Biz shamamyz jetkenshe, qushaǵymyzǵa syıǵansha keń qamtyǵymyz keledi. Biraq, eýrosentrıstik kózqarastaǵylardyń qysastyǵy oǵan mursha bergen emes. Skıfterdi kózimen kórgen Gerodot, kóshpendini kóp zerttegen Gýmılev, Bıchýrın, Strabondar skıfterdiń túrkilerdiń arǵy babasy ekenin jazýdaı aq jazdy. Biraq, arǵy-bergi dáýirdegi kóptegen tarıhshylar «saqtar – ıran tektes halyqtardyń ata-babasy» nemese «skıfter – baıyrǵy slavıandar» degen kózqarastaryn tyqpalap álek. Tipti áneý kúni ınternetten bir maqalaǵa derek izdep otyryp orys tarıhshysy Iý.D.Petýhovtyń «Evrazııskaıa ımperııa skıfov» degen ǵylymı eńbegin baıqap qalyp, kóz júgirtip ótkenbiz. Petýhov tatar-monǵol shapqynshylyǵy oıdan shyǵarylǵan oqıǵa deı kele, Vernadskıı men Gýmılevtiń «Eýrazııalyq teorııasyn» synǵa alady. Sońynda: «Interpretasııa «tataro-mongolskogo» ıga, predlojennaıa storonnıkamı «novoı hronologıı» (A.Fomenko ı dr.), poshla dalshe. Po Fomenko, nıkakıh «tataro-mongolov» voobshe ne bylo; pod etım nazvanıem v srednevekovyh ıstochnıkah opısana… chast rossııskogo gosýdarstva» depti. Sosyn «skıfter degen basqa emes, orystar edi» dep núkte qoıýǵa talpynady. Muny ımperııalyq pıǵyldaǵy pendeniń qysastyǵy dep túsingen jón.
2000-jyldardyń basynda «Jas Qazaq» gazetine «Ket-Buǵanyń sońǵy joryǵy» degen maqala jarııalandy. Avtorlary – tanymal ınttellektýal jup Talasbek Ásemqulov pen Zıra Naýryzbaeva. Osy maqalany oqyǵan soń ózimdi tapqandaı, ózimniń bolmysymdy túsingendeı erekshe kúıge tústim. Jas kezde biz shynymen de kóp nársege jiti mán bermeıdi ekenbiz. О́zimizdiń ereksheligimizge, jaqyndarymyzdyń, qorshaǵan aınalamyzdyń, ultymyzdyń erekshelikterine mán bermek túgili, ondaı oı basqa da kelmegen. Álgi maqaladan keıin qazaqtyń ózge ulttardan ereksheligine shyndap nazar aýdara bastadyq. Jaı adamdardyń alysqa qarap oılanyp turatyn ádetinen bastap dúnıe isine selqostyǵy, kónbistigi, ólimge erte daıyndalatyny birden baıqalǵan. Dál osy jerde qazaqqa naqty sıpattama bergeli otyrǵamyz joq. Ádetin ǵana shama jetkenshe baqylaǵan túrimiz. Unatatynyn, jaqtyrmaıtynyn nemese jek kóretinin shamasy jetkenshe dál qazaqtaı ishinde saqtaıtyn halyq joq shyǵar sirá? Kózben uǵysý, ishpen túsiný, az sózge kóp maǵyna syıǵyzý da tek bizdiń bolmysymyzǵa laıyq sııaqtanyp turady. Áıtpese, «balańnyń kózinshe ózińdi durys usta» degen syqyldy aqyl aıtý úshin ózge halyqtar tom-tom kitap jazady, biz «áke kórgen oq jonar, sheshe kórgen ton pisher» deımiz. Bitti.
Álgi maqalaǵa qaıta oralaıyq. Onyń avtorlary kóshpendilerdiń rýhanı bıiktigin altynǵa qarym-qatynasymen baǵalaǵan. Jalpy, aqshanyń sakraldik máni, kóshpendilerdiń qupııa mıssııasy týraly bul maqalada Ket-Buǵa áskeriniń mysyrlyqtardan jeńilýi dúnıe júziniń saıası oıyndaryna áser etip, nápsisin tizgindeı almaıtyn qara kúshterdiń basymdyq alyp ketýine alǵyshart jasaǵanyn boljaıdy. Bul jerde avtorlar kóshpendilerdiń bolmysy baǵaly, rýhy bıik bolǵanyn Ortalyq Azııanyń kshatrııleri, ıaǵnı, jaýyngerleri túrki-mońǵoldardyń dúnıe isinen bıik turǵandyǵymen túsindirmek bolǵan. Olardyń abyzdarǵa tán qasıetteri jaıynda da oı qozǵaıdy. Áńgime birdi-ekili adamdar týraly emes, jalpy halyq jóninde, onyń ishinde bizdiń ata-babalarymyz, olardyń bolmysy men materıaldyq ıgilikke degen kózqarasy turǵysynda bolǵandyqtan osy maqalaǵa erekshe den qoıyp, sanamyzdyń bir túkpirine túıip qoıǵamyz.
Sonymen «kóshpendi fenomeniniń» syry nede? Onyń dál qazirgi bizdiń ómirimizge qandaı qatysy bar? Árıne, birinshiden, biz tarıhshy emespiz. Ekinshiden, bul jazbany «tehnokrat bolyńdar» dep kúndelikti qulaqty jeıtin pikirlerge qaıtarylǵan jaýap dep uǵyńyz. Biz tehnıkany, ıaǵnı, quraldy paıdalanamyz. Ony bolashaqta ózimiz jasap shyǵarýymyz da múmkin. Az da bolsa qazirdiń ózinde tájirıbeler bar. Biraq, ókinishke qaraı tehnokrat bola almaımyz. Tehnokrat bola almaıtynymyzdyń qısyndy sebepteri bar. Batys adamy tabıǵattan bólingen sátten bastap olarda sananyń rasıonaldaný prosesi bastaldy. Bálkim kerisinshe, rasıonaldy oılaý júıesi qalyptasqan soń olar tabıǵattan bólindi. Olar «tehnıka dáýirine» sońǵy úsh ǵasyr boıy daıyndaldy. I.Bekmannyń «Tehnologııa boıynsha jetekshilik nemese qolónerdi, fabrıkalar men manýfaktýralardy taný» dep atalatyn eńbegi 1777 jyly jazylypty. Qural arqyly ústemdikke ıe bolý týraly oılar Gegel men Kantta kezdesedi. Eýropalyq fılosoftardyń ındýstrııaldyq qoǵam men postındýstrııaldyq qoǵamǵa sıpattama beretin kez kelgen eńbegin ashyp qarasańyz «tehnıka bolmysy», «aqparattyq ǵasyr», «tehnıkalyq oılaý», t.b termınder kóp kezdesedi. Onyń bári keshe men búgin emes, osydan keminde júz-eki júz jyl buryn jazylǵan eńbekter.
«Kóshpendi fenomeni» menińshe ishki faktorlar aıqyndalǵan kezde ashylmaq. Kóshpendiniń kúshti, adal, rýhty, jomart, t.b qasıetteri týraly da kóp oqydyq. Biraq, aınalyp kelgende osy qasıetterdiń bári belgili bir tártippen, júıemen sińgenin boljaý qıyn emes. Kóshpendiler, onyń ishinde túrkiler eshqashan da kópqudaıly bolmaǵan. Putqa tabynbaǵan. Buny eposty, tarıhty, mádenıetti zerttep júrgen kópshilik ǵalymdar basyn ashyp jazady. Iаǵnı, ıslamnan burynǵy dáýirlerde de monoteızm – birqudaıshylyq túrkiniń negizgi ómir súrý ustanymy. Ataqty Talas shaıqasynan keıin bizdiń ıslam dinin qabyldaǵanymyz belgili. Osy kezden bastap bizdiń rýhanı álemimiz baıyǵan, jańa qyrynan ashylǵan. Rýhanı ilimdi meńgergen kesek tulǵalardyń myń jylǵa deıin nur shashyp turǵan sáýleli týyndylary osy kezde dúnıege kelgen. Ásirese Qarahan dáýiriniń muralaryna kóz júgirtseńiz, munyń ap-anyq ekeni kórinip tur. Ataqty «Dıýanı-luǵat-at túrik», «Aqıqat syıy», «Qutty bilik», «Dıýanı hıkmet» shyǵarmalary buǵan naqty dálel. Bular «Álemdik deńgeıdegi aqyl-parasat toptamalary» dep maqtanyshpen aıta alatyndaı dúnıeler. Ásirese, osy shyǵarmalardyń qoljazba kúıinde de, tárjimalanǵan nusqalarynyń da kóp elden tabylǵany biraz jaıttyń basyn ashady. «Qutty bilik» shyǵarmasynyń ózi álemniń on shaqty elinen tabyldy. Bul sol kezedgi eń myqty memleketterdiń bıleýshileriniń «ústel ústindegi kitaby» bolǵanyn dáleldeıtin aıǵaqtar barshylyq. Osy zamanda da shet tilderine eń myqty shyǵarmalar aýdarylady. Ol zamanda túrki tili Eýrazııa qurlyǵyndaǵy basym tilderdiń biri bolǵanyna kúdik keltirmesek te bolǵandaı. Bul shyǵarmalardyń ómirsheńdiginiń basty sebebi – ıslamnan nár alǵandyǵynda. Qarahan dáýirindegi kóshpendilerdiń dúnıetanymyn «Týrkestan v epohý mongolskogo nashestvııa» eńbeginde V. Bartold mynadaı maǵynada sıpattaıdy: «Qarahandyqtar úshin din bılik júrgizýdiń ǵana quraly bolǵan joq. Din qaǵıdalary memleket basyndaǵylar úshin de mindetti boldy. Olar sharap ishýden bas tartqan. Osy bıleýshilerdiń arasynda dinniń yqpalymen ádiletti patsha ıdealyn shyn nıetpen júzege asyrǵysy kelgender bolýy ábden múmkin...». Altyn Orda dáýirinen qalǵan qujattar arqyly da ıslamnyń tamyr jaıyp, adamdardyń bolmysyna sińgenin, tirshiliginiń basty ustynyna aınalǵanyn kórýge bolady. Myna bir mátinge nazar aýdaryp kóreıik : «Allaǵa berilip, onyń ıgi isi men qaıyrym raqymyna úmit artamyn. Meniń sózim Qyrym ólkesiniń Qutlý-Buqa basshylyq etetin el bıleýshi bekterine, qazy, múftılerine...» Toqtamys hannyń Qyrym ólkesiniń basshysy Qutlý-Buǵaǵa arnap jazǵan haty osylaı bastalady eken. Altyn Orda taǵynda 1467-1474 jyldary otyrǵan Ibragım hannyń jarlyǵynda «Meniń súrgeli sózim. Qudaıdyń rızalyǵy úshin, Allanyń elshisi, Muhammedtiń shapaǵaty úshin bul ógsúz ul, tul qatyndy azat tarhan bolsyn dedik» degen joldar kezdesedi. Sondaı-aq «Islam ilimin qurmet tutqan barlyq musylman elderinde bir ǵana quqyq – sharıǵat quqyǵy áreket etip, zańdylyq kúshine ıe bolýda. Musylman zań mamandarynyń kózqarasy boıynsha sharıǵattan basqa bir dástúrli quqyqtyń ústem bolyp erekshelenýine kelispeıdi» deıdi myna bir mátinde. Avtory – kóshpendilerdiń quqyqtaryn kóp zerttegen ǵalym N.Tornaý. 1892 jyly jazǵan. Osy úzindilerdi Q.Omarhanovtyń «Qazaqtyń dástúrli quqyǵy» deıtin kitabynan alyp otyrmyn. Bul kitapta kóshpendi túrkilerdiń, onyń ishinde qazaqtardyń 99 prınsıpi bar sharıǵat zańymen ómir súrgeni jazylady. Sonda baǵanadan beri aıtyp otyrǵan «kóshpendi fenomeni» túrkilerdiń, onyń ishinde qazaqtardyń rýhanı ilimdi tereń meńgergenimen tikeleı baılanysty dúnıe. Bul degenińiz – jaı kitap oqyp qona ketetin qasıet emes. Kerek deseńiz adam balasy sonshama kitapty oqyp alyp, mıy shatasyp ketýi de múmkin... Al keńistikti ıgergen, jaratylystyń syryn uqqan, tabıǵattyń bel balasy atanǵan, bir Allaǵa syıynǵan kóshpendiniń bolmysy rýhanı ilimdi qabyldaýǵa daıyn edi. Sosyn júrek qutysy osy ilimge shúpildep turǵan jaýynger jer betindegi mıssııasyn da anyq túsindi. Osy ilimniń arqasynda qoǵamda júıelilik, tártiptilik, berekelilik qalyptasty.
«Tehnıka fenomenin» júıege túsken aqyl-oıdyń qýatymen túsindirsek, «kóshpendi fenomenin» ıslamdy tirek etken rýhanı ilimmen túsindiremiz. Kóshpendilerdiń Allanyń Ádilet zańyna baǵynýy da sol ilimdi tereń meńgerýimen baılanysty. Ádilet zańyna baǵynbasa, hannyń da basy alynatyn. Ádilet zańyna baǵynǵandyqtan eń baı adam men eń kedeı adamnyń arasynda sumdyq alshaqtyq bolǵan joq. Baılar erikkennen oıyna kelgenin jasaı almaıtyn. Úılený toıynda aýyldyń ústinen ushaqpen ushyp ótip, dollar shashý, úlken qaladaǵy bir páterdiń qunyna teń bolatyn tort jasatý, týǵan kúnin shetelderden ártister shaqyrtyp toılaý osy zamandaǵy kórinister.
Árıne, ol kezde de halyq túgeldeı rýhanı ilimdi meńgergen edi dep naqty kesip aıtý qıyn. Biraq, elge ustyn bolǵan tulǵalardyń, aǵaıynnyń, aýyldastyń bereke-birligine jaýapty aqsaqaldardyń barlyǵy ıgergeninde daý joq. Solardyń ınersııasy qoǵamnyń búkil múshesine jetkilikti-tuǵyn. Elde bertinge deıin, ıaǵnı, Keńes ókimeti ornaǵanǵa deıin áýlıe kisilerdiń kóp bolýyn da Uly dalada myń jyldan beri tamyry úzilmegen rýhanı ilimniń sáýlet qurýymen túsindirýge bolady. Sondaı-aq Uly dalada eń kóp dáriptelgen tulǵa – batyr. Ol da jaı adam emes. Ata-anasy Alladan surap alǵan, erekshe qasıetterimen daralanǵan perzent. Jaratylystyń syryn biletin erekshe perzent ǵaıyptyń kúshimen barlyq kezde qara kúshterden basym túsip jatady. Qazaqtyń batyrlar eposyn túgel oqyǵan adam batyrdyń qaı-qaısysynyń da rýhanı ilimdi meńgergen jan ekenin birden túsinedi. Jyraýlarǵa qatysty da osy sózderdi aıtar ek. Ereksheligi – olar óz atynan sóıleıdi. Kóshpendiniń jaýyngerlik rýhy men rýhanı ilimi dál osy epostar men jyraýlardyń muralarynda «menmundalaıdy». О́z basymyz qaıtalap oqyǵan saıyn ne degen bıiktik, ne degen rýh, ne degen táýekel dep tańǵalamyz. Qaztýǵan, Aqtamberdi, Dospambet, Shalkıiz jyrlarynan mysal keltirmeı-aq qoıaıyq. Ol muralardyń qadir-qasıeti kópke aıan. Sonda da bolsa osy jerge myna oqıǵany ile ketkim keledi. Túneýgúni jaqsy aralasatyn bir dostyń úıine jınaldyq. Sonda sóz qunyn biletin jigitterdiń biri shynaıylyq týraly áńgimelep otyryp, «burynǵy aqyndardyń mátinderin oqysańyz, olardyń sózderine senesiz. Sol mátinniń ishinde olardyń ózderi bar. Ne jazsa da boılarynan ótkizip, sezinip jazǵan» dedi.
Sózdiń quny túsken, joǵaryǵa aıtqanyńdy ótkizip, bar ekenińdi kórsetý úshin bir mátinniń astyna qosaqtap onshaqty bedeldi adamnyń atyn tizetin osy zamanda dúnıeden bıik turǵan adamdar biz úshin basqasha ólshem ekenin jasyryp ne eteıik? Adam bıiktegen saıyn dúnıe, mal-múliktiń beınelep aıtqanda alasara túsetinine dál osy «kóshpendi fenomeni» dálel. Búkilálemdik Nápsiniń Qara kúshi aýzyn arandaı ashyp turǵan, óner degen «betperdesi» bar seksýaldy ındýstrııanyń órge shyqqan, álemdegi ataqty qalalarda adamdar aqshanyń sıqyrynan aqyl-esinen adasardaı halge jetken qazirgi tusta biz de bilim-ǵylymdy qarý etip, alǵa umtyla beremiz. Biraq, menińshe bizdiń meje – tehnokrattyq qoǵam emes. Uly dalada biz óz órkenıetimizdi jasaǵanbyz, óshpeıtin izimiz bar. Oǵan sebep bolǵan ıslamı negizdegi rýhanı ilim bizdiń endigi bolashaǵymyzǵa da sáýlesin túsirýi tıis...
Aıgúl SEIIL
