Qoǵam • 17 Qazan, 2019

Ádilet zańy nemese tehnokrattyq qoǵamǵa kózqaras

90 retkórsetildi

Osydan bir ǵasyr buryn kúshtep «kollektıvtendirýge» ilikken soń-aq, biz túgili, áke-sheshelerimiz, ata-áje­lerimizdiń ózi kóshpendi tirlikten alystap ketti. Kóshpendiniń bolmysyna boılaý budan bylaı qaraı da alystaı bermek. Biraq, osynaý Uly dalada ár zamanda ártúrli ataýmen ómir súr­gen memleketterdiń «kóshpendi ór­­kenıetin» qalyptastyrǵany, «er qarýy-bes qarýyn» tastamaı, ás­kerı ónerdiń shyńyna shyqqany, dush­pandaryn qaltyratyp ustaǵan halyqtar bolǵany, eń aıaǵynda HHI ǵasyrda ómir súrip jatqan qazaq halqy solardyń urpaǵy ekeni aıdan anyq.

Biz shamamyz jetkenshe, qushaǵymyzǵa syıǵansha keń qamtyǵymyz kele­di. Biraq, eýrosentrıstik kózqarasta­ǵylardyń qysastyǵy oǵan mursha bergen emes. Skıfterdi kózimen kór­gen Gerodot, kóshpendini kóp zerttegen Gýmılev, Bıchýrın, Strabondar skıft­erdiń túrkilerdiń arǵy babasy ekenin jazýdaı aq jazdy. Biraq, ar­ǵy-bergi dáýirdegi kóptegen tarıhshylar «saqtar – ıran tektes halyq­tardyń ata-babasy» nemese «skıfter – baıyrǵy slavıandar» degen kóz­qarastaryn tyqpalap álek. Tipti áneý kúni ınternetten bir maqalaǵa derek izdep otyryp orys tarıhshysy Iý.D.Petýhovtyń «Evrazııskaıa ımperııa skıfov» degen ǵylymı eńbegin baıqap qalyp, kóz júgirtip ótkenbiz. Petýhov tatar-monǵol shapqyn­shyly­ǵy oıdan shyǵarylǵan oqıǵa deı ke­le, Vernadskıı men Gýmılevtiń «Eýrazııa­lyq teorııasyn» synǵa alady. Sońynda: «Interpretasııa «tataro-mongolskogo» ıga, predlojennaıa storonnıkamı «novoı hronologıı» (A.Fomenko ı dr.), poshla dalshe. Po Fomenko, nıkakıh «tataro-mongolov» voobshe ne bylo; pod etım nazvanıem v srednevekovyh ıstochnıkah opısana… chast rossııskogo gosýdarstva» depti. Sosyn «skıfter degen basqa emes, orys­tar edi» dep núkte qoıýǵa talpynady. Muny ımperııalyq pıǵyldaǵy pen­deniń qysastyǵy dep túsingen jón.

2000-jyldardyń basynda «Jas Qazaq» gazetine «Ket-Buǵanyń sońǵy joryǵy» degen maqala jarııalandy. Avtorlary – tanymal ınttellektýal jup Talasbek Ásemqulov pen Zıra Naýryzbaeva. Osy maqalany oqyǵan soń ózimdi tapqandaı, ózimniń bolmysymdy túsingendeı erekshe kúıge tústim. Jas kezde biz shynymen de kóp nársege jiti mán bermeıdi ekenbiz. О́zimizdiń ereksheligimizge, jaqyn­darymyzdyń, qorshaǵan aınalamyz­dyń, ultymyzdyń erekshelikterine mán bermek túgili, ondaı oı basqa da kelmegen. Álgi maqaladan keıin qazaqtyń ózge ulttardan ereksheligine shyndap nazar aýdara bastadyq. Jaı adamdardyń alysqa qarap oılanyp turatyn ádetinen bastap dúnıe isine selqostyǵy, kónbistigi, ólimge erte daıyn­dalatyny birden baıqalǵan. Dál osy jerde qazaqqa naqty sıpattama bergeli otyrǵamyz joq. Ádetin ǵana shama jetkenshe baqylaǵan túrimiz. Unatatynyn, jaqtyrmaıtynyn nemese jek kóretinin shamasy jetkenshe dál qazaqtaı ishinde saqtaıtyn halyq joq shyǵar sirá? Kózben uǵysý, ishpen túsiný, az sózge kóp maǵyna syı­ǵyzý da tek bizdiń bolmysymyzǵa laıyq sııaqtanyp turady. Áıtpese, «balańnyń kózinshe ózińdi durys usta» degen syqyldy aqyl aıtý úshin ózge halyqtar tom-tom kitap jazady, biz «áke kórgen oq jonar, sheshe kórgen ton pisher» deımiz. Bitti.

 Álgi maqalaǵa qaıta oralaıyq. Onyń avtorlary kóshpendilerdiń rýhanı bıiktigin altynǵa qarym-qa­tynasymen baǵalaǵan. Jalpy, aq­shanyń sakraldik máni, kóshpen­di­lerdiń qupııa mıssııasy týraly bul ma­qalada Ket-Buǵa áskeriniń mysyr­lyq­tardan jeńilýi dúnıe júziniń saıa­sı oıyndaryna áser etip, nápsisin tizgindeı almaıtyn qara kúshterdiń ba­symdyq alyp ketýine alǵyshart jasa­ǵanyn boljaıdy. Bul jerde avtorlar kóshpendilerdiń bolmysy baǵaly, rýhy bıik bolǵanyn Ortalyq Azııanyń kshatrııleri, ıaǵnı, jaýyngerleri túr­ki-mońǵoldardyń dúnıe isinen bıik tur­ǵandyǵymen túsindirmek bolǵan. Olar­dyń abyzdarǵa tán qasıetteri jaıynda da oı qozǵaıdy. Áńgime birdi-ekili adamdar týraly emes, jalpy halyq jóninde, onyń ishinde bizdiń ata-babalarymyz, olardyń bolmysy men materıaldyq ıgilikke degen kózqarasy turǵysynda bolǵandyqtan osy maqalaǵa erekshe den qoıyp, sana­myzdyń bir túkpirine túıip qoı­ǵamyz.

Sonymen «kóshpendi fenomeniniń» syry nede? Onyń dál qazirgi bizdiń ómiri­mizge qandaı qatysy bar? Árıne, bi­rin­shiden, biz tarıhshy emespiz. Ekin­shiden, bul jazbany «tehnokrat bo­lyńdar» dep kúndelikti qulaqty jeı­tin pikirlerge qaıtarylǵan jaýap dep uǵyńyz. Biz tehnıkany, ıaǵnı, quraldy paıdalanamyz. Ony bo­la­shaqta ózimiz jasap shyǵarýymyz da múmkin. Az da bolsa qazirdiń ózinde tájirıbeler bar. Biraq, ókinishke qa­raı tehnokrat bola almaımyz. Teh­nokrat bola almaıtynymyzdyń qısyndy sebepteri bar. Batys adamy ta­bıǵattan bólingen sátten bastap olarda sananyń rasıo­naldaný prosesi bas­taldy. Bálkim kerisinshe, rasıonaldy oılaý júıesi qalyptasqan soń olar tabıǵattan bólindi. Olar «tehnıka dáýirine» sońǵy úsh ǵasyr boıy daıyndaldy. I.Bekmannyń «Tehnologııa boıynsha jetekshilik nemese qolónerdi, fabrıkalar men manýfaktýralardy taný» dep atalatyn eńbegi 1777 jyly jazylypty. Qu­ral arqyly ústemdikke ıe bolý tý­raly oılar Gegel men Kantta kez­desedi. Eýropalyq fılosoftardyń ın­dýstrııaldyq qoǵam men postındýs­trııal­dyq qoǵamǵa sıpattama beretin kez kelgen eńbegin ashyp qarasańyz «tehnıka bolmysy», «aqparattyq ǵasyr», «tehnıkalyq oılaý», t.b ter­­mınder kóp kezdesedi. Onyń bári keshe men búgin emes, osydan keminde júz-eki júz jyl buryn jazylǵan eńbekter.

«Kóshpendi fenomeni» menińshe ishki faktorlar aıqyndalǵan kezde ashylmaq. Kóshpendiniń kúshti, adal, rýhty, jo­­mart, t.b qasıetteri týraly da kóp oqydyq. Biraq, aınalyp kelgende osy qasıetterdiń bári belgili bir tár­­tippen, júıemen sińgenin boljaý qıyn emes. Kóshpendiler, onyń ishinde túr­kiler eshqashan da kópqudaıly bolmaǵan. Putqa tabynbaǵan. Buny eposty, tarıhty, mádenıetti zerttep júrgen kópshilik ǵalymdar basyn ashyp jazady. Iаǵnı, ıslamnan burynǵy dáýirlerde de monoteızm – birqudaıshylyq túrkiniń negizgi ómir súrý ustanymy. Ataqty Talas shaıqasynan keıin bizdiń ıslam dinin qabyldaǵanymyz belgili. Osy kezden bastap bizdiń rýhanı álemimiz baıyǵan, jańa qyrynan ashyl­ǵan. Rýhanı ilimdi meńgergen kesek tulǵalardyń myń jylǵa deıin nur shashyp turǵan sáýleli týyndylary osy kezde dúnıege kelgen. Ásirese Qarahan dáýiriniń muralaryna kóz jú­girtseńiz, munyń ap-anyq ekeni kóri­nip tur. Ataqty «Dıýanı-luǵat-at túrik», «Aqıqat syıy», «Qutty bilik», «Dıýanı hıkmet» shyǵarmalary bu­ǵan naqty dálel. Bular «Álemdik deń­geıdegi aqyl-parasat toptama­lary» dep maqtanyshpen aıta alatyndaı dúnıeler. Ásirese, osy shyǵar­malardyń qoljazba kúıinde de, tár­jimalanǵan nusqalarynyń da kóp elden tabylǵany biraz jaıttyń basyn ashad­y. «Qutty bilik» shyǵarmasynyń ózi álemniń on shaqty elinen tabyl­dy. Bul sol kezedgi eń myqty mem­le­ket­terdiń bıleýshileriniń «ús­tel ústindegi kitaby» bolǵanyn dálel­deıtin aıǵaqtar barshylyq. Osy zamanda da shet tilderine eń myqty shy­ǵar­malar aýdarylady. Ol zamanda túrki tili Eýrazııa qurlyǵyndaǵy basym tilderdiń biri bolǵanyna kú­dik keltirmesek te bolǵandaı. Bul shyǵar­malardyń ómirsheńdiginiń basty se­bebi – ıslamnan nár alǵandyǵynda. Qara­han dáýirindegi kóshpendilerdiń dúnıetanymyn «Týrkestan v epohý mongolskogo nashestvııa» eńbeginde V. Bartold mynadaı maǵynada sıpattaıdy: «Qarahandyqtar úshin din bılik júrgizýdiń ǵana quraly bol­ǵan joq. Din qaǵıdalary memleket ba­syndaǵylar úshin de mindetti boldy. Olar sharap ishýden bas tartqan. Osy bıleýshilerdiń arasynda dinniń yq­palymen ádiletti patsha ıdealyn shyn nıetpen júzege asyrǵysy kelgender bolýy ábden múmkin...». Altyn Orda dáýi­rinen qalǵan qujattar arqyly da ıs­lamnyń tamyr jaıyp, adamdardyń bol­mysyna sińgenin, tirshiliginiń bas­ty ustynyna aınalǵanyn kórýge bolady. Myna bir mátinge nazar aýda­ryp kóreıik : «Allaǵa berilip, onyń ıgi isi men qaıyrym raqymyna úmit artamyn. Meniń sózim Qyrym ól­kesiniń Qutlý-Buqa basshylyq ete­tin el bıleýshi bekterine, qazy, múf­tılerine...» Toqtamys hannyń Qyrym ólkesiniń basshysy Qutlý-Buǵaǵa arnap jazǵan haty osylaı bastalady eken. Altyn Orda taǵynda 1467-1474 jyl­dary otyrǵan Ibragım hannyń jar­lyǵynda «Meniń súrgeli sózim. Qu­daıdyń rızalyǵy úshin, Allanyń elshisi, Muhammedtiń shapaǵaty úshin bul ógsúz ul, tul qatyndy azat tarhan bolsyn dedik» degen joldar kezdesedi. Sondaı-aq «Islam ilimin qurmet tutqan barlyq musylman elderinde bir ǵana quqyq – sharıǵat quqyǵy áreket etip, zańdylyq kúshine ıe bolýda. Musylman zań mamandarynyń kózqarasy boıynsha sharıǵattan basqa bir dástúrli quqyqtyń ústem bolyp erekshelenýine kelispeıdi» deıdi myna bir mátinde. Avtory – kóshpendilerdiń quqyqtaryn kóp zerttegen ǵalym N.Tornaý. 1892 jyly jazǵan. Osy úzin­dilerdi Q.Omarhanovtyń «Qazaq­tyń dástúrli quqyǵy» deıtin kita­bynan alyp otyrmyn. Bul kitapta kósh­pendi túrkilerdiń, onyń ishinde qa­zaqtardyń 99 prınsıpi bar sharıǵat za­ńymen ómir súrgeni jazylady. Son­da baǵanadan beri aıtyp otyrǵan «kósh­pendi fenomeni» túrkilerdiń, onyń ishinde qazaqtardyń rýhanı ilimdi tereń meńgergenimen tikeleı baılanysty dúnıe. Bul degenińiz – jaı kitap oqyp qona ketetin qasıet emes. Kerek deseńiz adam balasy sonsha­ma kitapty oqyp alyp, mıy shatasyp ketýi de múmkin... Al keńistikti ıgergen, jaratylystyń syryn uqqan, tabıǵattyń bel balasy atanǵan, bir Allaǵa syıynǵan kóshpendiniń bolmysy rýhanı ilimdi qabyldaýǵa daıyn edi. Sosyn júrek qutysy osy ilimge shúpildep turǵan jaýynger jer betindegi mıssııasyn da anyq túsindi. Osy ilimniń arqasynda qoǵamda júıelilik, tártiptilik, be­re­kelilik qalyptasty.

«Tehnıka fenomenin» júıege tús­ken aqyl-oıdyń qýatymen túsin­dirsek, «kóshpendi fenomenin» ıslam­dy tirek etken rýhanı ilimmen túsin­diremiz. Kóshpendilerdiń Allanyń Ádilet zańyna baǵynýy da sol ilimdi tereń meńgerýimen baılanysty. Ádi­let zańyna baǵynbasa, hannyń da basy alynatyn. Ádilet zańyna baǵyn­ǵandyqtan eń baı adam men eń kedeı adamnyń arasynda sumdyq alshaqtyq bolǵan joq. Baılar erikkennen oıyna kelgenin jasaı almaıtyn. Úılený toıynda aýyldyń ústinen ushaqpen ushyp ótip, dollar shashý, úlken qala­daǵy bir páterdiń qunyna teń bolatyn tort jasatý, týǵan kúnin shetelderden ártister shaqyrtyp toılaý osy zamandaǵy kórinister.

 Árıne, ol kezde de halyq túgeldeı rýhanı ilimdi meńgergen edi dep naqty kesip aıtý qıyn. Biraq, elge ustyn bolǵan tulǵalardyń, aǵaıynnyń, aýyldastyń bereke-birligine jaýapty aqsaqaldardyń barlyǵy ıgergeninde daý joq. Solardyń ınersııasy qoǵam­nyń búkil múshesine jetkilikti-tu­ǵyn. Elde bertinge deıin, ıaǵnı, Keńes ókimeti ornaǵanǵa deıin áýlıe kisilerdiń kóp bolýyn da Uly dalada myń jyldan beri tamyry úzilmegen rýhanı ilimniń sáýlet qurýymen túsindirýge bolady. Sondaı-aq Uly dalada eń kóp dáriptelgen tulǵa – batyr. Ol da jaı adam emes. Ata-anasy Alladan surap alǵan, erekshe qasıetterimen daralanǵan perzent. Jaratylystyń syryn biletin erekshe perzent ǵaıyptyń kúshimen barlyq kezde qara kúshterden basym túsip jatady. Qazaqtyń batyrlar eposyn túgel oqyǵan adam ba­tyrdyń qaı-qaısysynyń da rýhanı ilimdi meńgergen jan ekenin birden túsinedi. Jyraýlarǵa qatysty da osy sózderdi aıtar ek. Ereksheligi – olar óz atynan sóıleıdi. Kóshpendiniń jaýyngerlik rýhy men rýhanı ilimi dál osy epostar men jyraýlardyń muralarynda «menmundalaıdy». О́z basymyz qaıtalap oqyǵan saıyn ne degen bıiktik, ne degen rýh, ne degen táýekel dep tańǵalamyz. Qaztýǵan, Aqtamberdi, Dospambet, Shalkıiz jyrlarynan mysal keltirmeı-aq qoıaıyq. Ol muralardyń qadir-qa­sıeti kópke aıan. Sonda da bolsa osy jerge myna oqıǵany ile ket­kim keledi. Túneýgúni jaqsy aralasatyn bir dostyń úıine jınaldyq. Sonda sóz qunyn biletin jigitterdiń biri shynaıylyq týraly áńgimelep otyryp, «burynǵy aqyndardyń má­tinderin oqysańyz, olardyń sóz­derine senesiz. Sol mátinniń ishinde olardyń ózderi bar. Ne jazsa da boılarynan ótkizip, sezinip jazǵan» dedi.

Sózdiń quny túsken, joǵaryǵa aıtqanyńdy ótkizip, bar ekenińdi kórsetý úshin bir mátinniń astyna qosaqtap onshaqty bedeldi adamnyń atyn tizetin osy zamanda dúnıeden bıik turǵan adamdar biz úshin basqasha ólshem ekenin jasyryp ne eteıik? Adam bıiktegen saıyn dúnıe, mal-múliktiń beınelep aıtqanda alasara túsetinine dál osy «kóshpendi fenomeni» dálel. Búkilálemdik Náp­siniń Qara kúshi aýzyn arandaı ashyp turǵan, óner degen «betperdesi» bar seksýaldy ındýstrııanyń órge shyq­qan, álemdegi ataqty qalalarda adamdar aqshanyń sıqyrynan aqyl-esinen adasardaı halge jetken qazirgi tusta biz de bilim-ǵylymdy qarý etip, alǵa umtyla beremiz. Biraq, menińshe bizdiń meje – tehnokrattyq qoǵam emes. Uly dalada biz óz órkenıetimizdi jasa­ǵanbyz, óshpeıtin izimiz bar. Oǵan sebep bolǵan ıslamı negizdegi rýhanı ilim bizdiń endigi bolashaǵymyzǵa da sáýlesin túsirýi tıis...

 

Aıgúl SEIIL

 

 

Sońǵy jańalyqtar

VII PR forýmy Almatyda ótti

Aımaqtar • Búgin, 10:45

Fermerdiń maýsymdyq tabysy qansha?

Aımaqtar • Búgin, 09:51

Jánibek aýdanynda et óndirý artty

Aımaqtar • Búgin, 09:26

MRT alýǵa jarty mıllıard jumsalǵan

Aımaqtar • Búgin, 09:21

Bas basylymnyń baıtaq belesi

Aımaqtar • Búgin, 09:08

Qaıta oralǵan qumarshyq

Aımaqtar • Búgin, 07:54

Termeshiler tereńnen terbedi

Ádebıet • Búgin, 07:52

Túrik kınolary tegin kórsetiledi

Qoǵam • Búgin, 07:47

«Arý» – kóz arbaǵan kórkemdik álemi

Rýhanııat • Búgin, 07:45

Haziretter qazynasy

Rýhanııat • Búgin, 07:43

«Speshranda» saqtalǵan...

Rýhanııat • Búgin, 07:26

«Tákappar eken qulja alma»

Qoǵam • Búgin, 07:23

Zań kerek!

Ekologııa • Búgin, 07:20

El qurmeti erekshe

100 • Búgin, 07:14

It júgirtip, qus saldy

Aımaqtar • Búgin, 07:12

Senim hám serpin

Rýhanııat • Búgin, 07:09

Ekologııany qorǵaýǵa adaldyq kerek

Ekologııa • Búgin, 07:03

Ǵarysh salasy jańa deńgeıge kóteriledi

Tehnologııa • Búgin, 06:38

Parasattylyq – basty nazarda

Aımaqtar • Búgin, 06:30

Hat qorjyn (14.11.2019)

Ádebıet • Búgin, 06:28

Kúrish suryptary suıylyp barady

Ekonomıka • Búgin, 06:24

Sıpaty bólek kýálik

Qoǵam • Búgin, 06:14

Altyn Adam Afınada

Qazaqstan • Keshe

Uqsas jańalyqtar