Aımaqtar • 18 Qazan, 2019

Aqtóbede jyl bastalǵaly kınologtardyń kómegimen 270 qylmys ashylǵan

15 retkórsetildi

Qazaq halqy jeti qazynanyń birine balaǵan ıttiń adamnyń ejelden dosy ekeni, ásirese atalǵan janýardy adamdar túrli maqsatta paıdalanatyny barshaǵa belgili. Eýropa elderinde jan kúızelisine ushyraǵandardy emdeıtin arnaýly ortalyqtardyń negizgi «jumysshylary» da — osy tórt aıaqtylar. Bizdiń memlekette bul sonshalyqty damı qoımaǵanymen, esesine, kınologtyq qyzmet ortalyǵynyń jumysy jyl ótken saıyn jandanyp keledi. Biz polıseılerdiń qolǵanatyna aınalǵan nemis ovcharkasynyń bir kúndik tirshiligimen tanysyp, onyń ıesin áńgimege tartqan edik. Áńgime barysynda qoǵamdyq tártipti saqtaýǵa aıryqsha úles qosatyn tóbetterdi kútip-baptaý jaıyna da qanyq boldyq.

Kınolog Ǵabıt pen jeti jastaǵy Sendı

Aqtóbe oblystyq Polısııa de­par­ta­mentine qarasty kınolo­gııa­lyq qyzmet ortalyǵynyń aǵa ıns­pek­tory Ǵabıt Júsipovtiń (sýrette) osy salada eńbek etkenine 7 jyl tolǵan. Qazirgi tańda polısııa kapı­ta­nynyń qaraýynda 3 qyzmettik ıt bar. Solardyń arasynan Sendıdiń orny bólek. О́ıtkeni nemis ovcharkasy kınolog alǵash jumysqa kiriskennen onymen birge «jasasyp» keledi.

– Osy ortalyqqa kelgen bo­ıda basshylyq qolyma birden nemis ovchar­kasynyń kúshigin tabys­ta­dy. Ile-shala ekeýmiz 3,5 aı ýaqyt aralyǵynda Almatydaǵy kıno­lo­gııa­lyq ortalyqta adam izin kesý boıynsha arnaýly kýrstan óttik.

Meniń Sendıim qashyp bara jat­qan kúdiktini ustaýǵa, ıis arqy­ly qyl­myskerdi anyqtaýǵa mashyq­tan­ǵan. Jalpy, janýardyń tuqymyna qaraı onyń kınologııadaǵy baǵytyn baǵdarlaýǵa bolady. Mysaly, nemis jáne belgııalyq ovcharkalar tiri janmen «jumys istep», jarylǵysh zattardy da taba alsa, labrador men spanıelder esirtkini izdeýge jumyldyrylady. Bulardyń barlyǵy Aqtóbeniń klımatynda ómir súre alady, ystyq pen sýyqqa shydamdy. Mende nemis ovcharkasynan basqa, taǵy eki ıt bar. Biraq baǵyty bólek, olar esirtki men jarylǵysh zattarǵa «ósh», deıdi áńgimelesýshimiz.

Aqtóbe qalasynyń irgesinde orna­lasqan ortalyqty mekendeıtin Sen­dı­diń «jumys ýaqyty» tańǵy saǵat 8-de bastalady. Aldymen ıtti kınolog pen mal dárigeri jiti tekserip, 30-40 mınýtqa jazyq jerge boı jazýǵa jiberedi. Sosyn 1-2 saǵatqa sozy­latyn jattyǵý jumystary júrgi­ziledi. Odan keıin, árıne janýar­men túrli oıyndar ótkiziledi. Osy proseske kýá bolǵan biz – fotograf ekeý­miz ıttiń oıynǵa erekshe yqylasty ekenine, ıesiniń ár pármenin buljytpaı ári tez oryndaıtynyna kýá boldyq. Ol da bala sııaqty: kóńil bólgendi, erkeletip-emirengendi jaqsy kóredi... Keıin bul 1 kúnge jalǵasatyn kánigi qyzmetke ulasady. Táýlik boıy kezekshilikke shyqqan úıretilgen ıt ıesimen birge kelesi kúni demalady. Bul ár kınolog bir aıda 15 kún qoǵamdyq tártipti qorǵap, sonsha merzim tynyǵady degen sóz.

Ittiń azyǵy kúnine eki ret – tań­er­­­teń jáne keshke quramy dárý­men­­­ge baı, arnaýly jem, sýymen bir­ge beriledi. Azyqtyń bir kúndik mól­sheri – 510 gramm. Osy rette barlyq talap-buıryqtardy múdirmeı oryndaǵanda qyzmettegi serigin qalaı erkeletetini jóninde Ǵabıttiń ózi:

– О́zin jaqsy jaǵynan kórset­ken­de, túrli taǵamdar usyna­myn. Mysaly, ıtime anda-sanda súıek, shu­jyq ákelemin. Sol sııaqty keıbir árip­testerim etti pisirip, sony usaq­tap beredi. Keıbireýler úıinen pechene tasıdy...

Bul jerde kınologııa qyzmetiniń ujymdyq jumys ekenin umytpaǵan jón, nátıje bir-birimizge tikeleı baılanysty. Máselen, jyl basynan beri Sendıdiń aralasýymen
2 qylmysty tolyq ashtyq. Osynyń ózi – jaqsy kórsetkish. Tergeý amaldaryna kómektesetin kezderi de kóp. Qalalyq jerde kúdiktini izdep tabý óte qıyn. Kópshiligi kólikpen qaty­naıdy – sonyń saldarynan zań buzý­shy­nyń ıisi oqıǵa bolǵan orynǵa qajetti deńgeıde «sińbeıdi». Al jaıaý jú­rip zań buzǵandardy izdeýge kelgende áńgime basqa, dedi.

ıt

Itti aptasyna 2-3 ret jýyndyryp, kútimin jasap, sol arqyly grýmerdiń de mindetin atqaratyn Ǵabıt esinde qalǵan qyzyqty oqıǵanyń joqtyǵyn, tosynnan eshteńeniń bolmaıtynyn aıtady. О́ıtkeni munda qaýipsizdik erejeleri qatań saqtalady, bári jos­par­ǵa saı júrgiziledi. Baýyryn endi kótergennen asyrap-baqsa da, ıt úıretýshi mamandar haıýannyń aty – haıýan ekenin bir sátke de esten shyǵarmaıdy. Dese de, baýyr baspaı báribir tura almaısyń...

– Itter 8-10 jasqa deıin sap tú­zep, qatardan qalmaıdy. Qartaıyp, den­­saýlyǵy syr bere bastasa, arnaıy komıs­sııaǵa salynady. Ondaǵylardyń synynan ótse, qyzmet etý ýaqyty uzar­tylady. Al oǵan jaramasa, dári beri­lip, máńgilik uıqyǵa ketedi... Sen­dıim ázirge sergek, boıynda shar­shaý baı­qalmaıdy. Fızıkalyq jaǵ­da­ıy qyzmetke saı kelmeı qalsa, úıge birjolata alyp ketýge bolady. Biraq men kópqabatty úıde turamyn, qansha qımasam da asyraıtyn jerim joq. Ári ol týraly oılaǵym da kelmeıdi, áli erte, – dep syr aqtardy 31 jastaǵy kınolog.

Jyl saıynǵy eńbek demalysyna shyqqanda, Ǵabıt qaraýyndaǵy ıtterdi kınologııalyq qyzmet orta­ly­­ǵyna qaldyrady. 30 kún olarǵa sondaǵy mamandar tek kúndelikti azyǵyn berip, kútimin jasaıdy. Tór­taıaq­tylar basqanyń pármenine qu­laq aspaq túgili, ol ótkizgen jat­ty­ǵýlardy da oryndamaıdy. Adal janýardyń ıesi uzaq demalystan keıin ortalyqqa oralǵandaǵy jaǵ­daı­dy sózben jetkizý múmkin emes, ony tek kórý kerek! Estý men ıis sezý qabileti erekshe damyǵan ıtter ıesin birneshe shaqyrym jerden sezip, túrli daýystar shyǵaryp, qysqasy, balasha máz-meıram kúı keshedi eken.

 Qylmystyń barlyq túrin ashýǵa qatysady

Aqtóbedegi kınologııalyq qyz­met ortalyǵynyń basshysy Sapabek Rahımovtyń aıtýynsha, munda qyzmettik ıtterdiń barlyǵy 6 aıly­ǵy­nan bastap Almatydan ákelinedi. О́ńirde 15-ten astam kınolog 40-qa jýyq ıisshil ıtti kútip-baptaıdy. Jyl sońyna deıin ortalyq taǵy
5 kúshikpen tolyǵady dep kútilýde.

Mamandar ıttiń tuqymyna qaraı qyzmet etý salasyn anyqtaıdy. Min­det­ti túrde kúshiktiń súıekteriniń qurylysy, bulshyq etteriniń da­­mýy, júıke júıesine basa nazar aýda­ry­lady. Eger bir jerinen kemistik baıqalsa, birden qyzmetke jaram­syz dep tanylady. Irikteýden ótken­derdi 3,5 aı kóleminde osy iske baýlımyz. Odan soń, álbette, kúnde­lik­ti jattyǵýlar. Ylǵı arnaýly emha­na­lar­ǵa qaratyp, ekpe saldyramyz.

Bıyldyqqa bizdiń ortalyqtyń kómegimen 270-ten astam qylmys ashyldy. 100 kılodan astam esirtki zattary tárkilendi. Qyzmettik ıtter urlyq, qaraqshylyq, kisi ólimi, bir sózben aıtqanda, qylmystyń barlyq túrin áshkereleýge atsalysady.

Mundaǵy ıtter birneshe topqa bólinedi: jarylǵysh zattar, oq-dári, qarý-jaraq izdeıtinder, esirtkini tabýǵa mashyqtanǵandar, iz kesetinder jáne odorologııaǵa beıim janýarlar. Árqaısysyna júkteletin tapsyrmalar, júrgiziletin ádis-tásilder bólek, – deıdi Sapabek Rahımov.

Polısııa qyzmetiniń bir tarmaǵy – kınologııada Halyqaralyq uıym­dar­dyń tarapynan qoldanýǵa ruqsat etilgen 20-dan astam ıttiń tuqymy bar. Olardyń arasynan qolǵa úıretilgen, jer-jerde kóptep «qyzmet etetin» nemis pen belgııalyq ovcharkalardy, spanıel, labrador, pıncher, shnaýser, terer, taksa, retrıver, pýdel, t.b. ataýǵa bolady. Oblysta bul tizimdeginiń alǵashqy tórteýi ǵana kezdesedi. Ortalyq basshysy
17 jyldyq eńbek tájirıbesinde Arlan, Baron, Belıs, Zıla atty senimdi serikterdiń minsiz iz kesýshiligi umy­tylmaıtynyn, olardyń izin jalǵaıtyn alǵyr ıtterdiń ósip kele jatqanyn atap ótti.

Áńgime arasynda «Qazaqtyń tazysy da óte aqyldy. Onyń ıis sezý qabi­leti myqty damyǵan. Nelik­ten tól janýarymyz kınologııada qolda­nylmaıdy?» – dep saýal qoı­ǵa­nymyzda, polısııa maıory munyń olardyń quzyrynda emes ekenin, halyqaralyq kınologııa fe­derasııasy qyzmettik ıtterdiń tuqy­­mynyń tizimin jasaqtaıtynyn jet­kizdi. Artynsha aldaǵy ýaqytta tártip saqshylarynyń tórtaıaqty qolǵanattaryn shaǵylystyryp, kúshik alý josparda bar ekenin qosty.

«Kınologtar jan-janýarlarǵa jaqyn bolýy, olardyń «tilin» túsin­ýi kerek. Sosyn sportpen aınalys­ýy qajet. Sebebi ıt árdaıym júgirip, oınaıdy, jalpy qozǵalysqa beıim janýar. Soǵan saı, ıesi de belsendi bolǵany jón. Áskerı tártip, sózsiz, erekshe mańyzǵa ıe. Ortalyqta maman­dyǵyna qyzyǵýshylyǵy zor, jas jigitter kóp», dep sózin qorytyn­dy­lady ol.

Bizdiń elde polıseı-ıtterdi úıre­týge ótken ǵasyrda ǵana den qoıyl­sa, dúnıe júzinde bul álde­qa­­shan qolǵa alynǵan. Ejelgi Grekııa men Rımde atalǵan jan­­­ýar túrin «tárbıeleýge» baıaǵyda-aq mán berilgen. Kınologııanyń otany sanalatyn Germanııa men Anglııa memleketterinde saladaǵy qazirgi jaǵdaı bárinen ozyq. Ondaǵy arnaý­ly jasaqtaǵy qyzmettik ıtterdiń sany da bizdikimen salystyrýǵa kelmeıdi.

Adaldyq pen tózimdilikti tý etken jan­ýarǵa dúnıe júzinde kóp­tep eskert­kish qoıylyp, fılm­d­er túsiril­gen. Jazylǵan kórkem shy­ǵarmalar da az emes. Máselen, b.z.b. IH ǵasyrda «Korınfanyń qorǵaýshysy jáne qutqarýshysy» degen belgimen Soter atty ıtke tiri kezinde eskertkish qoıylsa, qıyn-qys­taý ýaqytta adamdarǵa vaksına jet­kizgen Balto degen ıttiń músini Nıý-Iorktiń ortalyq saıabaǵynda qas­qaıyp tur. Japonııanyń Tokıo qalasyndaǵy Sıbýıa stansasynda oryn tepken áıgili eskertkishti de bilmeıtinder kemde-kem shyǵar, ol ıesin 9 jyl kútken Hatıko atty ıtke arnap jasalǵan. Parıj qalasyndaǵy Sena ózeniniń jaǵalaýynda Alpide 40 adamdy qutqarǵan Barrı atty senbernarǵa da osyndaı qurmet kór­setilgen. Sol sııaqty bizdiń Aqtóbe óńirinde de 2014 jyly aýǵan soǵy­synyń ardagerleri Beda atty nemis ovcharkasynyń eskertkishin tur­ǵyz­dy! Qyzyljar aýylyndaǵy bul eskertkishtiń janynda sýretke túsetinder barshylyq. Qazaq qalam­ger­leriniń arasynda ıt týraly povest, kórkem shyǵarma jazǵandardyń kóptigin eskersek, «Hatıko» sııaqty erekshe áser qaldyratyn fılmderdiń óz elimizde túsirilýi bek múmkin. Bul aty ańyzǵa aınalyp, ıesin ajaldan arashalap qalǵan ıisshil ıtterge de qatysty. Sebebi jyl ótken saıyn qyzmettik ıtterge degen suranys, tıisinshe qurmet te artpasa, kemip otyrǵan joq.

 

Aıbek TASQALIEV,

jýrnalıst

 AQTО́BE

Sońǵy jańalyqtar

Eń qysqa áńgime. Oljas Sándibek

Eń qysqa áńgime • Búgin, 17:13

Eń qysqa áńgime. Talǵat Eshenuly

Eń qysqa áńgime • Búgin, 17:09

Eń qysqa áńgime. Nurdáýlet Qabasov

Eń qysqa áńgime • Búgin, 17:08

Eń qysqa áńgime. Ǵanıbet Ǵalymbekuly

Eń qysqa áńgime • Búgin, 17:02

Eń qysqa áńgime. Ermek Begzada

Eń qysqa áńgime • Búgin, 16:56

Eń qysqa áńgime. Nurnazar Túrikben

Eń qysqa áńgime • Búgin, 16:41

MMA: Otandastarymyz oljaǵa keneldi

Sport • Búgin, 12:57

Qazaqstanda aıtarlyqtaı kún sýytady

Qazaqstan • Búgin, 11:52

Kúlki kerýeni № 15

Rýhanııat • Búgin, 09:53

Shyńǵyrlaýda temir jol kópiri salyndy

Aımaqtar • Búgin, 09:15

Kishkene oqyrmandarǵa estelik

Rýhanııat • Búgin, 07:26

Málik ónegesi – máńgilik

Aımaqtar • Búgin, 07:21

Oıqala oǵlany

Aımaqtar • Búgin, 07:18

Álem kýbogy kimge buıyrady?

Kúres • Búgin, 07:10

San-Marıno da gol saldy

Fýtbol • Búgin, 07:07

Sortań jer sharýashylyq sory

Ekologııa • Búgin, 06:57

Altyn astyq qambaǵa tolyq quıyldy

Aımaqtar • Búgin, 06:54

Morales boı tasalaýǵa májbúr

Álem • Búgin, 06:43

Mysyqtabandap mııa julǵandar kóbeıdi

Ekologııa • Búgin, 06:36

Qarataý nege qaharly?

Qoǵam • Búgin, 06:32

Saǵynyshty jyldar men joldar

100 • Búgin, 06:31

Qazaqtyń qoǵamdyq akademııasyna aınaldy

Rýhanııat • Búgin, 06:28

«El úmiti» senim uıalatty

Aımaqtar • Búgin, 06:25

Uqsas jańalyqtar