Rýhanııat • 18 Qazan, 2019

Altyn Orda tarıhy tarazylandy

88 retkórsetildi

Nur-Sultan qalasynda Qazaq­stan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy qory janyn­daǵy Álemdik ekonomıka jáne saıasat ınstıtýty ujy­mynyń uıymdastyrýymen «Altyn Orda: tarıh pen taǵylym» atty dóńgelek ústel ótti.

Sharanyń maqsaty – ústi­mizdegi jyldyń 24-tamyzynda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev ult kindigi Ulytaýda ót­ken halyqaralyq týrıstik fo­­rým­­da sóz sóılep, qazaq dalasyn­da handyq qurǵan kóshpeli ımperııa Altyn Ordanyń 750 jyl­dyǵyn atap ótý jaıly aıt­qan tujyrymyn jańǵyrtý.

 Jıyndy ashqan moderator Radık Temırǵa­lıev­tyń paıymynsha, otandyq tarıh­tyń olqy tustary kóp, sonyń biri – Uly dalanyń tarıhy men máde­nıeti. Iаǵnı álemge áıgili Joshy ulysynyń zańdy murageri – Altyn Orda ım­pe­rııasy­nyń tarıhyn jańǵyrtý arqyly búgingi urpaqtyń sana­sy oıanady.

Joǵarydaǵy basqosýǵa eli­miz tarıhshylarymen qatar atal­ǵan taqyryp boıynsha kólemdi eńbekter jazǵan ǵalymdar da shaqyrylypty. Sonyń biri – tatar oqymystysy, tarıhshy-etnograf Damır Ishakov. Bul kisi óz baıandamasynda «Altyn Orda – túrkiler ımperııasy. Onyń mádenıeti men tarıhy – bárimizge ortaq. О́ıtkeni Altyn Orda dáýiri – túrkilerdiń jul­dyzdy sáti. Mundaı alyp ımperııany basqalar qura alǵan joq. Bir sózben aıtqanda, bul Ulys – kóshpeli sharýashylyq pen otyryqshylyqty qatar úı­lestirgen klassıkalyq qoǵam» dep derek-dáıektermen aıtyp berdi. Sonymen qatar Damır Maýlııauly Altyn Orda kúlli Eýropany astyqpen qamtyp, sol dáýirdegi úlken memleketter Iýan ımperııasy jáne Parsy elimen qarym-qatynasta bolǵany jaıly da tyń derekter keltirdi.

Kelesi baıandamashy Memle­ket tarıhy ınstıtýtynyń dırektory, belgili ǵalym Búrkitbaı Aıa­ǵan óz sózinde: «Keńes kezinde Túrki qaǵanaty, Altyn Orda sııaq­ty aýzyn aıǵa bilegen áıgili memlekettik qurylymdar tarıhy partııa tarapynan qysymǵa tústi. О́ıtkeni Uly dala bıleýshi­leri Eýropa men Azııanyń jer­lerin ýy­synda ustady, sondaı-aq Eýra­zııanyń kóptegen halyqtary keıinnen olardyń memleket basqarý tájirıbesin, salyq salý júıesin, áskerı ónerin, tipti posh­ta qyzmetine deıin paıdalandy» dese, Túrki akademııasy­­nyń sarapshysy, fılologııa ǵy­lym­dary­nyń kandıdaty Tımýr Kozyrev: «Altyn Orda ulysy kom­­mý­nıkasııasy men logıstıkasy jol­ǵa qoıylǵan, ári sol tusta tolyq­qandy atrıbýttary bar mem­leket boldy. Qazirgi elorda ıen dalaǵa boı kótere salǵan joq. Bul qala Uly daladaǵy qala­lyq ór­ke­nıettiń jalǵasy. Altyn Orda tusynda jazba ádebıet te bar edi. Damyǵan memlekettik ap­parat ta jumys istep turdy» dedi.

Sonymen jıynǵa qaty­sý­shylar Nazarbaev Ýnı­­ver­­sıtetiniń professory, Al­tyn Orda tarıhynyń bilgiri Iýlaı Shamıloglý, otandyq tarıhshylar Aıbolat Kúshkimbaev men Gúlmıra Ileýovanyń mándi baıandamalaryn tyńdady.

Shara barysynda Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń Tuńǵysh Pre­zı­denti – Elbasy qory janyn­daǵy Álemdik ekonomıka jáne saıasat ınstıtýty elimizdiń 14 oblysy jáne respýblıkalyq mańy­zy bar 3 qaladan tańdap alyn­ǵan 2500 adamnyń qaty­sýy­men júrgizilgen áleýmet­tik zertteýdiń qorytyndysyn jarııalady. Mundaǵy tujy­rym­ǵa sensek, tarıhı taqyryp qazaqstandyqtardyń úshten bir bóligin qyzyqtyrady eken. Ásirese qazaq tarıhyna degen qyzyǵýshylyq qatysý­shylardyń 40 paıyzyn qurasa, olardyń 68 paıyzy tarıhı bilimdi mektep jáne JOO baǵdarlamasynan, 37 paıyzy kórkem shyǵarmalar­dan, 31 paıyzy derekti fılm, tele­baǵdarlamalardan alatyny anyqtalypty.

Saýaldamaǵa qatysý­shy­lar­dyń 29,6 paıyzy Qazaq handyǵy kezeńin, 25 paıyzy Altyn Orda dáýirin, 21,8 paıyzy Uly Otan soǵysy jyldaryn tarıh jylnamasyndaǵy eń qyzyqty kezeń dep eseptepti. Qatysýshylardyń tórtten biri qazaq memlekettiginiń bastaýy táýelsizdik alǵan 1991 jyldan bastalady dese, az bóligi Qazaq han­dyǵynyń qurylýymen baıla­nystyrǵan. Al búgingi talqy­laýǵa túsip otyrǵan Altyn Orda taqyrybyna qatysýshylardyń 44,8 paıyzy oń kózimen qarasa, 28,9 paıyz adam beıtarap kúıde qalǵan.

Jıyn sońynda dóńgelek ús­telge qatysýshylar Altyn Or­da­nyń 750 jyldyǵyn merekeleý qajet degen toqtamǵa kelip, sonymen qatar aldaǵy ýaqytta otandyq tarıhqa memlekettik deńgeıde kóńil aýdaryp, odan ári nyǵaıtýǵa yqpal etetinine senim artty.

Sońǵy jańalyqtar

Kúlki kerýeni № 16

Rýhanııat • Keshe

Aqynǵa arnalǵan kún

Rýhanııat • Keshe

Qalany damytý qujaty daıyn

Aımaqtar • Keshe

Baspanamen qamtıtyn basty qujat

Baǵdarlamalar • Keshe

Er Edige jáne eldik múdde

Rýhanııat • Keshe

Bolmysy bútin Baǵaev

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar