-shaǵasyna nápaqa berýi mindettelýde. Alaıda, adamdardyń barlyǵynyń jaǵdaıy birdeı emes. Iаǵnı, bireýdiń tabysy ortasha endi biriniń tabysy az mólsherde bolýy múmkin. Alla taǵala osy jaǵdaıdy eskerip, tabysy az adam óziniń tapqanyna qaraı otbasyn qamtamasyz etsin dep buıyrýda. Demek, áıel adam kúıeýiniń tabysymen sanasýy qajet. Onyń qolynan kelmeıtin materıaldyq jaǵdaıdy talap etpeýi tıis. Er adamdy qylmysqa ıtermeleıtin faktorlardyń biri – áıeldiń qanaǵatsyzdyǵy. Názik jandylar qalaýyna erik berip, el kıgendi kıgisi kelse, el ishkendi iship-jegisi kelse, kúıeýinen osy­lardy talap etedi. Mundaı jaǵ­daı­da er-azamat para alýy, urlyq jasaýy nemese basqa da qylmysqa barýy bek múmkin. Sol sebepti, áıel adam bul máselege jiti mán bergeni jón.

Aıatta aıtylǵan «nápaqaǵa» qandaı materıaldyq máseleler kiredi? Iаǵnı, er-azamatqa otbasyn asyraýda qandaı mindettemeler júkteledi? Mindetti nápaqaǵa – as-sý, kıim-keshek jáne baspana kiredi. As-sý, azyq-túliktiń mólsheri men sapasy kúıeýiniń ál-aýqatyna qaraı belgilenedi. Kıim-keshek bir mezgil kıetin bastan-aıaq bolýy kerek. Hanafı men Shafıǵı mazhabtarynda jubaıyna 6 aıda, balalaryna 4 aıda bir jańa kıim alyp beriledi delingen. Úı-jaıdyń qandaı bolýy da kúıeýiniń qarjylyq jaǵdaıyna baılanysty. Sonymen qatar úıdi jıhazben jabdyqtap, kúndelikti turmys-tirshilikke qajetti zattarmen qamtamasyz etýi tıis.

Er adam eńbekke jaramdy bolsa, jumys jasap bala-shaǵasyn asy­raýǵa mindetti. Eger odan bas tartsa, onda ony jumys is­teý­ge eriksiz májbúr etedi. Bala­nyń ákesi bolmasa nemese ákesi jumysqa jaramsyz bolsa, onda balany asyraý ákesiniń ornyn basatyn týystardyń birine júkteledi delingen «Ál-fátaýa ál-Hındııa» kitabynda. Er balasyn balıǵat jasyna jetkenge deıin, al qolynda turatyn qyzy qaı jasta bolsa da jáne jumysqa jaramaıtyn múgedek ul balasynyń jasy úlken bolsa da ákesi olardy asyraýǵa min­det­te­le­di. Bul «nápaqa» mindeti, ıaǵnı, bala-shaǵasyn asyraý – otbasyly er-azamatqa júktelgeni sekildi ajyrasqan er-azamattardan da talap etiledi.

Birde Hınd Ýtbaqyzy Paıǵam­ba­rymyzǵa (s.ǵ.s.) kelip: «Ýa, Allanyń elshisi! Meniń kúıeýim Ábý Sýfııan óte sarań adam. Maǵan da, bala-shaǵasyna da jeterlik etip nápaqa bermeıdi. Onyń dúnıesinen aıtpaı alsaq kúná bola ma?», – dep suraıdy. Sonda Alla elshisi (s.ǵ.s.): «Onyń dúnıesinen ózińe jáne bala-shaǵańa jetetindeı etip alýyńa bolady», – dep jaýap beredi. Joǵarydaǵy aıat-hadıs­ter er kisiniń otbasyna nápaqa berýi «ýájip» (mindet) ekendigin deleldeıdi. Búginde osyndaı ja-ýap­­­syz ákelerdi zańmen mindettep, óz balalaryna alıment tóleýin talap etýde. Alaıda, keıbir «py­sy­qaı» ákeler alımentti az tóleý úshin tabystaryn jasyryp, az etip kórsetýge tyrysýda. Musylman adamdy sıpattaǵanda «Ol – qorqaq ıakı sarań bolýy múmkin. Biraq musylman adam ótirikshi bolmaıdy» dep baǵa beriledi. Demek, ózinen týǵan balalarynan tabysyn jasyrýy musylmandyq sıpatqa qaıshy.

Er adamdar Qurandaǵy «Er­kek­ter áıelderge basshy» degen aıatty oqyp alyp, otbasynda ár iste óziniń bir saty joǵary turatyndyǵyn alǵa tartady. Alaıda, kópshiligimiz aıattyń jalǵasyna asa mán bere ber­meımiz. Shyntýaıtynda, er­kek­­tiń ústemdigi áıeldi uryp-soǵýda ıakı álimjettik jasaýyn­da emes. Aıattyń jalǵasynda erkek­tiń ústemdigi – áıelge máhr berýi men otbasy nápaqasyn tabý syndy mańyzdy jaýapkershilik arqa­laǵanynda dep tolyqtyrady. Sol sebepti, otbasyly nemese ajy­ras­qan er-azamattar joǵaryda aıtyl­ǵan máselelerge qatysty óz jaýapkershiligin sezine bilýi tıis.

Tólebı qajy OSPAN

Aqtóbe oblysynyń ókil ımamy